Pewnym stałym elementem filozofii nowożytnej było przekonanie, że nie ma na świecie tajemnic, lecz tylko zagadki i wyłącznie kwestią czasu i metody jest rozwikłanie ich wszystkich.

Nauka w wieku XVII zaczyna zdobywać – dzięki rozwojowi astronomii, fizyki i matematyki – coraz większą autonomię wobec czysto teoretycznych spekulacji odwołujących się do litery objawienia zawartego w Piśmie Świętym. Autonomia ta polegała z jednej strony na rozwoju świadomości metodologicznej, to znaczy na uświadomieniu sobie przez uczonych, że osiąganie wartościowych wyników poznawczych zależy od krytycznego (czyli sceptycznego i selektywnego) podejścia do hipotez, które miały przynieść wyjaśnienie obserwowanych faktów, i od przyjęcia właściwej metody badań w danej dziedzinie.

Z drugiej strony owa niezależność polegała na wyzwalaniu się od spekulatywnegospekulatywnyspekulatywnego języka tradycyjnej kosmologiikosmologiakosmologii. Wyrażało się to w korzystaniu z osiągnięć matematyki przy formułowaniu hipotez naukowych oraz w odwoływaniu się do weryfikacji empirycznej (doświadczenia, eksperymentu) przedstawianych teorii, możliwej w coraz większym zakresie dzięki technicznemu rozwojowi aparatury naukowej (wynalazki). Wyłaniająca się w takim kształcie nowożytna nauka przybierała z czasem postać ogólnej teorii wyjaśniającej przede wszystkim budowę i prawa rządzące światem przyrody (kosmosem), teorii konstruowanej z nastawieniem krytycznym i metodycznym, w ścisłym związku z obserwowanymi bądź eksperymentalnie wywoływanymi procesami fizykalnymi.

RXPTMNSPCVUMH1

Ilustracja przedstawia portret mężczyzny. Ma półdługie, lekko falujące włosy. Ma wydatny nos oraz okrągłe oczy. Ubrany jest w długi strój. W prawej ręce trzyma cyrkiel, którym mierzy coś na karcie.

Niebagatelną rolę w osiągnięciu przez naukę takiego kształtu odegrał przede wszystkim rozwój astronomii, a w szczególności hipoteza heliocentryczna wysunięta przez Mikołaja Kopernika, podtrzymana i rozwijana przez Johannesa Keplera (1571–1630) oraz Galileusza (1564–1642). W związku z hipotezą heliocentryczną jednym z głównych tematów dyskusji uczonych XVI–XVII w. stał się temat skończoności bądź nieskończoności wszechświata. To właśnie idea nieskończoności okaże się tą ideą, za pomocą której nauka odciśnie swe najsilniejsze piętno na filozofii nowożytnej, w szczególności na filozofii XVII w.

RFBEV7TU5CMLA1

Zdjęcie przedstawia pomnik mężczyzny w długim habicie z kapturem na głowie. W skrzyżowanych rękach trzyma księgę.

Teza o nieskończoności wszechświata nie narodziła się jednak na gruncie nowożytnej nauki. Pierwszym filozofem, który odrzucił średniowieczną, zasadniczo arystotelesowską koncepcję świata zamkniętego – posiadającego centrum oraz zhierarchizowane sfery – był Mikołaj z KuzyMikołaj z KuzyMikołaj z Kuzy. Jeszcze radykalniejszą wizję świata otwartego, zdecentralizowanego i składającego się z nieskończonej liczby światów rozwinął później Giordano BrunoGiordano BrunoGiordano Bruno. 
Filozoficzne spekulacje tych myślicieli nie przybrały jednak charakteru teorii naukowych w wyżej zarysowanym sensie (przede wszystkim pozbawione były aparatury matematycznej i nie traktowały przyrody w kategoriach mechanizmu). Ponadto pierwsi uczeni wysuwający teorię heliocentryczną – Kopernik i Kepler – nie głosili wcale, że wszechświat jest nieskończony.

Kosmos był dla nich nadal kulistą przestrzenią, zamkniętą przez sferę nieruchomych gwiazd stałych, „niezmierzoną” (ze względu na swoją wielkość), ale skończoną. Heliocentryzm rewolucjonizował ich światopogląd z tego względu, że był negacją kosmologii o charakterze teocentrycznym, kosmologii głoszącej jakościowe zróżnicowanie sfer świata, jego wewnętrzną hierarchię i celowość. Dopiero Galileusz odrzucił pojęcie centrum wszechświata (dzięki udoskonaleniu teleskopu i swoim wyliczeniom matematycznym) i tym samym otworzył drogę do naukowego uzasadnienia tezy o jego nieskończoności.

Rq59M7pLF0Plh1

Ilustracja przedstawia starszego łysiejącego mężczyznę z długą brodą wpatrzonego w jeden punkt. Ma długie szaty i złożone przed sobą ręce.

Ta właśnie teza wywarła ogromny wpływ na filozofię XVII wieku. Filozofia – obok nauk szczegółowych – dawała własną odpowiedź na pytanie o naturę „budulca” świata, a niezależnie od ówczesnej nauki podejmowała też kwestie związane z powołaniem człowieka i jego miejscem we wszechświecie. W efekcie idea nieskończoności przekształciła się w wizję świata jednorodnego pod względem poziomów istnienia – świata faktów pozbawionego wartości, którego główną cechą stała się zgeometryzowana rozciągłość, czyli przestrzeń podlegająca prawom matematyki i mechaniki.

R1GA7DgdmbcMD

Film z wykładem profesora Jacka Migasińskiego: Czym się charakteryzuje filozofia nowożytna?

Film z wykładem profesora Jacka Migasińskiego: Czym się charakteryzuje filozofia nowożytna?

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1GA7DgdmbcMD

Film z wykładem profesora Jacka Migasińskiego: Czym się charakteryzuje filozofia nowożytna?

Słownik