Kierunek Starożytność
Grecja zawsze była rozdrobniona politycznie: dzieliła się na wiele poleispoleis rządzonych przez wspólnoty obywateli. Polis różniły się organizacją polityczną, społeczną oraz tradycjami, lecz zarazem łączyła je swoista grecka tożsamość. Rozdrobnieni politycznie Grecy myśleli o sobie jako o jednym ludzie – Hellenach, połączonych wspólną kulturą, która odróżniała ich od cudzoziemców, czyli barbarzyńców. Historia HelladyHellady dzieli się na trzy okresy: archaiczny, klasyczny i hellenistyczny. Tutaj skupimy się na okresie klasycznym, przypadającym na V i IV w. p.n.e.
Najistotniejszą cechą polis był jej niemonarchiczny charakter, udział w życiu politycznym zagwarantowany był dla wszystkich obywateli. Centrum polis było miasto, stanowiące z reguły ok. 1/3 ogółu populacji . Polis były strukturami stosunkowo niewielkimi, czego konsekwencją było znaczne rozbicie polityczne starożytnej Grecji, uniemożliwiające stworzenie na przestrzeni wielu wieków jej politycznej jedności.
W historii starożytnej Grecji szczególne miejsce zajmują dwa państwa‑miasta: Ateny i Sparta. Mimo dzielących ich mieszkańców różnic w obyczajach, sprawowaniu władzy czy wychowaniu, wszystkich Hellenów łączyły poczucie własnej wspólnoty i więzy kultury, religii oraz języka. Dorobek kultury antycznej Grecji stanowi ważną część światowego dziedzictwa, jej cywilizacja odcisnęła piętno na wielu najróżniejszych płaszczyznach – od sztuki, przez filozofię i naukę, po politykę.
Udział obywateli w kształtowaniu polityki to zasada organizacji greckiego państwa‑miasta. Nie dotyczyło to obywatelek — kobiety prawa głosu nie miały. Istotą polis był właśnie sposób sprawowania władzy. Ustrój polityczny polis ewoluował od VIII wieku p.n.e. Stopniowo zanikała władza królewska, zastępowały ją oligarchie, a czasami tyranietyranie. Największy wpływ na kształtowanie polityki mieli arystokraci. W V wieku p.n.e. w większości polis zapanowały rządy demokratyczne. Niezależne wspólnoty obywateli budowały swoją tożsamość poprzez język i kult religijny. Greckie państwa‑miasta długo zachowywały odrębność, ponieważ nie musiały jednoczyć się w obliczu zagrożenia zewnętrznego. Pierwszą i najważniejszą demokracją starożytności była demokracja ateńska.
Od słowa „polis” pochodzą wyrazy „polityk” i „polityka”.
Demokracja ateńska
Na przełomie VI i V wieku p.n.e. w Atenach ukształtował się system sprawowania władzy zwany demokracją. Słowo to pochodzi z języka greckiego i oznacza „władzę ludu”. Do dzisiaj słowo „demokracja” ma to samo znaczenie, co w starożytności i oznacza ustrój polityczny, w którym władzę piastuje społeczeństwo. Sposób sprawowania tej władzy różni się obecnie od praktykowanego w Atenach, ale idea pozostała ta sama.
W Grecji władza należała do obywateli, a jej najwyższym organem było zgromadzenie obywateli. Za obywateli nie uznawano jednak kobiet, osób, których rodzice nie byli Ateńczykami, oraz niewolników. Obywatele byli równi wobec prawa i brali udział w obradach Zgromadzenia LudowegoZgromadzenia Ludowego. Każdy mógł wyrazić swoje zdanie na temat dyskutowanego zagadnienia lub zgłosić propozycję uchwały. Postanowienia zapadały w wyniku głosowania. Głos każdego obywatela – zarówno bogatego, jak i biednego – był tak samo ważny. Zgromadzenie Ludowe wybierało też urzędników i dowódców wojskowych, zwanych strategamistrategami. Ze względu na demokratyczny charakter ateńskiej polityki kluczową rolę odgrywali w niej demagodzydemagodzy, czyli mówcy, którzy dzięki opanowaniu sztuki retorykiretoryki potrafili przekonać lud do przyjęcia lub odrzucenia wniosków, nad którymi debatowano. Umiejętność odpowiedniego przemawiania i przekonywania była kluczowa dla udziału we wspólnocie politycznej. Z tego powodu lekcje retoryki stanowiły istotny element wykształcenia, ponieważ oczekiwano, że każdy obywatel będzie te umiejętności posiadał.
