Czy czarny kot na drodze jest przyczyną katastrofy? Czy szczęśliwy traf to skutek spotkania z kominiarzem? W naturze człowieka leży dążenie do wyjaśniania zjawisk. Czy jednak zdania stwierdzające relacje między faktami są prawdziwe? Obserwujemy jedynie następowanie jednych zdarzeń po drugich. Wnioskowanie o skutku z przyczyny może być tylko nawykiem - przyzwyczailiśmy się, że po burzy wychodzi słońce i oczekujemy, że będzie tak za każdym razem. Hume podważa nasze przekonanie o istnieniu koniecznych związków przyczynowo‑skutkowych między zjawiskami. Bo na jakiej właściwie podstawie wyciągamy z naszych dotychczasowych doświadczeń wnioski dotyczące przyszłości?

David Hume17761711

R13PVPOVBC2EG1

Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Jego twarz jest owalna, widać zarysowany drugi podbródek. Mężczyzna ma wyraziste brwi i jasne oczy. Ubrany jest w czerwony surdut z dużymi złotymi guzikami, spod którego wystaje koszula z koronką.

David Hume

1711 – 1776

jeden z najwybitniejszych przedstawicieli empiryzmu brytyjskiego, podjął bezpośrednią polemikę z twierdzeniami Kartezjusza. Twierdził, że żadne pojęcie ogólne, takie jak np. myśl czy zmysłowe postrzeganie świata w ogóle, nie mogą stanowić podstawy naszej świadomości i tożsamości. Zwracał uwagę, że podstawę taką stanowią jedynie poszczególne doświadczenia, pojedyncze ludzkie doznania i że istnienie każdego człowieka jest zbiorem innych doświadczeń. Każdy z nas jest według Hume’a „wiązką wrażeń” – zbiorem doświadczanych przez nas impresji. Nie możemy więc mówić o wspólnej istocie naszej podmiotowości.
Najważniejsze dzieła filozoficzne Hume'a to: Traktat o naturze ludzkiej, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, Badania dotyczące zasad moralności, Dialogi o religii naturalnej .

Podział na impresje i idee

Hume więc, choć podobnie jak John Locke całą ludzką wiedzę wywodzi z doświadczenia, stosuje inne rozróżnienia. Wszelkie treści naszego umysłu nazywa percepcjami, percepcje zaś dzieli na impresje i idee.

Impresje to bezpośrednio dane w doświadczeniu wrażenia zmysłowe, dostarczające podstawowego materiału dla ludzkiej wiedzy; idee zaś są wspomnieniami impresji. Kiedy widzimy drzewo, doświadczamy impresji drzewa, kiedy je sobie przypominamy, doświadczamy idei drzewa, a więc wspomnienia impresji. Jak to ujmuje Hume:

RxMX1YfEuW8BN1

Ilustracja przedstawia drzewo. W tle znajduje się krajobraz górski.

Wszystkie idee, którymi dysponuje nasz umysł i które są dla Hume'a w zasadzie synonimem pojęć, są tylko kopiami czy cieniami impresji. Możemy powiedzieć, że porządek myślowy u Hume'a jest odwróceniem porządku myślowego Platona. U Platona to rzeczy zmysłowe stanowią kopie idei, podczas gdy u Hume'a idee są jedynie kopiami wrażeń zmysłowych i jako ich cienie czy odbicia istnieją tylko w naszej głowie.

Hume dzieli impresje i idee na proste i złożone. Każda impresja ma odpowiadającą jej ideę: prosta prostą, złożona złożoną. Umysł ludzki nie może samodzielnie wytworzyć nowych idei prostych – warunkiem ich zaistnienia są impresje – ale może stworzyć z różnych idei prostych i złożonych nowe idee złożoneidee złożoneidee złożone. Oprócz pamięci, dzięki której zapamiętuje impresje i tworzy idee, dysponuje też wyobraźnią. Właśnie ta jego zdolność jest przyczyną błędów. Mogę na przykład stworzyć ideę Warszawy ze złotymi ulicami przez połączenie złożonej idei Warszawy z prostą ideą złotego koloru. I ta idea będzie fałszywa, tzn. nie będzie jej odpowiadała żadna impresja.

Hume już na wstępie Badań tłumaczy, że w ten sposób powstała idea Boga. Jednak – twierdzi – najbardziej nawet błędne idee są dalekim echem doświadczenia, które zostało przekształcone przez nasz umysł. Pisze więc:

Koncepcja związku przyczynowo‑skutkowego

Według Hume’a koncepcja związku przyczynowo‑skutkowego to wytwór wyobraźni człowieka. Jest ona wynikiem przyzwyczajania się umysłu do wielokrotnie obserwowanych następstw w czasie tych samych zjawisk. Ludzki umysł uznaje pierwsze zjawisko za przyczynę kolejnego zjawiska. Dzięki przyzwyczajeniu nie prowadzi więc obserwacji do końca, ponieważ zaczyna przewidywać skutek na postawie obserwacji przyczyny. Według Hume’a nie jest to jednak rzeczywisty związkiem między zjawiskami, lecz wyłącznie sposób, w jaki działa ludzki umysł.

RH8nGQGc973KS

Grafika przedstawia sylwetki siedzącej kobiety i mężczyzny. Są odwróceni tyłem do widza, siedzą na plaży. Patrzą się na jezioro i pływające po nim łódki. W tle góry i niebo.

Hume twierdzi, że tak przeprowadzone wnioskowanie to indukcja enumeracyjnaindukcja enumeracyjnaindukcja enumeracyjna, która pozwala formułować twierdzenia przyczynowe i uznaje je za konieczne prawa. Tymczasem według filozofa indukcja nie pozwala na sformułowanie tego rodzaju twierdzeń. Indukcja nie pozwala na sformułowanie związku koniecznego, lecz jedynie na przyjęcie pewnego uogólnienia, które może zostać obalone przez jeden kontrprzykład. Hume zatem dowodzi, że idea przyczyny nie odnosi się do faktów. Nie może być zatem rzeczywistym związkiem między zjawiskami. Związek przyczynowo‑skutkowy jest wyłącznie mechanizmem psychicznym będącym konsekwencją przyzwyczajenia.

Słownik