Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel żył w epoce wielkich przemian w Europie.
Był świadkiem schyłku oświecenia oraz narodzin romantyzmu, na który sam wywarł znaczący wpływ. Jego filozofia miała charakter systemu totalnego – dążył do objęcia jedną teorią całej rzeczywistości i ukazania jej wewnętrznego porządku.
System filozoficzny Hegla jest racjonalistycznąracjonalistyczną i dialektycznądialektyczną odmianą idealizmu, obejmującą logikę rozumianą jako naukę o formach myśli, filozofię przyrody i filozofię duchaducha.
Naczelnym prawem logiki jest dla Hegla dialektyka (rozumiana jako droga dochodzenia do prawdy), w myśl której każdemu pojęciu odpowiada jego negacja, każdemu twierdzeniu jego zaprzeczenie, tezie – jej antyteza. Negacja przez to, że zawiera zaprzeczenie tezy, nie jest pojęciem pustym, zawiera pewną treść, a więc jest pojęciem nowym, bogatszym treściowo od tego, czemu zaprzeczyła, bo zawiera w sobie i to pojęcie, i jego zaprzeczenie, jest więc: „jednością pojęcia i jego przeciwieństwa”. Prawdziwe w dialektyce heglowskiej są więc zarówno twierdzenia, jak ich zaprzeczenia, co w konsekwencji pozwoliło Heglowi uznać sprzeczność za podstawę bytu i zarazem myślenia. Sprzeczność jest również podstawą wszelkiego rozwoju.
Heglowska dialektyka układa się w triadę: teza, antyteza, synteza, bowiem w wyniku gry przeciwieństw pomiędzy tezą i antytezą pojawia się nowa jakość, której nie można w całości sprowadzić do tego, co jest tezą, ani do tego, co jest antytezą. Zawierając pewne elementy każdej z nich, w istocie jest czymś nowym, znoszącym wcześniejsze przeciwieństwo tezy i antytezy.
Warto pamiętać, że słowo dialektyka w starożytności oznaczało przede wszystkim sztukę prowadzenia sporu. Była to umiejętność dochodzenia do prawdy poprzez wykazywanie sprzeczności w argumentach przeciwnika. Z czasem pojęcie to zaczęto rozumieć szerzej — jako sposób ujmowania rzeczywistości, który podkreśla jej zmienność, ruch oraz rozwój dokonujący się poprzez napięcie między przeciwieństwami.
Za jednego z pierwszych myślicieli ujmujących świat w sposób dialektyczny uznaje się Heraklit z Efezu, głoszącego, że wszystko nieustannie się zmienia. Do tej tradycji nawiązał wiele wieków później Hegel, który rozszerzył ideę dialektyki na całość dziejów ludzkości, uznając, że historia również rozwija się w sposób dialektyczny.
Na gruncie dialektyki można wyjaśnić strukturę Heglowskiego systemu filozoficznego. Podstawowym pojęciem jest byt, który przejawia się bądź jako pojęcie (idea), bądź jako przyroda (materia). Idea i przyroda stanowią jednocześnie tezę i antytezę, których syntezą jest duch. Byt jest zatem u Hegla kategorią, która może przejawiać się w postaci czystej, czemu odpowiada Heglowska logika, może urzeczywistniać się w świecie oddzielonej od czystej myśli przyrody (filozofia przyrody) i wreszcie byt może przejawiać się jako duch (filozofia ducha). Każdy z działów systemu filozoficznego Hegla zbudowany był na zasadzie dialektycznego ciągu: subiektywne – obiektywne – absolutne.
Zapoznaj się z poniższym nagraniem. Wymień elementy wewnętrzne heglizmu, które utrudniają jego zrozumienie i zastanów się nad zagrożeniami wynikającymi z upraszczania filozofii.
Zapoznaj się z treścią poniższego nagrania. Wymień elementy wewnętrzne, które utrudniają jego zrozumienie i zastanów się nad zagrożeniami wynikającymi z upraszczania filozofii.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1VSBKJOFKBPR
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Dlaczego Hegel jest trudnym filozofem?
