W poszukiwaniu pierwszej zasady
Niektórzy filozofowie, wyjaśniając powstanie filozofii, powołują się na zdziwienie jako swoisty impuls, dzięki któremu niegdyś pojawiły się pierwsze pytania filozoficzne. Obiektem zdziwienia jest cała przyroda, wszystkie rzeczy, treścią natomiast – samo ich istnienie. Jak to się dzieje – pytali pierwsi filozofowie, że świat jest pełen rzeczy nieustannie powstających, ginących, rodzących się i umierających? Myśliciele ci przyjmowali, że konstytutywną cechą wszystkich rzeczy jest istnienie skończone w czasie i przestrzeni, ale przecież sam fakt istnienia również domagał się wyjaśnienia. Kolejne pytanie dotyczyło więc tego, co jest jego źródłem. Dla pierwszych filozofów było oczywiste, że owo źródło nie może mieć takiego samego statusu, jak rzecz skończona. Musi istnieć inaczej, być czymś trwalszym niż rzeczy. W taki sposób pojawiła się w filozofii bardzo ważna konstrukcja: przeciwstawienie świata zjawisk, rzeczy skończonych, danych zmysłowo, których istnienie jest niewyjaśnialne na gruncie ich samych, czemuś, co istnieje inaczej – jest wieczne, niezmienne i pierwotne w stosunku do rzeczy oraz poznawalne rozumowo. Jeden z filozofów szkoły jońskiej, Anaksymander, na oznaczenie tego czegoś użył pojęcia arché. W języku polskim temu terminowi można przypisać kilka znaczeń:
Pierwsze wieki dziejów filozofii obfitują w różne interpretacje arché. Niektórzy filozofowie kojarzą arché z żywiołami – Tales z wodą, Anaksymenes z powietrzem, Heraklit z ogniem, Ksenofanes z ziemią (lub wodą), Empedokles ze wszystkimi czterema żywiołami. Dlatego, z punktu widzenia Talesa, uprawniona jest teza „wszystko jest wodą”, Anaksymenesa zaś - „wszystko jest powietrzem”. Przynajmniej niektóre z tych skojarzeń są śladami wpływu wcześniejszych kosmogonii mitycznych na myśl filozoficzną. Traktuje się je wszakże jako filozoficzne właśnie ze względu na specyficzną argumentację, której brak w treściach mitycznych. Pierwsi myśliciele wyprowadzali na rzecz przyjętej wizji arché uporządkowaną argumentację, opartą o świadectwa naturalnych władz poznawczych człowieka, czyli zmysłów oraz rozumu. Heraklit jako pierwszy wysunął pogląd o racjonalnym charakterze wszechświata, warto także przypomnieć nader oryginalną koncepcję wspomnianego twórcy pojęcia arché – Anaksymandra. Jego abstrakcyjna wizja zasady, którą nazwał apeironem, czyli bezkresem, bezgranicznością, jest efektem czysto rozumowej spekulacji wychodzącej z założenia, że temu, co jest naturą i przyczyną rzeczy ograniczonych w czasie i przestrzeni oraz posiadających jakości zmysłowe, nie może przysługiwać żadna ograniczoność i żadna konkretna jakość zmysłowa. Apeiron jest więc czymś nieokreślonym i z niego, według porządku, wyłaniają się jakościowo określone rzeczy.
Uzupełnij poniższe fragmenty tekstów wyrażeniami wybranymi spośród załączonych.
W wizji pitagorejczyków świat to kosmos, czyli porządek poznawany rozumnie. Z kolei atomiści proponują obraz świata składającego się z jednakowych atomów, które stanowią ukrytą naturę (składnik) rzeczy, czyli arché. W atomizmie ciekawie rozstrzygnięta została kwestia jedności i różnorodności – z jednej strony wszystkie rzeczy stanowią jedność, jako że zbudowane są z jednakowych atomów, z drugiej strony ruch atomów (ich łączenie się i rozdzielanie) tłumaczy powstawanie i ginięcie rzeczy.
Pojęcie arché wyszło z użycia jeszcze w starożytnej Grecji. Stało się to wówczas, gdy świat przestał być utożsamiany z ogółem rzeczy przyrodniczych, physis. Natomiast intuicja znaczeniowa łącząca pojęcia arché i zasada pozostała żywa w filozofii. Tego ostatniego pojęcia używa się do dziś, bowiem niezbywalną cechą filozofii, a także w pewnym sensie współczesnej nauki, jest wyjaśnianie całej rzeczywistości właśnie w oparciu o ogólne zasady.