Podstawy retoryki stworzyli sofiścisofiści – wędrowni nauczyciele, którzy zarabiali, przygotowując młodzież grecką do życia publicznego. Stanowili oni różnorodną grupę, pozbawioną jednolitych poglądów. Sami określali się mianem nauczycieli odpowiadających na nową potrzebę wiedzy — potrzebę przygotowania do życia publicznego. Umiejętność celowego i skutecznego argumentowania miała w tej perspektywie fundamentalne znaczenie. Sofiści odpowiedzieli na wyzwania swoich czasów — na przemiany społeczne i polityczne — i z tego powodu postawili nowe pytania: nie o kosmos, jak wcześniej, lecz o człowieka.
Na ateńskiej agorze
Wspólne przebywanie w jednym miejscu – zgromadzenie – oraz podejmowanie decyzji dotyczących państwa poprzez debatę było podstawą demokratycznego życia Aten. Stąd bez wątpienia wziął się wzrost zainteresowania nauką umiejętności skutecznego przemawiania – retoryką – oraz przejawami działalności człowieka (nie zaś natury jak u pierwszych filozofów przyrody) – historią, polityką, sztuką, etyką.
Debatowanie nie było zarezerwowane wyłącznie dla życia publicznego — Ateńczyk był przyzwyczajony do rozmowy na każdy temat, najczęściej dotyczący abstrakcyjnych problemów.
Stało się to jednym ze sposobów spędzania wolnego czasu. Dzięki temu w Atenach epoki klasycznej panowała atmosfera wielkiego miasta, które tolerowało istnienie wolnej myśli oraz prowadzenie badań nad zagadnieniami niemającymi wyraźnie praktycznego celu. Choć wolność ta miała ściśle określone granice — wielu filozofów miało problemy, na przykład w wyniku oskarżeń o ateizm — to zasadniczo działalność filozofów, takich jak SokratesSokrates, którzy spacerowali po mieście i wdawali się w rozmowy filozoficzne z innymi Ateńczykami, nie była czymś niezwykłym. Przeciwnie — dobrze wpisywała się w klimat intelektualnego fermentu tego miasta.
W życie kulturalne miasta zaangażowana była jego elita, która rekrutowała się spośród wolnych obywateli. W okresie klasycznym stanowili oni nie więcej niż 30% ludności Aten. Panujący w V w. p.n.e. dobrobyt sprawiał, że wolni chłopi przenosili się do miasta i zasilali warstwy rzemieślniczo‑kupieckie. Struktura społeczna Aten zbliżała się wtedy do stanu opisanego później przez ArystotelesaArystotelesa w Polityce jako idealny – państwa, które opiera się na silnej warstwie średniozamożnych obywateli.
Sercem życia publicznego Aten był główny plac zwany agorą, gdzie znajdowały się urzędy, świątynie i biblioteki. Mieszkańcy Aten gromadzili się tu w czasie uroczystości państwowych i religijnych, Zgromadzeń Ludowych lub rozmawiali, chroniąc się przed słońcem w zadaszonych kolumnadach. Agora była otoczona licznymi budynkami państwowymi: sądami, świątyniami, bibliotekami. Zdobiły ją posągi, fontanny i dające cień wielkie drzewa. Plac tętnił życiem. Ateńczycy przychodzili tu na zakupy, załatwić ważne sprawy, ale także spotkać znajomych czy poplotkować. Handlarze rozkładali towary na matach, wozach lub straganach przykrytych daszkami z materiału. Można tu było kupić: oliwę, owoce, sery, ryby, naczynia, wazy, drewno, a nawet zwierzęta.