Utwórz mapę myśli, w której przedstawisz hasła odnoszące się do dialektyki Hegla.
Podstawą filozofii Hegla jest powszechny dynamizm. Ów dynamizm może uchwycić jedynie rozum, dlatego idea i pojęcie — jako dynamiczne konstrukty rozumu — poprzedzają istnienie świata zewnętrznego i je warunkują. Innymi słowy, dynamika myślenia jest odzwierciedleniem dynamiki świata, a prawa rządzące myśleniem są zarazem prawami rzeczywistości.
Hegel uważał, że byt nie ma natury niezmiennej, lecz ewoluuje i przybiera coraz to nowe postacie. Rozwój ten ma charakter logiczny, ponieważ każda kolejna postać wynika w sposób konieczny z poprzedniej. Ta logiczność przemian świadczy — zdaniem Hegla — o rozumności całej rzeczywistości.
Hegel prowadził życie typowego filozofa akademickiego. Podobnie jak w przypadku Kanta, krążyło o nim wiele anegdot. Jedna z nich opowiada, że podczas wykładu student zarzucił mu niezgodność jego wywodu z rzeczywistością. Hegel miał wówczas odpowiedzieć: „Tym gorzej dla rzeczywistości”, podkreślając w ten sposób prymat myśli nad doświadczeniem.
Hegel próbował odpowiedzieć na najważniejsze pytania dotyczące człowieka, historii i państwa. Jego system uznaje się za jedno z najbardziej imponujących osiągnięć myśli ludzkiej — można się z nim nie zgadzać, ale nie sposób go zbagatelizować.
Wyjaśnij, czym jest negacja i jaką rolę odgrywa w dialektyce Hegla.
Wyjaśnij, dlaczego Hegel uważał, że „byt” i „nic” są tym samym.
Podzielcie się na trzyosobowe grupy i przedstawcie w formie rysunku, żywej rzeźby lub pantomimy stworzoną przez siebie heglowską triadę. Omówcie swoje triady na forum klasy.
Słownik
(łac. absolutus – bezwarunkowy, niezwiązany) byt istniejący samoistnie, bez przyczyny, utożsamiany najczęściej z Bogiem; człowiek w myśl koncepcji Hegla uczestniczy w Absolucie, ale w toku codziennego życia nie ogarnia go w pełni
(gr. to on lub ousia; łac. ens - byt) w systemie Hegla „byt w sobie” (an sich) to taki byt, który nie rozpoznał w pełni swej istoty, nie okazał się bowiem „bytem dla kogoś”; „byt dla siebie” natomiast to taki, który uzyskał świadomość własnej wolności, nadawania sensu własnej egzystencji
(łac. dialectica, ars dialectica, ratio dialectica) w tradycji sztuka dyskutowania, sposób dochodzenia do prawdy drogą dialogu, dyskusji, ścierania się racji; dla Hegla dialektyka oznaczała ruch myśli, która, przechodząc drogę od tezy przez antytezę do syntezy, ujawnia zarazem samą istotę pojmowania rzeczy
w tradycji filozoficznej pojęcie ducha przeciwstawiano materii; Hegel uczynił ducha centralnym pojęciem swego systemu, ujmując dzieje kultury jako proces samopoznawania się ducha, który ostatecznie staje się bytem w sobie i dla siebie, tj. absolutem. Pojęcie to u Hegla otrzymało zatem społeczny i historyczny sens
w ujęciu Hegla przemiany zachodzące w świecie są niezależne od woli, ich realizacja polega na urzeczywistnianiu się ducha drogą dialektyki
(łac. ratio – rozum) kierunek w filozofii klasycznej i nowożytnej, uznający rozum za podstawowe i jedynie wartościowe narzędzie poznania; także rodzaj światopoglądu (odwołującego się do ustaleń naukowych) oraz postawy - zarówno wobec własnego działania, opartego na realistycznym podejściu do świata, jak i wobec innych, wyrażająca otwartość na innego człowieka i jego przekonania