Zapoznaj się teraz bardziej dokładnie z postaciami pierwszych filozofów, aby lepiej zrozumieć jak ewoluowało pojęcie arché.
Niewiele zachowało się o nim informacji, a te, które posiadamy, uchodzą za dość niepewne. Żył w czasach Solona (ok. 635‑ok. 560), ateńskiego męża stanu i poety, oraz Krezusa, ostatniego króla Lidii, słynącego z bogactw. Lata życia Talesa przypadały zatem na okres od ok. 624 r. p.n.e. do ok. 547 r. p.n.e. Był politykiem, zaliczanym podobnie jak Solon do grona siedmiu mędrców greckich, ponadto inżynierem, matematykiem, astronomem, kupcem, a także podróżnikiem. Za pierwszego filozofa został uznany przez Arystotelesa. Tales pytał o pochodzenie świata i o to, co jest jego tworzywem. Uważał, że „wszystko jest wodą”. To znaczy, wszystko, co istnieje, pochodzi z wody i z wody się składa. Wskazywał tym samym na wodę jako prapoczątek i pratworzywo świata. Tales wyrażał przekonanie, że cały świat, jak też każdy z jego elementów, posiada duszę. Jest w ciągłym ruchu i podlega nieustannym zmianom. Ruch oznaczał życie. Dowodem na to, że wszystko jest ożywione, był przykład magnesu i bursztynu. Taki pogląd, wyznawany zresztą przez wielu starożytnych greckich filozofów, wedle którego całej materii przypisuje się życie, nosi nazwę hylozoizmu.
Zasługa Talesa polegała na tym, że zainicjował myślenie filozoficzne, próbujące znaleźć wytłumaczenie dla zjawisk zachodzących w przyrodzie, bez odwoływania się do mitologii. Postawił pytania, do których nawiązali kolejni przedstawiciele jońskiej filozofii przyrody.
Przyjmuje się, że Anaksymander żył od ok. 610 do ok. 547 r. p.n.e. i był uczniem Talesa. Cechowała go, podobnie jak jego poprzednika, wszechstronność zainteresowań. Poza filozofią zajmował się także matematyką i astronomią.
Jako pierwszy z Greków napisał prozą dzieło filozoficzne, któremu później nadano tytuł O naturze. Dzieło to czytał jeszcze Arystoteles, później jednak zaginęło.
Anaksymander jako pierwszy posłużył się określeniem arché, oznaczającym w języku greckim początek, źródło, zasadę wszechrzeczy. Owym prapoczątkiem i prazasadą nie był któryś z tzw. żywiołów (tak jak woda u Talesa), tylko „bezkres” (ápeiron). Pojmował on ápeiron jako coś wiecznego, bezgranicznego, nieokreślonego ilościowo i jakościowo, jako coś, z czego powstało wszystko, co istnieje. Było to zarazem jakieś niezróżnicowane, jednorodne tworzywo, w którym znajdowały się doskonale wymieszane ze sobą elementy. Ponieważ ápeiron był wieczny i niezniszczalny, najprawdopodobniej filozof traktował go jako coś boskiego.
O życiu ostatniego filozofa z Miletu wiemy jeszcze mniej niż o jego poprzednikach. Urodził się być może ok. 585 r. p.n.e., a zmarł ok. 525 r p.n.e. Uważa się, iż był uczniem Anaksymandra. Anaksymenes w swoich koncepcjach filozoficznych przejął wiele od poprzedników: Talesa i Anaksymandra. Za arché uznał ponownie jeden z żywiołów – powietrze (gr. aer). Zauważa on, że powietrze jako pośredni stan skupienia łatwo przechodzi w inne stany. Gdy się zagęszcza wskutek obniżenia temperatury, wyłaniają się kolejno: wiatr, chmura, woda, ziemia, kamień. Gdy pod wpływem ciepła rozrzedza się, powstaje ogień.
Procesy zagęszczania i rozrzedzania powodują ruch powietrza. A tam, gdzie ruch (wiemy to od Talesa), tam też życie, i dalej – tam, gdzie życie, tam działająca dusza. Anaksymenes wprowadzał co prawda terminologiczne rozróżnienie między powietrzem (aer) a tchnieniem życia (pneuma), jednakże oba te pojęcia uważał za tożsame. Powietrze jest tchnieniem, które przenika świat i człowieka, podtrzymując w ten sposób funkcje życiowe. Świat i człowiek zbudowani są zatem z tego samego tworzywa, kierowani przez tę samą siłę, podlegający identycznym procesom i prawom natury.