W starożytnej Grecji Agora była najważniejszą przestrzenią publiczną – miejscem, gdzie skupiało się życie społeczne, polityczne, religijne i gospodarcze obywateli polis. Jej rola wykraczała daleko poza funkcję targowiska. To właśnie tutaj wolni obywatele podejmowali decyzje o losach polis, a także egzekwowali odpowiedzialność przywódców poprzez narzędzia takie jak ostracyzmostracyzm.
Funkcje Agory:
Polityczna – tu odbywały się zgromadzenia obywateli, debaty polityczne, losowania sędziów i urzędników.
Społeczna – to miejsce spotkań, rozmów, wymiany informacji i kształtowania opinii publicznej.
Religijna – wokół Agory wznoszono świątynie i ołtarze, a przez plac przechodziły procesje ku czci bogów.
Handlowa – codziennie sprzedawano tu towary spożywcze, ceramikę, odzież, a także usługi.
Kulturalna i filozoficzna – Agorę odwiedzali mówcy, nauczyciele i filozofowie. To tutaj Sokrates prowadził swoje słynne dialogi.
Zapoznaj się z mapą interaktywną przedstawiającą związane z filozofią miejsca w starożytnych Atenach. Zastanów się, dlaczego właśnie to polis stało się w okresie klasycznym duchową stolicą filozofii greckiej. Zapisz swoje wnioski.
Na Agorze ateńskiej znajdowały się liczne budynki religijne, np. ołtarz dwunastu bogów czy świątynia Apollina Patroosa oraz gmachy użyteczności publicznej – jak heliaja, strategejon (miejsce spotkań strategów) czy portyki.
Agora stanowiła miejsce spotkań obywateli. Stała się więc przestrzenią, która sprzyjała wymianie myśli i poglądów, szerzeniu myśli filozoficznej i dyskusjom. 2. Portyk malowany. Zdjęcie przedstawia ruiny Portyku malowanego. Wśród współczesnych zabudowań widoczne jest gruzowisko złożone ze pokruszonych skalnych bloków.
Portyk (stoa) był budynkiem, który pozwalał gromadzącym się na Agorze obywatelom Aten schronić się przed słońcem lub deszczem. Portyki były wolno stojącymi kolumnadami, przykrytymi dachem. Z tyłu zamykała je ściana, często zdobiona malowidłami.
Na Agorze Ateńskiej znajdowało się kilka portyków, które ją obramowywały. Jednym z nich był Portyk Malowany, czyli Stoa Poikile, zdobiona malowidłami Polignota, Mikona i Panajnosa. W IV w. p. n. e. nauczał tam Zenon z Kition, a Stoa Poikile stała się siedzibą założonej przez niego szkoły stoików, dając jej nazwę. Rysunek przedstawia scenę bitwy starożytnej. Są tu ukazani żołnierze w hełmach na głowach, zasłaniający się tarczami i atakujący włóczniami i toporami. 3. Heliaja. Zdjęcie przedstawia fundamenty dużej budowli. Fundamenty zrobione są z masywnych, skalnych bloków. Na jednym z nich widnieje napis Heliaia. Ruiny porośnięte są trawą, na drugim planie znajdują się rosnące drzewa. Siedziba sądu ludowego – to właśnie przed Heliają odbył się proces Sokratesa w 399 r. p.n.e.
Heliaja była sądem przysięgłych, a sędziów wybierano spośród obywateli Aten. Liczba sędziów, którzy brali udział w procesie była uzależniona od doniosłości sprawy, lecz zawsze była wielokrotnością liczby sto (plus przewodniczący). Sokratesa sądziło 501 sędziów.
Sąd zbierał się w jednym z rogów Agory ateńskiej, pod gołym niebem i w pełnym słońcu (stąd nazwa: gr. helios – słońce). Heliaja była najwyższą instancją sądowniczą starożytnych Aten. Rozpatrywała wszystkie sprawy publiczne i prywatne, z wyjątkiem zabójstw oraz spraw z zakresu prawa morskiego. 4. Akropol. Zdjęcie ukazujące współcześnie ruiny Akropolu w Atenach z lotu ptaka. Ukazane jest na nim kamieniste wzgórze i ruiny Akropolu. Wzgórze otoczone jest licznymi drzewami oraz budynkami mieszkalnymi. Akropole w greckich polis były wzgórzami położonymi w centrach miast, które w okresie klasycznym stały się głównymi ośrodkami kultu.
