Uznanie rozumu jako podstawowego narzędzia uprawiania filozofii jest właściwie tak stare, jak sama filozofia. Greckie umiłowanie mądrości oznaczało umiłowanie myślenia, refleksji, rozmyślania nad światem – za pomocą rozumu właśnie.

RM6T6TCGOFF6E1

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku z kręconymi włosami do ramion i delikatnym wąsem. Jest ubrany w długą togę spod której wystaje duży biały kołnierz.

W przekonaniu XVII‑wiecznych racjonalistów możliwe było zdobycie wiedzy rozumowej, pewnej i uniwersalnej. Przekonanie to nie było bynajmniej oczywiste po schyłku średniowiecznej scholastyki i niejednoznacznych w tej kwestii dociekaniach filozofów renesansu. Wiek XVII odrodził wiarę w rozum, do czego przyczynił się z jednej strony rozwój nauk przyrodniczych, przede wszystkim astronomii i mechaniki w badaniach Keplera, Boyle'a, Galileusza, Gilberta i nieco później Newtona, z drugiej natomiast filozofia, która za swój cel postawiła stworzenie nowych podstaw wiedzy. Dlatego kwestią pierwszą dla filozofów było uzasadnienie możliwości poznawczych rozumu. Podjęciu tego zadania towarzyszyło charakterystyczne przesunięcie problematyki – o ile w tradycji starożytnej i średniowiecznej problemem pierwszym był byt, o tyle dla filozofii nowożytnej problemem pierwszym stało się poznanie, jego prawomocność, granice i procedury.

Ugruntowaniu możliwości wiedzy towarzyszył postulat szukania nowej metody jej zdobywania. Wzoru metody filozofowie poszukiwali w matematyce. Ta dziedzina, a zwłaszcza jeden z jej działów – geometria, była dla nich przykładem wiedzy pewnej oraz tworzonej wedle ściśle racjonalnej metody aksjomatyczno‑dedukcyjnej. Metoda polegała na przyjęciu w punkcie wyjścia pojęć oraz tez, które nie były dowodzone, aczkolwiek były uznawane za prawdziwe na mocy wewnątrzrozumowej, oczywistej intuicji. Z tychże treści dedukowano następne. Za prawdziwe uważano sądy, które zjawiały się dzięki tej metodzie w umyśle jako jasne i wyraźne. W ten sposób rozum stawał się i źródłem, i miarą prawdy.

RUO37T5TDZH6C1

Ilustracja przedstawia schemat powstawania myśli człowieka. Widać postać kobiety ze skierowanym w górę palcem wskazującym oraz wychodzący z oczu wykres przedstawiający odcinek w kształcie strzały skierowanej grotem do góry, opisany jako odcinek a, be ( punkt po środku strzały), ce.

Filozofia, jaką tworzyli XVII‑wieczni racjonaliści, zwłaszcza Kartezjusz, Spinoza i Leibniz, zawiera nie tylko nowe podstawy epistemologiczne, ale również systemy metafizyczne, ogólne wizje rzeczywistości, jej struktury i dynamiki. XVII‑wieczne systemy pokazywały świat jedności, racjonalnie uporządkowany, choć szczegółowe propozycje poszczególnych filozofów były odmienne. Spotkamy rozwiązania dualistyczne (Kartezjusz), monistyczne (Spinoza), a także pluralistyczne (Leibniz). Po raz pierwszy pojawiły się interpretacje przyrody jako mechanizmu, którego wyczerpujące wyjaśnienie może być dokonane przy pomocy praw mechaniki. 

Filozofem, który wychodząc od założeń epistemologicznego racjonalizmu XVII wieku, przeprowadził jednocześnie jego krytykę właśnie w kwestii możliwości poznawczych, był Blaise Pascal. Początkowo podzielał on przekonanie o wartości rozumu i geometryzacji wiedzy, wskazał jednak problemy, które jego zdaniem nie dadzą się postawić i rozstrzygnąć w racjonalistycznej perspektywie. Wiedza nie może objąć ani całości rzeczywistości, ani jej istoty i pozostaje nieuchronnie niepełna. Poza granicami poznawczymi rozumu Pascalpozostawił również problemy etyczne i religijne, uważane za kluczowe dla praktycznego życia człowieka, w tym problem istnienia Boga.

Słownik