Heraklit, wywodzący się z Efezu, niedaleko położonego od Miletu, wyrastał z gruntu jońskiej filozofii przyrody. Warto o tym wspomnieć, ponieważ swoich poprzedników oceniał bardzo surowo. Pitagorasa uznał za przywódcę oszustów. Zasady świata upatrywał w ogniu, pojmowanym jednak nie jako pierwotne tworzywo – tu różnił się od filozofów z Miletu – lecz jako wieczne źródło naturalnych zjawisk, przemian w przyrodzie.
Zmiany w przyrodzie polegają też na tym, że odbywa się w niej ciągły naprzemienny proces umierania i ponownego rodzenia się, życie toczy nieustanną walkę ze śmiercią. Nie ma bytu, jest tylko zmiana, stawanie się. Filozoficzne pytanie o to, czy coś jest, czy nie jest, traci swoją zasadność, bowiem odpowiedź brzmi: jest i zarazem nie jest, ściślej: przechodzi z jednej rzeczy w drugą, jednego stanu w drugi, jednej jakości w drugą. Teoria powszechnej zmienności nosi nazwę wariabilizmu.
Jest autorem myśli o rozumności świata - zarówno człowiekiem, jak i wszechświatem rządzi rozum [logos]. Logos przejawia się jako harmonia przeciwieństw.
Pitagoras żył w VI w. p.n.e. i urodził się na wyspie Samos, kolonii jońskiej. W mieście Kroton założył szkołę filozoficzno‑religijną, tzw. Związek Pitagorejski. Związek Pitagorejski w sposobie organizacji przypominał zarazem szkołę i klasztor. Jego członków obowiązywały surowe zasady obyczajowe, osobista asceza, polegająca na kontrolowaniu swojego postępowania, przeprowadzaniu codziennego rachunku sumienia, opanowywaniu namiętności i pragnień. Przystępować do związku mogły również kobiety. Podstawowym dogmatem pitagorejczyków była wiara w nieśmiertelność duszy ludzkiej oraz w metempsychozę, czyli wędrówkę dusz przez serię kolejnych wcieleń.
Pitagorejczycy jako pierwsi wyrazili przekonanie, że światem rządzą liczby. Liczba była dla nich zasadą wszelkiego bytu (arché).
Urodził się ok. 495 r. p.n.e. w sycylijskim mieście Akragas (obecnie Agrygent), zmarł w 435 r. p.n.e. Empedokles próbował doprowadzić do pogodzenia z jednej strony Heraklita, z jego teorią zmieniającej się rzeczywistości, a z drugiej Parmenidesa, zwolennika poglądu, że byt jest jeden, stały i niezmienny. Kompromisowo przyjmował, że byt jest wieczny i niezmienny, ale nie jednorodny. Zakładał bowiem istnienie czterech podstawowych wiecznych i niezmiennych składników, „korzeni wszechświata”, później przyjęła się nazwa „pierwiastków”; były to cztery żywioły świata: woda, powietrze (eter), ogień i ziemia. Z tych czterech pierwotnych elementów wskutek ich wymieszania powstają bardziej złożone rodzaje materii, które mogą podlegać procesom powstawania i rozpadu. Mieszanie się niezmiennych żywiołów zachodzi w różnych proporcjach, z czego wynikają różnice w stanie skupienia materii (stały, płynny, gazowy, ogniowy). Za proces mieszania żywiołów odpowiedzialne są dwie naturalne w przyrodzie siły: Miłość (philia) i Nienawiść (neikos), które sprawiają, że elementy przyciągają się i odpychają od siebie.
Urodził się ok. 500 r. p.n.e. w Kladzomenach nieopodal Smyrny, a więc niedaleko od Efezu i Miletu, zmarł ok. 428 r. p.n.e. w Lampsakos. W swoich poglądach Anaksagoras był bliski zarówno Parmenidesowi, gdy przyjmował, że byt jest niezmienny, i to, co jest, nie może przestać być, oraz Empedoklesowi, gdy zgadzał się z nim, że materia składa się z niezmiennych składników. W uzupełnieniu teorii tego ostatniego dodawał jednak ważną uwagę: istnieje nieskończona ilość takich składników, złożonych z nieskończonej ilości „nasion”, „zarodków”, które można dalej dzielić w nieskończoność na coraz mniejsze elementy. W każdej rzeczy znajdują się wszystkie składniki świata (czyli nieskończona ich ilość).
