Kierunek Średniowiecze
Czy wiesz, że grecki wyraz mystikos (mistyczny) pochodzi od greckiego myein, co oznacza zamknąć oczy i usta, oraz mystika: nauki tajemne? W starożytnej Grecji, słowo to odnosiło się do ceremonii wtajemniczenia. Dzisiaj kojarzy nam się z czysto duchowym, religijnym doświadczeniem, jednak w średniowieczu powstał nurt mistyki spekulatywnejspekulatywnej – jej przedstawiciele szukali filozoficznej wykładni dla dążenia do poznania Boga w mistycznym akcie kontemplacji.
MistrzMistrz EckhartEckhart, główny przedstawicie niemieckiego mistycyzmu XIV wieku, twierdził, że człowiek może obcować z Bogiem bezpośrednio i kontemplacja jest najwyższym ludzkim celem. Jej warunkiem miało być odwrócenie się od zewnętrznego świata i koncentracja na wnętrzu własnej duszy – na jej dnie można było odnaleźć Boga. Nauczał, że świat materialny w oderwaniu od Boga jest nicością, bo to Bóg stwarza byt wszystkich rzeczy. On sam jest bytem, lecz przede wszystkim poznaniem i myśleniem.
Mistycyzm był w średniowiecznej filozofii drugim, obok scholastyki, ważnym nurtem. Oba dążyły do poznania prawd nadprzyrodzonych, ale jeśli scholastyka szukała ich poprzez rozum, mistycyzm widział drogę w kontemplacji i uczuciach.
Zastanów się, czy jest w życiu coś, co naprawdę istnieje, ale absolutnie nie da się tego wytłumaczyć słowami komuś, kto tego nie przeżył?
Słowo „mistyka” na ogół kojarzy się nam z religią, a nie filozofią, ze stanem, w którym człowiek osiąga bezpośrednie przeżycie łączności z Bogiem. Powiązanie mistyki z filozofią może tym bardziej dziwić, że mistyka w swej czysto religijnej postaci opiera się na duchowym doświadczeniu (modlitwie i kontemplacji) i pomija rozumową abstrakcję. Jednakże w średniowieczu oprócz mistyki tego rodzaju, czyli tzw. mistyki ascetycznej, uprawiano również mistykę spekulatywnąspekulatywną, zwaną mistycyzmem. Nurt ten rozwinął się w XII w., a jego zwolennicy zajmowali się zarówno praktykowaniem, jak i teorią mistyki: nie tylko dążyli do bezpośredniego obcowania z Bogiem, lecz także szukali teoretycznych uzasadnień dla swych usiłowań. Jedni w opozycji do próbowali wykazać, że Boga można poznać wyłącznie poprzez stany mistyczne (), drudzy dążąc do syntezy mistyki i scholastycznej filozofii, drogi do poznania Boga szukali zarówno w wierze i objawieniu, jak i rozumie (Hugon ze św. Wiktora).
W XIV w. mistycyzm najmocniej rozwijał się w Niemczech, a jednym z głównych przedstawicieli mistyki tego okresu był Jan Eckhart.
Mistrz Eckhart, choć do panteizmupanteizmu się nie przyznawał, to podkreślając obecność Boga w duszy i twierdząc, że „dno” duszy jest identyczne z Bogiem, faktycznie głosił pogląd panteistyczny. Inspiracją do takiego ujmowania rzeczywistości była dla mistyka m.in. myśl Jana Szkota Eriugeny, irlandzkiego filozofa z IX w. Eriugena, twórca systemu chrześcijańskiego w duchu neoplatońskim, twierdził, że świat powstał w procesie emanacji: Bóg, stwarzając rzeczywistość, wydał z siebie to, co w nim samym było zawarte, jest więc „wszystkim we wszystkim”. Eriugena, choć konsekwentnym panteistą nie był, jako panteista był postrzegany i jako panteista wywarł wpływ na mistycyzm średniowieczny.
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/ROzxPCV9hZbxX
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Mistrz Eckhart: mistyka spekulatywna.
Wyjaśnij własnymi słowami, czym jest doświadczenie mistyczne?
Mistycyzm Eckharta oddziałał na różne kierunki mistyki religijnej zarówno w średniowieczu, jak i w późniejszym okresie. Jego kontynuatorem był Mikołaj z KuzyMikołaj z Kuzy i inni mistycy niemieccy, których wpływ możemy odnaleźć w klasycznej filozofii niemieckiej, np. u GeorgaGeorga HeglaHegla. Nie bez znaczenia okazał się także średniowieczny panteizm: myśl panteistyczna - podjęta w renesansie przez Giordana BrunaGiordana Bruna - osiągnie swój szczyt w wieku XVII w filozofii Barucha SpinozyBarucha Spinozy.
Podzielcie się na dwa zespoły i przygotujcie krótką scenkę (debatę) między dwiema kluczowymi postaciami średniowiecza: św. Tomaszem z Akwinu, przedstawicielem scholastyki, a Mistrzem Eckhartem, przedstawicielem mistyki. Punktem wyjścia niech będzie pytanie: „W jaki sposób człowiek może poznać Boga?”
W scenkach przedstawcie argumenty obu stron, odpowiedzcie na argumenty przeciwnika i spróbujcie przekonać go do swojego stanowiska.
Po odegraniu scenek odpowiedzcie na pytanie: Jak średniowieczna scholastyka i mistyka rozumiały drogę człowieka do poznania Boga?
Czy te dwa podejścia muszą się wykluczać, czy mogą się uzupełniać?
Słownik
(łac. contemplatio — przypatrywanie się) sposób aktywności poznawczej realizowanej poprzez skupienie, pogrążenie się w myślach, uważna obserwacja, w mistyce środek najdoskonalszego poznania lub najwyższy rodzaj poznania
(gr. pan – wszystko, theos - bóg) pogląd, który odrzuca istnienie bóstwa osobowego i głosi, że boskość jest tożsama z przyrodą lub istnieje w przyrodzie immanentnie, tkwiąc wewnątrz każdego ze stworzeń
(łac. schola - szkoła), kierunek w średniowiecznej filozofii chrześcijańskiej, dążący do rozumowego uzasadniania wiary i dogmatów religijnych bez konieczności odwoływania się do doświadczenia; kierunek ten był związany z nurtem uniwersyteckim
(od łac. speculatio - wypatrywanie, rozmyślanie) tzn. oparty na myśleniu abstrakcyjnym, dociekaniach teoretycznych