Dlaczego ludzie postępują źle? Wizja Boga i chrześcijaństwa wg Świetego Augustyna
Augustyn, podobnie jak wcześniejsi filozofowie, próbował wyjaśnić tajemnicę powstania i natury wszechświata. Jego doktryna miała biblijny rodowód i zakładała, że wszystko, co istnieje, zostało wywiedzione przez Boga z nicości. Taka teoria była obca starożytnym filozofom, którzy uważali za niemożliwe, aby coś powstało z niczego. Augustyn, jako chrześcijanin, musiał przyjąć inny niż jego poprzednicy punkt widzenia i przeciwstawić się całej ówczesnej tradycji filozoficznej.
W odróżnieniu od Platońskiego Demiurga, tworzącego świat z wiecznie istniejącej materii na wzór wiecznych idei, czy Plotyńskiej Jedni, wyłaniającej z siebie kolejne postacie, według Augustyna, Bóg stwarza cały świat – zarówno duchowy, jak i cielesny – z nicości. Przy tym stwarza, bo tego chce. Stworzenie jest więc aktem woli i wyrazem miłości Boga, który nie jest bezosobowym bytem (jak Nieruchomy Poruszyciel Arystotelesa czy Jednia u Plotyna), lecz kochającą i troszczącą się o ludzi istotą.
Augustyn Aureliusz
- filozof i teolog, jeden z najwybitniejszych ojców Kościoła. Jego życie było burzliwe, a droga do wiary pełna duchowych zmagań. Augustyn zetknął się z chrześcijaństwem już w dzieciństwie dzięki swojej matce Monice, która była niezwykle pobożna. Przez dziewięć lat był wyznawcą manicheizmu, następnie zwrócił się ku sceptycyzmowi. Od momentu nawrócenia całkowicie poświęcił się Bogu, wkrótce został kapłanem, a w 397 r. – biskupem jednego z północno‑afrykańskich miast, Hippony. Jego pisma to jeden z najważniejszych wykładów myśli chrześcijańskiej. Augustyn uporządkował wiele terminów i twierdzeń, szczególnie dotyczących Trójcy Świętej, łaski Bożej, duszy nieśmiertelnej, grzechu pierworodnego, wolnej woli, państwa bożego czy sądu ostatecznego. Należał do grona najważniejszych Ojców Kościoła, czyli myślicieli pierwszej fazy rozwoju chrześcijaństwa, w której formowały się jego dogmaty – twierdzenia uznane później przez Kościół za niepodważalne. Fazę tę określa się mianem patrystyki. Najważniejsze i najbardziej znane utwory: O Państwie Bożym, Solilokwia (Rozmowy z samym sobą), O nieśmiertelności duszy, O Trójcy Świętej, O wolnej woli i cieszące się największą popularnością – Wyznania.
Podstawową tezą manicheizmu było twierdzenie, iż świat składa się z dwu pierwiastków – zła i dobra, którymi przysługuje wieczne i niezniszczalne, równorzędne istnienie. Toczą one ze sobą stałą walkę – ich personifikacjamipersonifikacjami są Bóg i Szatan. Natura świata jest zatem dualistyczna – świat składa się z ducha i materii. Duch jest etycznie dobry, materia – zła. Walka dobra ze złem toczy się także w człowieku, który również ma charakter duchowo‑materialny. Manichejczycy twierdzili, że celem życia człowieka jest wyzwolenie duszy z więzów materii (przedstawiali je jako wychodzenie duszy z ciemności na światło).