Akropol ateński to najsłynniejszy ze wszystkich greckich akropoli. Znajdowały się na nim m. in. Erechtejon, świątynia będąca miejscem kultu Ateny Polias, Posejdona i Zeusa Hypatosa oraz Partenon, miejsce kultu Ateny Partenos, w którym znajdował się posąg bogini stworzony przez rzeźbiarza Fidiasza. Zdjęcie ukazujące współcześnie ruiny Akropolu w Atenach. Ukazane jest kamieniste wzgórze, na którym znajdują się ruiny Akropolu. Wzgórze otoczone jest licznymi, zielonymi drzewami. 5. Teatr Dionizosa. Zdjęcie przedstawia ruiny Teatru Dionizosa. Na porośniętym zielenią wzgórzu widoczne są miejsca dla widzów, theatron, scenę.
Starożytny teatr grecki, znajdujący się na południowym stoku Akropolu, niedaleko świątyni Dionizosa. Wzniesiony w VI w. p.n.e. z drewna, przebudowany na teatr kamienny w IV w. p.n.e. Swoje sztuki wystawiali tam najwięksi greccy tragicy – Ajschylos, Sofokles i Eurypides. 6. Akademia Platońska. Zdjęcie ukazujące z lotu ptaka stanowisko archeologiczne w miejscu Akademii Platona. Miejsce to otoczone jest współcześnie licznymi drzewami. Stanowisko archeologiczne w miejscu Akademii Platona.
W platanowym Gaju Akademosa założona została w 386 r. p. n. e. Akademia Platona – szkoła filozoficzna, w której oprócz nauczania prowadzono również badania naukowe pod przewodnictwem kierownika Akademii, czyli scholarchy – pierwszym z nich był założyciel szkoły, Platon.
Członkowie Akademii Platońskiej zajmowali się filozofią, polityką, matematyką, astronomią i naukami przyrodniczymi, lecz każdą z nich traktowano jako naukę dedukcyjną – w Akademii nie prowadzono badań eksperymentalnych., 7. Lykeion. Zdjęcie przedstawia niewielką, piaszczystą polanę. Na jej środku znajdują się zniszczone fundamenty starej budowli. Polana otoczona jest wysokimi, zielonymi drzewami.
Gimnazjon znajdujący się na obrzeżach Aten, w gaju niedaleko sanktuarium Apollina Likejosa, który w 335 r. p.n.e. został siedzibą szkoły filozoficznej założonej przez Arystotelesa, nazywanej Liceum lub Likejonem.
Gimnazjony służyły pierwotnie obywatelom greckich polis za miejsce ćwiczeń gimnastycznych. Z czasem, ich portyki przekształciły się w miejsce spotkań, dyskusji oraz wykładów filozoficznych.
Szkoła Arystotelesa działająca w Lykeionie była przede wszystkim ośrodkiem naukowo‑badawczym, w którym uczeni zajmowali się filozofią oraz naukami szczegółowymi, głównie przyrodniczymi, prowadząc badania eksperymentalne. Ilustracja przedstawia duży plac otoczony arkadami wspartymi na kolumnach. Na placu ćwiczą zapasy dwie pary młodych, atletycznie zbudowanych mężczyzn.
Zastanów się, dlaczego właśnie w Atenach doszło do rozkwitu życia kulturalnego i intelektualnego, w szczególności – filozofii. Jaką rolę odegrał sposób organizacji życia politycznego polis oraz demokratyzacja w epoce Peryklesa?
Zapoznaj się z poniższym fragmentem wypowiedzi filozofa Krzysztofa Pomiana i odpowiedz na pytanie, jaką rolę może pełnić filozofia we współczesnym życiu społecznym. Odwołaj się do własnych doświadczeń, obserwacji, przykładów zaczerpniętych z codzienności i życia społecznego.
