René Descartes sporządził w XVII wieku jedną z najbardziej interesujących formuł filozoficznych: cogito ergo sum, tłumaczoną na język polski jako: myślę, więc jestem. Filozof doszedł do tego twierdzenia, poddając w wątpliwość istnienie otaczających go rzeczy, a nawet siebie samego. Posługując się tą metodą, określaną sceptycyzmem metodycznym, Kartezjusz pragnął ustalić twierdzenia absolutnie niepodważalne i pewne. Dzięki nim myśliciel chciał określić granice ludzkiego poznania oraz wyznaczyć fundament wiedzy naukowej.

W XVII wieku René Descartes, w języku polskim w formie skróconej nazywany Kartezjuszem, wprowadził nowy typ rozważań w obrębie filozofii. Myśliciel wyznaczył sobie jako cel zbadanie granic ludzkiego poznania, aby następnie na podstawie swoich analiz określić fundamenty wiedzy naukowej. Francuski myśliciel, wywodzący się ze szlacheckiego rodu, zyskał przydomek „ojca filozofii nowożytnej” właśnie ze względu na wprowadzenie nowego przedmiotu rozważań filozoficznych.

• Portret filozofa
• Życiorys

Portret filozofa10

René Descartes (1596−1650)

RJZXK42SARPSU

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku z długimi włosami do ramion i delikatnym wąsem. Jest ubrany w długą togę i wystający biały kołnierz.

Życiorys40

René Descartes (1596−1650) - francuski filozof, matematyk, fizyk, uważany za twórcę racjonalizmu i za fundatora filozofii nowożytnej. Nauki pobierał najpierw u jezuitów, następnie studiował z przerwami w Paryżu, m.in. inżynierię wojskową, prawo i medycynę. W latach 1618−1623 jako żołnierz, służąc w kilku armiach, przemierzył przeszło pół Europy. Punktem zwrotnym w jego życiu były trzy kolejne sny, które miał w listopadzie 1619r. Przekonały go one, że jego misją jest szukanie prawdy na drodze rozumu. Dwa pierwsze sam interpretował jako krytykę własnego życia i postępowania – gruntowną, chłodną analizę tego, co dokonał do tej pory. Trzeci sen miał zaś charakter konstruktywny – wskazywał młodemu myślicielowi, jak należy postępować i jakimi zasadami się kierować.
Owe sny okazały się więc nie tylko autorefleksją, lecz także swoistym drogowskazem. Relację z tego, jak się nimi kierował, wyłoży najpełniej w swoich Medytacjach, już jako dojrzały filozof.
Zdecydowaną większość aktywnego naukowo życia spędził w Holandii, częściowo w obawie przed prześladowaniami za głoszone poglądy (w ówczesnej Holandii panowała stosunkowo największa wolność polityczna i ideologiczna. Ostatnie miesiące życia spędził w Sztokholmie, dokąd przybył na zaproszenie szwedzkiej królowej Krystyny, pragnącej pod jego kierunkiem studiować filozofię oraz skorzystać z jego rad przy organizowaniu szwedzkiej akademii nauk. Źle jednak znosił tamtejszy klimat i zapadł na zapalenie płuc, które stało się przyczyną jego śmierci. Był niezwykle wszechstronny, oprócz filozofii zajmował się optyką, chemią, mechaniką, anatomią, embriologią, medycyną, astronomią i meteorologią. Wywarł olbrzymi wpływ na filozofię i naukę następnych stuleci.

Najważniejsze jego dzieła to: Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach, Medytacje o pierwszej filozofii, Namiętności duszy.

RLo9dGyoToaxJ1

Zdjęcie przedstawia kartę tytułową Medytacji o pierwszej filozofii Kartezjusza. Strona zapisana jest w języku łacińskim. W centralnej jej części widoczny jest herb w orłem.

Kartezjusz opracował własną metodę nazywaną sceptycyzmem metodycznymsceptycyzm metodycznysceptycyzmem metodycznym, która polegała na poddaniu w wątpliwość wszelkich aspektów rzeczywistości. Należy podkreślić, że akt wątpienia, wynikający z przyjętej postawy sceptycznej, nie był sam w sobie celem filozofa. Za pomocą stworzonego przez siebie narzędzia myśliciel postanowił odkryć twierdzenie, którego w żaden sposób nie da się podważyć. Tok i efekty rozważań podjętych przez Descartes’a zostały przedstawione przez niego w dwóch najbardziej rozpoznawalnych dziełach tego filozofa: Rozprawie o metodzie oraz Medytacjach o pierwszej filozofii.

