R1FV1Mh4Xo8RZ

Zdjęcie przedstawia fragment kosmosu. Widać na nim po prawej stronie fragment globu ziemskiego. W oddali widać inną planetę.

Jeden z pierwszych krytyków dowodu współczesny Anzelmowi Gaunilon, benedyktyński mnich, zauważył, że gdyby Anzelm miał rację, to możliwe byłoby dowodzenie istnienia takich przedmiotów, o których wiemy, że nie istnieją.
Jego krytyka dotyka nie tylko samej konstrukcji dowodu i jego konsekwencji, ale również teoriopoznawczych założeń, które leżą u jego podstaw.

Widzimy, że dowód jest oparty na sformułowaniu „to, ponad co nic większego nie może być pomyślane”. Należy zgodzić się z Anzelmem, że takie sformułowanie każdy może mieć w intelekcie. Anzelm idzie jednak dalej – analiza sformułowania doprowadza według niego do koniecznego wniosku o realnym istnieniu przedmiotu tego sformułowania, czyli w terminologii religijnej – Boga. Jeżeli bowiem byłoby tak, że temu, ponad co nic większego nie może być pomyślane, odjęlibyśmy realne istnienie, to moglibyśmy pomyśleć to samo, tylko istniejące, czyli większe. Myśląc tak, uwikłalibyśmy się w sprzeczność. Jeśli chcemy sprzeczności uniknąć, to musimy przyjąć, że temu, ponad co nic większego nie może być pomyślane, realne istnienie koniecznie przysługuje.

Dowód Anzelma skonstruowany jest logicznie, co nie znaczy, że w pełni przekonująco. Główna kontrowersja wokół niego dotyczy tego, czy można orzec o istnieniu lub nieistnieniu czegoś na podstawie analizy znaczenia pojęć. Dowód Anzelma jest aprioryczny, odwołuje się bowiem wyłącznie do treści zawartych w umyśle  i z ich analizy wyprowadza wniosek dotyczący istnienia czegoś w rzeczywistości. Jest to możliwe w świetle wspomnianych wyżej stanowisk (aprioryzmu i realizmu pojęciowego), ale przecież nie są to stanowiska bezapelacyjnie przyjęte w filozofii. Dla wielu, zaś aktualnie dla większości filozofów, orzekanie o istnieniu bądź nieistnieniu jest możliwe jedynie na podstawie doświadczenia, czyli aposteriorycznieaposterioryzmaposteriorycznie.

Kontrowersji wokół dowodu ontologicznego było oczywiście więcej i nie sposób wszystkich przytoczyć. Tytułem przykładu zapytajmy (za I. Kantem), czy o istnieniu należy mówić tak, jak o własności (cesze) rzeczy? Kwadrat ma koniecznie cztery boki, ale z tego nie wynika, że jakiś kwadrat istnieje, a gdyby istniał, nie zmieniałoby to jego własności. Nie należy więc mieszać pytania o własności i pytania o istnienie. Inna wątpliwość - Anzelm zakłada, że istnienie w rzeczywistości jest czymś doskonalszym niż istnienie w intelekcie i dlatego koniecznie przysługuje temu, co największe (najdoskonalsze). A gdyby spróbować spojrzeć inaczej – wychodząc od tezy, że istnienie realne jest raczej „obciążeniem”, czymś negatywnym, czymś, co niweczy doskonałość? W czym istnienie jest lepsze od nieistnienia?  

Nie można wykluczyć, że sam Anzelm dziwiłby się tym kontrowersjom. Dla niego punktem wyjścia była przesądzona w akcie wiary oczywistość istnienia Boga i nie można, jego zdaniem, w ogóle pomyśleć Boga jako nieistniejącego. Jeżeli myślimy go, to jako oczywiście realnie istniejącego, zaś dowód nam tę oczywistość rozjaśnia i doprowadza do pełni. Można rzec, iż dowód Anzelma czerpie swoją powagę z aktu wiary. Anzelm raczej obruszyłby się na to, że podobno jego dowód został nazwany przez Artura Schopenhauera „uroczym żartem”.

Oba dowody są konstruktami oryginalnymi, co nie przeszkadza temu, że  są w nich widoczne ramy tradycji, do których nawiązują obaj autorzy. Jako takie dowody są świadectwami asymilacji systemów filozofii starożytnej do późniejszej kultury Europy.

Słownik