Kierunek Starożytność
Przypomnij sobie z lekcji historii dzieje antycznej Grecji. Zastanów się, czy pamiętasz takie jej okresy, jak wieki ciemne, okres klasyczny i pojęcia wielkiej kolonizacji, kultury helleńskiej i hellenistycznej.
Początki starożytnej Grecji
Chronologia dziejów starożytnej Grecji i jej mieszkańców | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
Wiek p.n.e. | XX–XV | XIV–XII | XI–IX | VIII–VI | V–IV (338 r.) | IV–I |
Epoki | wpływy | kultura | Wieki | epoka | epoka | epoka |
Zanim na południowe krańce Bałkanów dotarły koczownicze ludy greckie, region ten był miejscem prężnego rozwoju innych społeczności, w tym m.in. kultury minojskiejkultury minojskiej, która uformowała się na Krecie już w III tysiącleciu p.n.e. Impulsem do dalszego rozwoju kulturalnego tej części Europy stał się jednak dopiero napływ ludów indoeuropejskich – Jonów, Achajów i Dorów.
To właśnie dzięki nim, w latach ok. 1700–1100 p.n.e., w Helladzie rozkwitła kultura mykeńskakultura mykeńska. W tym okresie skrystalizował się wspólny język (choć wciąż podzielony na dialekty), powstał bogaty dorobek materialny, a Grecy zaczęli organizować pierwsze wyprawy kupieckie i łupieżcze do sąsiednich, zamorskich krain.
Po upadku Myken, na kolejne siedem stuleci, nastąpił czas tzw. „wieków ciemnych”. Z powodu dotkliwego braku źródeł pisanych i archeologicznych, życie ówczesnych Greków pozostaje dla nas tajemnicą. Wiadomo jednak, że po tym zastoju – około 800 r. p.n.e. – nastąpiła prawdziwa eksplozja kulturalna.
W tamtym momencie cywilizacja grecka była już w pełni ukształtowana i posiadała solidne fundamenty:
Jedność duchowa: Dominowała wspólna, rozbudowana mitologia oraz silne kulty religijne (zarówno lokalne, jak i ogólnogreckie).
Struktura polityczna: Kraj podzielił się na autonomiczne miasta‑państwa, czyli polis.
Wzorce moralne: Kanon postaw i etyki wyznaczały eposy Homera.
Ekspansja: Rozpoczął się okres wielkiej kolonizacji, niosący greckie wpływy na całe wybrzeże Morza Śródziemnego.
Okres między VII a V wiekiem p.n.e. to wyjątkowy moment w historii – czas narodzin wielkich religii. Choć cywilizacje te dzieliły tysiące kilometrów, niemal jednocześnie dokonał się w nich głęboki przełom myślowy. Podczas gdy w Chinach powstawały podstawy konfucjanizmu i taoizmu, w Indiach rodził się buddyzm i wczesny hinduizm, a na Bliskim Wschodzie krystalizowały się zręby judaizmu.
Specyfika ducha greckiego
Żywe zainteresowanie otaczającym światem to jedna z najważniejszych cech cywilizacji greckiej. Pomimo drobnych różnic kulturowych oraz dość znaczących rozbieżności — chociażby w organizacji państw‑miast — Grecy pozostawali ludami otwartymi na świat, stawiającymi na rozwój rzemiosła, sztuki i idei. Poza czysto ludzką ciekawością świata, do zamorskich ekspansji skłaniały ich również niezbyt urodzajna gleba i dość gorący klimat.
Gdziekolwiek zawędrowali HellenowieHellenowie, w pierwszym pokoleniu stanowili element obcy, natomiast już w drugim byli uważani za tubylców, dobrze zakotwiczonych na nowym terytorium. Nie przeszkadzało im przyjmowanie odkryć innych kultur, a nawet ich wierzeń i przekonań — o ile mieściły się one w szerokim, otwartym horyzoncie greckiej kultury. Hellenowie doskonale znali kultury ludów zamieszkujących okolice basenu Morza Śródziemnego, a w ciągu trzech wieków wielkiej kolonizacji znacznie poszerzyli swoje panowanie — zwłaszcza na tereny Sycylii i południowej Italii (tzw. Wielka Grecja) oraz na wybrzeże Azji Mniejszej (tzw. Jonia).
Odpowiedz na pytanie, czy przedstawiona na ilustracji działalność odegrała jakąś rolę w rozwoju filozofii? Na czym polegała jej rola?
Napisz, jaką rolę odegrała żegluga w rozwoju filozofii? Na czym polegała jej rola?
Droga od mitu do logosu
Termin „filozofia” pochodzi z języka greckiego i tłumaczymy go jako „umiłowanie mądrości” (gr. philos – miłośnik, sophia – mądrość). Tę pierwotną grecką mądrość możemy rozumieć zarówno jako zainteresowanie światem, próbę pozyskiwania wiedzy o świecie i zachodzących w nim zjawiskach, ale także jako dążenie do tego, aby nabytą w ten sposób wiedzę wykorzystywać w praktycznych zastosowaniach.