Przyjrzyjmy się fragmentowi pochodzącemu z Rozprawy, w którym Kartezjusz poprzez posłużenie się sceptycyzmem metodycznym formułuje swoje słynne twierdzenie cogito ergo sum:

Jak widzisz, za sprawą swoich rozważań Kartezjusz powiązał fakt swojego istnienia z procesem myślenia, czyli ujmując to nieco innymi słowami:

Rg3uOrPsm9UuB1

Zdjęcie przedstawia kartę tytułową Rozprawy o metodzie Kartezjusza. Strona zapisana jest w języku francuskim. W centralnej jej części widoczny jest rysunek. Jest na nim przedstawiony mężczyzna kopiący ziemię.

Na podstawie odkrytego przez siebie twierdzenia Descartes wyciągnął kolejne wnioski. Filozof uznał, że należy wyróżnić dwa rodzaje substancjisubstancjasubstancji: rzecz myślącą (łac. res cogitans) oraz rzecz rozciągłą (łac. res extensa), wykazujące odmienne właściwości.

 Pierwsza z nich charakteryzuje się tym, że:

Natomiast rzecz rozciągła, utożsamiana przez filozofa z materią, jest tym, co zajmuje określone miejsce w przestrzeni oraz może być wprawiane w ruch.

W kontekście rozważań Kartezjusza możemy zastanowić się, czym w swej istocie jest proces myślenia? Filozof posługuje się metaforą światła i jasności na określenie procesów rozumowania, czyli dochodzenia do tego, co jest absolutnie pewne, a więc prawdziwe i niebudzące żadnych wątpliwości. Wiedza pewna zatem ma być jasna i wyraźna,  czytelna dla każdego. Jednocześnie uczony wskazuje, że wszystkie dane pochodzące od zmysłów są wątpliwe. Nie tylko możemy się mylić co do tego, co postrzegamy zmysłami, ale także co do tego, czy mamy organy postrzegania zmysłowego lub ciało w ogóle.

Kartezjusz wprowadza też podział na różne rodzaje myślenia: idee, chcenia oraz sądy. Idee stanowią wyobrażenia, czy też „obrazy rzeczy”, takie jak na przykład: krzesło, smok czy człowiek. Pragnienia wiążą się z doznawaniem uczuć wobec pożądanych rzeczy.

Ostatnim i najbardziej interesującym naszego filozofa rodzajem myślenia są sądy, czyli rozważania obejmujące sobą różnego rodzaju zagadnienia i wynikające z nich wnioski. W tym kontekście procedura poddania w wątpliwość wszystkich uznawanych do tej pory za prawdziwe twierdzeń i wynikające z niej odkrycie w postaci formuły cogito ergo sum stanowi przykład sądzenia.

Utożsamienie myślenia z faktem istnienia miało dla Kartezjusza jeszcze jedno ważne znaczenie. Z formuły myślę, więc jestem francuski filozof wnioskował, że cechą charakterystyczną człowieka, będącego rzeczą myślącą, jest zdolność rozumowania. Zdaniem tego filozofa jedynie ludzie wykazują się rozumnością. Rośliny i zwierzęta sprowadza on do bycia rzeczami rozciągłymi, maszynami działającymi zgodnie z wpisanym w nie powtarzalnym schematem.

Z formuły cogito ergo sum Kartezjusz wywodzi jeszcze jedno ważne dla niego pytanie: co jest przyczyną istnienia jego samego oraz otaczającego go świata? W toku podjętych  rozważań filozof zwraca uwagę na ideę Boga, która znajduje się w umyśle filozofa. Descartes dochodzi do wniosku, że on sam nie może być twórcą tej idei, jest bowiem istotą o mniejszym poziomie doskonałości, czy też po prostu niedoskonałą,  nie jest więc w stanie stworzyć czegoś, co jest doskonalsze od niej samej lub stanowi byt doskonały. Jak podsumowuje swój wywód Kartezjusz:

Sama idea istoty doskonałej została wpisana w człowieka przez Boga jako rodzaj znaku rozpoznawczego:

Słownik: