John Stuart Mill
Czy człowiek może być wolny? To jedno z kluczowych pytań filozoficznych. Człowiek wolny to dla filozofów starożytnych przeciwstawienie niewolnika – a zatem osoba, która może sama decydować o swoim losie. Z kolei dla Johna Stuarta Milla pytanie to miało charakter polityczny – odnosiło się do tego, jak ma wyglądać ustrój, który najbardziej odpowiada ludzkiej naturze. Filozof pisał i działał w XIX wieku – w okresie, w którym tworzyły się podwaliny współczesnych państw. Była to epoka, w której rozwijała się demokracja i państwa coraz rzadziej były kierowane przez monarchów. Był jednym z głównych przedstawicieli empiryzmu, blisko związanym z tzw. radykałami filozoficznymi skupionymi wokół JamesaMillai Jeremy'ego Benthama. Wychowawcą i nauczycielem Milla był jego ojciec, który kształcąc syna niezwykle intensywnie od najwcześniejszego dzieciństwa, chciał go uczynić filozofem. W 1823 Mill założył w Londynie Towarzystwo Utylitarystyczne, w latach 1823–1858 pracował w India House, a w 1865 r. został wybrany do Izby Gmin (występował m.in. na rzecz równouprawnienia kobiet). Zmarł 8 V 1873 w Awinionie. Mill jest jednym z głównych ideologów – teorii politycznej i społecznej, w której wolność jest nadrzędną kategorią. Liberalizm zakłada, że każda osoba powinna sama decydować o swoim losie.
Zastanów się, czym jest wolność. Do jakich aspektów życia człowieka się odnosi? Zastanów się, w jakich wymiarach swojego życia możesz samodzielnie decydować: co zależy tylko i wyłącznie od ciebie, a gdzie decyzje są podejmowane przez kogoś innego. Swoje spostrzeżenia zapisz w postaci krótkiej notatki.
Przyjrzyj się mapie myśli, która ilustruje, jakie rodzaje wolności wyróżniał John Stuart Mill. Do każdego z trzech rodzajów wolności podaj własne przykłady jej realizacji, które dostrzegasz w swoim życiu oraz w życiu publicznym.
Zapoznaj się z treścią mapy myśli, która ilustruje, jakie rodzaje wolności wyróżniał John Stuart Mill. Do każdego z trzech rodzajów wolności — przekonań, postępowania i zrzeszania się — podaj własne przykłady jej realizacji, które dostrzegasz w swoim życiu oraz w życiu publicznym.
Tyrania większości
Nikt nie powinien być zmuszany do niczego – zarówno przez władcę, jak i tyranię większości. Analizując to zjawisko, John Stuart Mill zwracał bowiem uwagę na pewien paradoks: demokracja rozumiana jako władza większości może obrócić się przeciwko jednostce. Istnieje zatem ryzyko, że większość – przy pomocy różnego rodzaju nacisku – ograniczy pozostałych obywateli. Niekontrolowana demokracja może ograniczyć wolność. Tak więc opinia publiczna, która zabrania myśleć i działać inaczej niż sama głosi, jest podobnie niebezpieczna jak despotycznydespotyczny władca. Większość również może być tyranem, tak jak w znanym żarcie, który mówi o tym, że demokracja to ustrój, w którym dwa wilki i jedna owca głosują, co będzie na obiad. Wynik takiego głosowania zdaje się być przesądzony.
O wolnościSpołeczeństwo może spełniać i spełnia swoje własne zlecenia: a jeśli wydaje zlecenia niesłuszne zamiast słusznych lub dotyczące rzeczy, do których nie powinno się wtrącać, uprawia tyranię społeczną, straszniejszą od wielu rodzajów politycznego ucisku; albowiem chociaż nie grozi zazwyczaj tak surowymi karami, to pozostawia mniej sposobów ucieczki, wnika o wiele głębiej w szczegóły życia i ujarzmia samą duszę. Dlatego ochrona przed tyranią urzędnika nie wystarczy; potrzebna jest także ochrona przed tyranią panującej opinii i nastroju; przed skłonnością społeczeństwa do narzucania za pomocą innych środków niż kary prawne swoich idei i praktyk jako reguł postępowania tym, którzy się z nimi nie godzą; do krępowania rozwoju lub, jeśli można, zapobiegania powstawania jakichkolwiek indywidualności nie stosującej się do jego zwyczajów oraz do zmuszania wszystkich charakterów, aby się kształtowały na jego modłę.
Źródło: John Stuart Mill, O wolności, tłum. Amelia Kurlandzka, Warszawa 1959, s. 128.
Mill pisze o tyranii większości następująco:
O wolnościSpołeczeństwo może spełniać i spełnia swoje własne zlecenia: a jeśli wydaje zlecenia niesłuszne zamiast słusznych lub dotyczące rzeczy, do których nie powinno się wtrącać, uprawia tyranię społeczną, straszniejszą od wielu rodzajów politycznego ucisku; albowiem chociaż nie grozi zazwyczaj tak surowymi karami, to pozostawia mniej sposobów ucieczki, wnika o wiele głębiej w szczegóły życia i ujarzmia samą duszę. Dlatego ochrona przed tyranią urzędnika nie wystarczy; potrzebna jest także ochrona przed tyranią panującej opinii i nastroju; przed skłonnością społeczeństwa do narzucania za pomocą innych środków niż kary prawne swoich idei i praktyk jako reguł postępowania tym, którzy się z nimi nie godzą; do krępowania rozwoju lub, jeśli można, zapobiegania powstawania jakichkolwiek indywidualności nie stosującej się do jego zwyczajów oraz do zmuszania wszystkich charakterów, aby się kształtowały na jego modłę.
Źródło: John Stuart Mill, O wolności, tłum. Amelia Kurlandzka, Warszawa 1959, s. 128.
Zasada wolności
Nikt nie powinien być zmuszany do niczego – z wyjątkiem szczególnych warunków. Te wyjątkowe warunki, o których pisał Mill, można sprowadzić do jednej prostej zasady.
O wolnościZasada ta brzmi, że jedynym celem usprawiedliwiającym ograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek człowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo sprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych. Jego własne dobro, fizyczne lub moralne, nie jest wystarczającym usprawiedliwieniem.
Źródło: John Stuart Mill, O wolności, tłum. Amelia Kurlandzka, Warszawa 1959, s. 129.
Wolność nie jest zatem absolutna i nieograniczona. To, co ją ogranicza, to zasada niekrzywdzenia innych. Wynika to wprost z założeń etyki utylitarnejetyki utylitarnej, która głosi, że należy postępować tak, by unikać krzywdzenia innych. To, co może ograniczać wolność moją, to jedynie wolność innych ludzi.
Troska o innych
Mill stwierdza ponadto, że:
O wolnościKażdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, nad swoim ciałem i umysłem.
Źródło: John Stuart Mill, O wolności, tłum. Amelia Kurlandzka, Warszawa 1959, s. 129.
Wynika z tego, że nie możemy nikomu zabronić uczynienia czegoś nierozsądnego, jeśli dotyczy to tylko i wyłącznie tej osoby. Na przykład, jeżeli ktoś prowadzi niezdrowy tryb życia albo ogląda naszym zdaniem złe filmy, to można go namawiać do zmiany postępowania, ale nie można go do tego zmusić. Troska o drugą osobę ma zatem swoje granice.
Jak zasada wolności odnosi się do dzieci i niepełnoletniej młodzieży? Czy zdaniem Milla takie osoby powinny mieć prawo do swobodnego dysponowania swoim życiem? Zapoznaj się z poniższym cytatem z eseju O Wolności, a następnie przyporządkuj poszczególne argumenty za i przeciw przyznawaniu wolności dzieciom.
O wolnościZbyteczną rzeczą jest może mówić, że ta doktryna może się stosować tylko do ludzi dojrzałych. (...) Ci, którzy potrzebują jeszcze opieki, muszą być chronieni przed swoimi własnymi czynami tak samo, jak przed zewnętrznym obrażeniem.
Źródło: John Stuart Mill, O wolności, tłum. Amelia Kurlandzka, Warszawa 1959, s. 129–130.
Mill argumentuje, że jedyną zasadą, która może ograniczyć wolność, jest zasada niewyrządzania krzywdy innym. Spróbuj podać działania, w nawiązaniu do wspomnianych rodzajów wolności, które współcześnie łamią tę zasadę.
Krytykując tyranię większości, Mill podaje trzy argumenty, że nie jest korzystnym uciszanie niepopularnych, sprzecznych opinią ogółu poglądów. W ten sposób bronił on absolutnej wolności prasy. Spróbuj, w ramach ćwiczenia, przedstawić kontrargumenty do każdego z poniższych twierdzeń.
Przeczytaj następujący fragment. Czy zgadzasz się z twierdzeniem myśliciela? Podaj znane ci przykłady z historii, by zilustrować swoją wypowiedź.
Zapoznaj się z następującym fragmentem. Czy zgadzasz się z twierdzeniem myśliciela? Podaj znane ci przykłady z historii, by zilustrować swoją wypowiedź.
O wolnościZ tego samego powodu możemy pominąć te zacofane społeczeństwa, w których cały szczep uważać można za niepełnoletni. Początkowe przeszkody, jakie napotyka na swej drodze spontaniczny postęp, są tak wielkie, że rzadko wybiera się środki do ich pokonania; a władca ożywiony duchem reformatorskim ma prawo używać wszelkich sposobów do osiągnięcianieosiągalnego może na innej drodze celu. Despotyzm jest uprawnioną metodą rządzenia barbarzyńcami, byleby miał na celu polepszenie ich losu i usprawiedliwił swoje środki rzeczywistym osiągnięciem tego celu.
Źródło: John Stuart Mill, O wolności, tłum. Amelia Kurlandzka, Warszawa 1959, s. 130.
Dla Johna Stuarta Milla wolność stanowi nadrzędną wartość. Jedyne, co może ją ograniczyć – to wolność innych. Pamiętając o tej zasadzie, przyjrzyj się wymienionym poniżej kontrowersjom, a następnie zbuduj argumentację popierającą jedną lub drugą stronę.
