Czy da się dowieść istnienia Boga, analizując jedynie samo pojęcie Boga?

Zadania tego podjął się Anzelm z Canterbury, stając się autorem pierwszego
i zarazem najsłynniejszego dowodu ontologicznego. Argument ten powstał w XI wieku i od samego początku budził spore kontrowersje. Anzelm poszukiwał bowiem takiego argumentu, który wystarczyłby do wykazania, że Bóg istnieje, bez odwoływania się do wiary i objawienia. Wyszedł od definicji Boga jako to, ponad co nic większego nie może być pomyślane.

Anzelm z Canterbury11091033

ROZZ9RFSPN75B1

Na ilustracji postać mężczyzny w złotym stroju duchownego. Mężczyzna ma uniesioną prawą rękę. W lewej trzyma kij.

Anzelm z Canterbury

1033 – 1109

Anzelm z Canterbury uznawany jest za twórcę scholastyki, czyli metody filozoficznej, która dążyła do uzgodnienia prawd objawionych z rozumem. Choć wiara była według Anzelma podstawą wszelkiego poznania, to wiedza osiągana za pomocą rozumu nie tylko nie powinna przeciwstawiać się wierze, lecz dochodzić do tych samych wniosków. By wyrazić to przekonanie, Anzelm ukuł formułę „wiary poszukującej zrozumienia”. U jej podstaw leżało przekonanie o racjonalności Boga i świata. Taka była geneza poszukiwań Anzelma, które miały na celu sformułowanie oczywistego argumentu za istnieniem Boga, który stanie się racjonalną podstawą całej teologii. Najbardziej znany to tzw. dowód ontologiczny, który mieści się w dziele Proslogion. 

Św. Anzelm twierdzi, że Bóg istnieje, ponieważ:

1. Bóg jest bytem doskonałym, co wynika z jego definicji;

2. jako byt najdoskonalszy musi posiadać wszystkie doskonałości (pozytywne cechy w najwyższym stopniu);

3. gdyby brakowało mu istnienia (jednej z doskonałości), wówczas nie byłby doskonały; zatem – musi istnieć.

Widzimy, że dowód jest oparty na sformułowaniu „to, ponad co nic większego nie może być pomyślane”. Należy zgodzić się z Anzelmem, że takie sformułowanie każdy może mieć w intelekcie. Anzelm idzie jednak dalej – analiza sformułowania doprowadza według niego do koniecznego wniosku o realnym istnieniu przedmiotu tego sformułowania, czyli Boga. Jeżeli bowiem byłoby tak, że temu, ponad co nic większego nie może być pomyślane, odjęlibyśmy realne istnienie, to moglibyśmy pomyśleć to samo, tylko istniejące, czyli większe. Myśląc tak, uwikłalibyśmy się w sprzeczność. Jeśli chcemy sprzeczności uniknąć, to musimy przyjąć, że temu, ponad co nic większego nie może być pomyślane, realne istnienie koniecznie przysługuje.

Dowód Anzelma skonstruowany jest logicznie, co nie znaczy, że w pełni przekonująco. Główna kontrowersja wokół niego dotyczy tego, czy można orzec o istnieniu lub nieistnieniu czegoś na podstawie analizy znaczenia pojęć. Dowód Anzelma jest apriorycznyaprioryzm (racjonalizm epistemologiczny)aprioryczny, odwołuje się bowiem wyłącznie do treści zawartych w umyśle  i z ich analizy wyprowadza wniosek dotyczący istnienia czegoś w rzeczywistości. Jest to możliwe w świetle wspomnianych wyżej stanowisk (aprioryzmu i realizmu pojęciowego), ale przecież nie są to stanowiska bezapelacyjnie przyjęte w filozofii. Dla wielu, zaś aktualnie dla większości filozofów, orzekanie o istnieniu bądź nieistnieniu jest możliwe jedynie na podstawie doświadczenia, czyli aposteriorycznieaposterioryzmaposteriorycznie. 

Dowód ontologiczny Anzelma spotkał się z krytyką jeszcze za życia Anzelma. W obronie „głupca” stanął mnich benedyktyński o imieniu Gaunilon. Sformułował on krytykę odwołując się do tzw. doskonałej rajskiej wyspy. Argument ontologiczny Anzelma nie był przekonujący także dla największego autorytetu średniowiecza, św. Tomasza z Akwinu.

Anzelm ustosunkował się do zarzutów Gaunilona, a obiekcję bazującą na przykładzie zaginionej szczęśliwej wyspy próbował odeprzeć, wskazując, że o zaginionej wyspie przewyższającej bogactwami wszystko, co znamy, można jednak pomyśleć, że jej nie ma. Konieczność istnienia nie jest wpisana w pojęcie takiego bytu.

Natomiast o czymś, ponad co nie można pomyśleć niczego większego, nie możemy nawet pomyśleć, że tego nie ma. Pojęcie takiego bytu jest pojęciem bytu istniejącego koniecznie.

Nie uznał go za przekonujący także największy autorytet średniowiecza, św. Tomasz z Akwinu, który przeciwstawił my tzw. dowód kosmologiczny (Bóg istnieje, ponieważ musi istnieć jakaś pierwsza przyczyna świata). 

W czasach nowożytnych krytyce poddał go Immanuel Kant, który jest również autorem argumentu moralnego. Istnienie Boga jest warunkiem osiągnięcia przez człowieka moralnej doskonałości. Kant uważał, że Boga nie da się wywieść ani z doświadczenia (argument kosmologiczny), ani z pojęcia (argument ontologiczny).

Obok Anzelma zwolennikiem dowodu ontologicznego był Kartezjusz, który dowód ten zmodyfikował. Uznał on, że rzeczywistość obiektywna stojąca za ideą Boga jest tak wielka, że nie może pochodzić z ludzkiego umysłu; inaczej mówiąc, istnienie Boga jest czymś obiektywnie przekraczającym ludzką myśl, a więc nie może z niej pochodzić, zatem musi istnieć rzeczywistość obiektywna, czyli Bóg. 

Słownik