Są społeczeństwa, które jak gdyby zabijają zdziwienie, które je tłumią w zalążku, dostarczają odpowiedzi przed pytaniami […]. W takich społeczeństwach filozofia istnieć oczywiście nie może […]. Filozofia pojawiła się u Greków właśnie dlatego, że było to społeczeństwo demokratyczne, w którym postawa pytajna była postawą więcej niż dopuszczalną. Grecki system instytucji bez mała skłaniał do zajmowania takiej postawy. Ten związek filozofii z demokracją, z otwartą przestrzenią publiczną, na której można wyrażać swoje zdziwienie, zadawać pytania, jest czymś niesłychanie ważnym.
Na podstawie fragmentu Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza wyjaśnij, dlaczego to akurat w starożytnej Grecji narodziła się filozofia. Podaj min. 3 powody.
Filozofia starożytna Europy była filozofią grecką. Żaden inny naród w tym okresie nie wytworzył filozofii; żaden nawet nie współdziałał z Grekami, z wyjątkiem Rzymian, którzy pod koniec starożytnej epoki pielęgnowali filozofię wydaną przez Greków, nic wszakże do niej nie dodając istotnego. Rozkwit filozofii w Grecji nie był dziełem przypadku: ułatwiły go specjalne warunki tego kraju. Ziemia uboga, a przy tym morzem od innych krajów oddzielona, nie przyciągała cudzoziemców i długo chroniła od klęsk wojny; natomiast wywoływała kolonizację i czyniła, że Grecy obcowali z kulturą innych krajów; ustrój państwowy Grecji – duża ilość małych państw – sprzyjał wytwarzaniu się różnorodnych postaci kultury, a przy tym przez współzawodnictwo wzmagał ambicje. Szczep grecki, bogato przez naturę obdarzony, wydawał w dziedzinie nauki talenty nie mniejsze niż w poezji, plastyce czy sztuce wojskowej. Właściwe greckim umysłom zainteresowanie otaczającym światem, większe niż zainteresowanie własną osobą, postawa śmiała a życzliwa wobec rzeczywistości, kultura plastyczna, żądza jasności, umiłowanie rzeczy konkretnych, a jednocześnie zdolność do abstrakcyjnego rozumowania – przyczyniły się do stworzenia filozofii greckiej. Grecja rozpoczęła w VII w. pracę na filozofią, a po dwóch stuleciach wydała już arcydzieła filozoficznej myśli, stanowiące podstawę całej europejskiej filozofii.
Więcej o demokracji ateńskiej znajdziesz w lekcji: Władza ludu. Społeczeństwo i instytucje demokratyczne Aten.Władza ludu. Społeczeństwo i instytucje demokratyczne Aten.
Słownik
(gr. demos – lud, krateo – rządzę) system rządów niektórych polis w starożytnej Grecji, w którym wszyscy obywatele mieli równe prawa polityczne. W starożytnych Atenach równość ta była realizowana m.in. poprzez losowanie urzędów i wynagrodzenia dla obywateli za sprawowanie funkcji publicznych, co pozwalało na udział w rządach uboższym warstwom ludności
(gr. ostrakismos, od ostrakon – skorupka, naczynie gliniane) w starożytnej Grecji: skazanie na wygnanie przez sąd skorupkowy (poprzez głosowanie na glinianych skorupkach); także: wykluczanie człowieka z jego środowiska, traktowanie go z niechęcią z powodu jego nieakceptowanych przez innych działań lub poglądów
sztuka tworzenia skutecznej wypowiedzi pisemnej lub ustnej, mającej na celu przekonanie odbiorców; jest to również rodzaj refleksji teoretycznej nad sposobami komunikacji
(gr. sofia — mądrość) grupa filozofów, wędrownych nauczycieli, aktywnych na przełomie V i IV w. p.n.e.; utrzymywali się m.in, z nauczania zasad prowadzenia sporów i przemawiania; przypisuje się im także szereg rewolucyjnych jak na tamte czasy poglądów, np. że wszelka prawda i normy etyczne są względne
w starożytnej Grecji była to forma rządów powstała w wyniku uzurpacji władzy przez tyrana, który pozbawiał faktycznej władzy praworządne instytucje państwowe i sprawował rządy, nie zajmując żadnego określonego stanowiska
organ decyzyjny, w skład którego wchodzą wszyscy obywatele z prawem do głosowania