Dla Johna Stuarta Milla wolność stanowi nadrzędną wartość. Jedyne, co może ją ograniczyć – to wolność innych. Pamiętając o tej zasadzie, zapoznaj się z wymienionymi poniżej kontrowersjami, a następnie zbuduj argumentację popierającą jedną lub drugą stronę.
Wolność słowa, czyli prawo do publicznego wyrażania własnych poglądów, jest jedną z kluczowych zasad liberalizmu. Zjawiskiem współczesnym jest jednak fake news, czyli fałszywa wiadomość rozpowszechniana celowo, by wprowadzić odbiorcę w błąd. Powszechność tego zjawiska sprawia, że niektórzy dziennikarze uważają, że należy ograniczyć wolność słowa, gdyż jest ona nadużywana i niszczy tym samym podstawy liberalnej demokracji.
Zaproponuj rozwiązanie, które z jednej strony ograniczy rozpowszechnianie fałszywych informacji, z drugiej zaś nie będzie sprzeczne z liberalną zasadą wolności słowa.
Wolność pozytywna i negatywna
John Stuart Mill zaproponował uczynienie zasady wolności fundamentalną zasadą kierującą naszym społeczeństwem. Dyskusje filozoficzne polegają jednak na tym, że różnicuje się istniejące pojęcia, zadaje dodatkowe pytania i dokonuje dodatkowych rozróżnień. Taka sytuacja miała też miejsce w przypadku pojęcia wolności.
Żyjący w XX wieku filozof Isaiah Berlin stwierdził, że pojęcie wolności ma dwa zupełnie różne znaczenia i sensy: pozytywny i negatywny.
Wolność negatywna to wolność od wszelkiego rodzaju ograniczeń: prawnych lub moralnych. Człowiek jest wolny w tym sensie, jeżeli nikt i nic nie ingeruje w jego życie. Wolność pozytywna to wolność do działania zgodnie ze swoją wolą. Człowiek jest wolny w tym sensie, jeżeli jest panem swojego losu.
To drobne rozróżnienie ma ważne konsekwencje praktyczne. Człowiek może być nieograniczony przez żadne zakazy, ale być zniewolony przez sytuację, w której się znalazł. Na przykład: osobie ubogiej nikt i nic nie zabrania kupna drogiego ubrania, ale taka osoba nie jest w stanie dokonać takiego zakupu – nie może zrobić wszystkiego, czego by chciała.
Przeczytaj uważnie wywód Isaiaha Berlina i spróbuj określić, o jaki rodzaj wolności tu chodzi.
Dwie koncepcje wolności i inne esejeŻyczę sobie, aby moje życie i decyzje zależały ode mnie, a nie od sił zewnętrznych jakiegokolwiek rodzaju. Chcę być narzędziem swojej, a nie cudzej woli. Chcę być podmiotem, a nie przedmiotem; kierować się własnymi racjami i zamiarami, a nie ulegać czynnikom sprawczym działającym na mnie z zewnątrz. Chcę być kimś, a nie nikim; tym, kto decyduje za siebie, a nie tym, za kogo decydują, samosterownym, a nie kierowanym przez prawa natury lub przez innych ludzi, jak gdybym był rzeczą, zwierzęciem lub niewolnikiem niezdolnym udźwignąć rolę człowieka, to znaczy wyznaczyć sobie własne cele i kierunki działania oraz zmierzać do ich realizacji. W tym mieści się przynajmniej część tego, co mam na myśli, kiedy mówię, że jestem istotą racjonalną i że to mój rozum odróżnia mnie jako człowieka od reszty świata. Chcę przede wszystkim być świadomy siebie jako istoty myślącej, pragnącej, działającej, ponoszącej odpowiedzialność za wybory, których dokonuje i potrafiącej wyjaśniać je przez odniesienie do własnych idei i zamierzeń. Czuję się wolny o tyle, o ile wierzę, że jest to prawda, a zniewolonym o tyle, o ile muszę w to wątpić.
Źródło: Isaiah Berlin, Dwie koncepcje wolności i inne eseje, wybór Jerzy Jedlicki, Res Publica Warszawa 1991.
Jakie cechy przypisuje Berlin człowiekowi wolnemu?
Słownik
(gr. despotismós – pan, władca) ustrój, w którym władza państwowa leży w rękach jednej osoby, która nie jest ograniczona żadnymi prawami
zasada, wedle której dobro jednostki jest ważniejsze od dobra wspólnoty; przeciwieństwem indywidualizmu jest kolektywizm
(łac. liber – wolny) doktryna polityczna, według której podstawą ustroju państwowego powinna być indywidualna wolność jednostki
(łac. utilitas – korzyść, pożytek’) teoria etyczna powstała w końcu XVIII w., której główna zasada (zwana zasadą użyteczności) głosi, iż czyn jest dobry wtedy i tylko wtedy, gdy przyczynia się do stanowienia szczęścia powszechnego, rozumianego jako wzrost przyjemności i redukcja cierpień w świecie