Grecy, podobnie jak inne ludy w VI w. p.n.e., myśleli o sobie jako o części przyrody, która ich otaczała. Robili to za pomocą mitów, skupionych na problemie genezy – pochodzeniu świata (kosmogonia) oraz bogów (teogonia). Czynili to jednak w szczególny sposób – ich myśl, oparta na mitach, wyróżniała się wolnością oraz praktycyzmem. Mity greckie nie były sztywną doktryną religijną, lecz materiałem przekształcanym przez poetów oraz mędrców, zaś później – pierwszych filozofów. Po drugie, myśl grecka, zarówno duchowa, jak i techniczna, cechowała się praktycyzmem. Te czynniki nadały kierunek dociekań i ukształtowały myśl pierwszych greckich filozofów przyrody. Na czym polegał ich stosunek do przyrody? Dlaczego stanowił on tak istotny przełom w myśleniu, że to właśnie w tym okresie umiejscawia się początki filozofii?
Obejrzyj film a następnie wymień różnice zachodzące między mitami a filozofią.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1X8TPKZDU49N
Film nawiązujący do kultury starożytnej Grecji.
U progu VII wieku p.n.e. Grecja staje się najpotężniejszą kulturą cywilizowanego świata. Równocześnie jest to okres, w którym przeciętnemu Grekowi przestaje wystarczać religijny obraz rzeczywistości. Tłumaczenie codziennych zjawisk za pomocą obowiązującej mitologii staje się archaiczne — jak zawsze wtedy, gdy cywilizacja osiąga wysoki poziom rozwoju. Hellenowie zapragnęli obrazu świata, który nie byłby zakotwiczony w legendach, dających gotowe odpowiedzi i zwalniających z konieczności samodzielnego myślenia. Coraz wyższy stopień opanowywania i podporządkowywania sobie natury pociągał za sobą potrzebę głębszego jej zrozumienia. Gdy mitologia przestaje wystarczać, a nauka jeszcze nie istnieje, Hellenowie dokonują przełomu — zaczynają tworzyć filozofię. Rozwój filozofii ma charakter ciągły. Można go uznać za proces, w którym każdy kolejny uczestnik — znając dorobek swoich poprzedników — niejako dokłada własne osiągnięcia do ogólnego postępu myśli filozoficznej. W takim ujęciu staje się jasne, że samo powstanie filozofii nie było zjawiskiem nagłym.
Porównaj ze sobą mityczne i filozoficzne wyjaśnienie początku wszechświata. Na czym polega różnica w wyjaśnianiu przyrody w tekście B z jednej, a w tekstach C i D z drugiej strony?
Wysłuchaj fragmentu książki współczesnego historyka filozofii Giovanniego Realego. Sformułuj pytanie filozoficzne odnoszące się do jednego z trzech wymiarów, które autor przypisuje dziełu Homera i które doprowadzą do powstania filozofii.
Zapoznaj się z fragmentem książki współczesnego historyka filozofii Giovanniego Realego. Sformułuj pytanie filozoficzne odnoszące się do jednego z trzech wymiarów, które autor przypisuje dziełu Homera i które doprowadzą do powstania filozofii.
Słownik
(gr. epos – słowo, opowieść) poemat heroiczny, często wierszowany, opiewający dzieje i zwyczaje bohaterów oraz etos danej społeczności; w epos wplatane były wątki mityczne, legendarne, a także historyczne; w kulturze greckiej do eposów zaliczamy m.in. Iliadę i Odyseję Homera oraz Narodziny bogów (Teogonię) Hezjoda
Filozofia przyrody próbowała wyjaśnić istnienie świata: szukała pierwszej zasady, z której można by wywieść całą rzeczywistość, i odpowiedzi na pytanie, co jest prawdziwym bytem. Przedmiotem jej dociekań była natura i kosmos, a nie człowiek i zagadnienia bezpośrednio z nim związane.
(gr. kósmos – wszechświat, porządek; gonos – pochodzenie) wiedza i wyobrażenia dotyczące genezy oraz porządku wszechświata
(gr. logos – słowo, rozum, nauka) rozum, a także racjonalne poznanie, wynikające z intelektualnego oglądu i umożliwiające poznanie podstawowych prawd
(gr. theogonia – pochodzenie bogów) mit lub doktryna religijna zawierające przedstawienie pochodzenia bogów.
(gr. mýthos – opowieść, narracja) obecna w kulturze od wielu wieków opowieść tłumacząca – w sposób wyobrażeniony – genezę, zasady funkcjonowania i porządku świata; początkowo mity były przekazywane ustnie, a następnie zostały spisane i w tej formie przetrwały do dzisiaj; pod względem tematyki mity dzielimy na: teogoniczne (o bogach), kosmogoniczne (o początku świata), genealogiczne (o rodach) i antropogeniczne (o pochodzeniu człowieka)