(łac. absolutus – bezwarunkowy, nieuwarunkowany, niezwiązany) jedno z podstawowych pojęć metafizyki, określające byt niczym nieuwarunkowany, pierwszą przyczynę i podstawę istnienia świata, bez której nie mógłby powstać i istnieć; w znaczeniu teologicznym i religijnym absolut utożsamiany jest z Bogiem

nurt materializmu w filozofii i wczesnej fizyce, głoszący, że materia składa się z odwiecznych i niepodzielnych drobin zwanych atomami (od gr. átomos – nie‑podzielny, nie‑krajalny); pogląd zapoczątkowany przez filozofów z Abdery: Leucypa i Demokryta, podzielany później m.in. przez Epikura, w Rzymie przez Lukrecjusza, a w czasach nowożytnych m.in. przez Gassendiego i Newtona

(gr. idea) jedno z podstawowych pojęć filozoficznych, ze względu na swą historyczność i ilość zastosowań bardzo złożone w definiowaniu; do filozofii wprowadził je Platon, aby określić to, co inteligibilne, a więc niedostępne poznaniu zmysłowemu, a odkrywane jedynie przez rozum, tzn. racjonalny namysł nad światem, o którym pouczają nas zmysły; w dualizmie platońskim przeciwstawiana zmysłowej materii, jednak wchodząca z nią w reakcję, w wyniku której powstają rzeczy jednostkowe

Stanowisko filozoficzne wyrażające przekonanie o rzeczywistym istnieniu niematerialnych, abstrakcyjnych, inteligibilnych idei; może występować w różnych formach i być różnicowany na rozmaite sposoby, możemy np. rozróżnić idealizm umiarkowany, który zakłada, że poza ideami istnieje lub może istnieć materia, oraz idealizm rygorystyczny, w myśl którego żadna materia nie istnieje; czasem idealizm bywa przeciwstawiany materializmowi, a więc przekonaniu, że istnieje tylko materia i nie ma żadnych bytów abstrakcyjnych

od gr. on, – byt i  logos – słowo, nauka) nauka o bycie, a więc istniejących przedmiotach, przyczynach i sposobach ich istnienia, właściwościach i przymiotach; jedna z sześciu klasycznych dyscyplin filozoficznych, często utożsamiana z metafizyką (dziedziną filozofii dotyczących kwestii ponad- czy pozafizycznych)

(gr. pan – ogół, całość, wszystko i  theos – boskość, bóg) to pogląd filozoficzny i teologiczny, według którego Bóg i świat stanowią jedność. Oznacza to, że Bóg nie istnieje poza światem ani niezależnie od niego – przeciwnie, przenika całą rzeczywistość i jest z nią tożsamy. W ujęciu panteistycznym natura, przyroda, wszechświat – wszystko, co istnieje – jest jednocześnie przejawem boskości. Nie ma więc podziału na świat materialny i duchowy, ponieważ wszystko, co nas otacza, jest w istocie Boskie. Panteizm ukazuje Boga nie jako osobowego stwórcę poza światem, lecz jako immanentną obecność w każdej cząstce rzeczywistości.

(gr. telos – cel, kres, spełnienie) postawa naukowa w początkowych epokach filozofii i fizyki, w myśl której zjawiska świata przyrodniczego nie zachodzą z konkretnego powodu, tylko w konkretnym celu, np. kamień nie spada na ziemię z powodu grawitacji, tylko w celu zajęcia najlepszej dla siebie pozycji (gdyż jest cięższy od powietrza), zaś para wodna unosi się i tworzy chmury nie z powodu procesu parowania, tylko w celu wzniesienia się ponad gęstsze od niej powietrze; podejście teleologiczne zapoczątkował w filozofii i fizyce Arystoteles ze Stagiry, obowiązywało ono aż po kres antyku i w średniowieczu

(łac. transcendens – przekraczający) tu: to (dziedzina, sfera bytowa), co znajduje się poza i ponad światem naturalnym, przede wszystkim Bóg