W teorii Augustyna widać wyraźne podobieństwo do nauki Platona. Pamiętamy, że Demiurg, budując świat, działał według określonego wzoru – modelem była dla niego idealna rzeczywistość. Według biskupa z Hippony, Bóg również dokonuje swego dzieła na wzór wiecznych idei. Nie stanowią one jednak odrębnej rzeczywistości, ale istnieją w Boskim umyśle jako wzory i reguły. Stworzenie świata nastąpiło w dwóch etapach. Bóg najpierw uczynił anioły, firmament, ziemię, morze, powietrze, ogień, gwiazdy, a także duszę ludzką: wszystko to, co od początku swego istnienia posiada skończoną postać. Następnie zaś utworzył tzw. zarodki rozumne. W odpowiednim momencie dziejów rozwijają się z nich określone byty (m.in. ludzkie ciało). Całe stworzenie, które nie otrzymało od razu pełnej formy, zostało zawarte w tych pierwotnych zarodkach, również i my: na początku dziejów Bóg oprócz naszej duszy stworzył rozumny zarodek i dopiero w łonie matki rozwinął z niego nasze ciało. Właśnie dzięki zarodkom mogliśmy zaistnieć jako pełne istoty, złożone z duszy i ciała. Taka koncepcja stworzenia zakłada, że Bóg nie tylko uczynił świat na początku, ale jest przyczyną wszelkich jego przemian i nieustannie nim kieruje w najdrobniejszych szczegółach.
Żaden byt nie istnieje w sposób niezależny, ale dzięki temu, że uczestniczy w bycie Boga.
U Augustyna istnieją więc – podobnie jak u Platona – dwie równoległe rzeczywistości: idealna w Bogu i realna, która powstała przez odwzorowanie idei w materii (egzemplaryzm). Świat duchowy zachowuje wobec materialnego pierwszeństwo, a „wszystko, co istnieje, istnieje [...] poprzez uczestnictwo w ideach” i naturze Boga (zasada uczestnictwa). Istnieje też – jak u Plotyna – hierarchia bytów: na czele stoi wieczny Bóg, zaraz po nim znajdują się istoty duchowe, dalej – podlegające zmianie ciała, a na samym końcu – materia. Stąd nawrócenie to wznoszenie się duszy ku doskonałości Boga.
Augustyn nauczał, że Bóg w swym umyśle posiada idee (trwałe i niezmienne formy lub zasady rzeczy), według których stworzył świat. W Bogu więc istnieje idealny wzór rzeczywistego świata. Tę teologiczno‑metafizyczną naukę nazwano później egzemplaryzmem (od łac. exemplum, wzór, model).
Zapoznaj się z treścią wykładu dr. Tomasza Mazura. Co stanowi o wyjątkowości myśli filozoficznej i osoby św. Augustyna?
Zapoznaj się z treścią wykładu dr. Tomasza Mazura. Odpowiedz na pytanie: co stanowi o wyjątkowości myśli filozoficznej i osoby św. Augustyna?
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RkCDi0hjb6Mu5
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Święty Augustyn — stwórca.
Odpowiedz na pytanie. Czym było dla św. Augustyna chrześcijaństwo? Jakie cele mu stawiał?
Odpowiedz na następujące pytania. Czym było dla św. Augustyna chrześcijaństwo? Jakie cele mu stawiał?
Słownik
(łac. creatio — tworzenie) koncepcja głosząca, że świat i człowiek zostali stworzeni w wolnym i celowym akcie przez Boga.
(łac. gratia) nadnaturalny dar udzielany bezinteresownie przez Boga człowiekowi, niezbędny do jego zbawienia, które jest niemożliwe do osiągnięcia o własnych siłach ze względu na grzech pierworodny
system religijno‑filozoficzny powstały w Persji, uznający za zasadę bytu dwa przeciwstawne pierwiastki: światło i dobro oraz ciemność i zło
(gr. theos – bóg i łac. centrum – środek) przekonanie, że Bóg jest przyczyną, ośrodkiem i ostatecznym celem świata, i że z tego punktu widzenia powinny być rozpatrywane wszelkie zagadnienia filozoficzne. Teocentryczny pogląd na świat charakteryzował chrześcijaństwo, lecz nie tylko. Wśród systemów starożytnych teocentryczny był przede wszystkim neoplatonizm, który od religii chrześcijańskiej różnił się m.in. tym, że Boga nie pojmował jako osoby, zaś świat rozumiał jako konieczny wytwór naturalnego procesu (teoria emanacji), a nie wolne dzieło Boga