Powstawanie i ginięcie rzeczy polega na łączeniu się i rozdzielaniu wiecznych, niezliczonych, nieskończenie małych zarodków, zróżnicowanych jedynie jakościowo, to znaczy co do kształtu, barwy i smaku. Różnorodność rzeczy tłumaczy się tym, że zarodki rozmieszczone są w różnych proporcjach.
Oryginalność Anaksagorasa polega jednak na tym, że jako pierwszy dokonał rozróżnienia między materią a duchem pojmowanym jako intelektualna siła, czyli jako rozum. Pierwotna materia, składająca się z nieskończonej i biernej mieszaniny zarodków, została wprawiona w ruch przez rozum (nous), w wyniku jego działania z chaosu wyłonił się kosmos. Światem rządzi zatem rozum. Można by zasadnie zapytać: czy taki rozum różni się czymś od Heraklitejskiego logosu? Różnica polega na tym, że nous w przeciwieństwie do logosu jest siłą działającą poza i ponad przyrodą, niezależnie i samodzielnie. Było to więc zerwanie z koncepcją hylozoizmu.
Urodził się ok. 470 lub 460 r. p.n.e. w Abderze, a zmarł ok. 400 r. p.n.e. Filozof z Abdery wychodził od założenia Parmenidesa o niezmiennym bycie oraz przeświadczenia, że teorie naukowe nie mogą rozmijać się z doświadczeniem. A zmysły zaświadczają o ruchu i wielości rzeczy. I tu pojawia się jego oryginalna, choć zainicjowana przez Leukipposa, atomistyczna teoria materii. Jego zdaniem materia składa się z atomów (gr. atomos – niepodzielny), czyli małych, niezmiennych, niewidzialnych, choć różnej wielkości i ciężaru, cząsteczek. Od pierwiastków Empedoklesa różnią się tym, że nie posiadają cech jakościowych, tylko ilościowe, to właśnie z ich połączenia tworzą się żywioły i wszelkie inne rzeczy. Od zarodków Anaksagorasa odróżniało je to, że choć nieskończenie liczne, to jednak były cząstkami niepodzielnymi. Między sobą zaś różniły się atomy jak litery kształtem (A i N), porządkiem (AN i NA) i położeniem (N i Z). Ich odwieczną właściwością jest ruch, poruszają się w próżni (kenon), czyli niebycie, zderzając się ze sobą, odbijając i łącząc się ze sobą. Łączą się za pomocą różnego rodzaju haczyków, widełek, rozmieszczonych na ich powierzchni. Odwołując się do tej teorii, tłumaczył Demokryt wszystkie właściwości rzeczy. W tym sensie był monistą materialistycznym.
Czy wiesz, że?
To Heraklit jako pierwszy twierdził, że jedyną stałą rzeczą w świecie jest zmiana, która ma charakter płynny, jak to określał: pantha rhei (wym.: panta rei), czyli wszystko płynie. Jest zatem uważany za protoplastę pojęcia ciągłości, które do dziś wykorzystują matematycy i fizycy: w odróżnieniu od wielkości dyskretnych, wielkości ciągłe nie są podzielne na podstawowe, minimalne jednostki (np czas lub przestrzeń). Stąd najbardziej popularne powiedzenie Heraklita: nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki.
Po co to komu?
Być może wiesz, że uchwycenie jedności świata w jednym systemie wiedzy jest tęsknotą nie tylko filozofów, ale i uczonych, zwłaszcza fizyków. W obrębie współczesnej fizyki dyskutuje się koncepcje zwane „teoriami wszystkiego”, których przykładami są tzw. M‑teoria lub teoria strun. Mają one dać podstawę do całościowego i spójnego wyjaśnienia świata. Posłuchaj, co na ten temat ma do powiedzenia znakomity filozof przyrody, prof. Michał Heller, który teorię taką nazywa „unifikującą”. Następnie wykonaj ćwiczenie.
Być może wiesz, że uchwycenie jedności świata w jednym systemie wiedzy jest tęsknotą nie tylko filozofów, ale i uczonych, zwłaszcza fizyków. W obrębie współczesnej fizyki dyskutuje się koncepcje zwane „teoriami wszystkiego”, których przykładami są tzw. M‑teoria lub teoria strun. Mają one dać podstawę do całościowego i spójnego wyjaśnienia świata. Zapoznaj się z tym, co na ten temat ma do powiedzenia znakomity filozof przyrody, prof. Michał Heller, który teorię taką nazywa „unifikującą”. Następnie wykonaj ćwiczenie.
Michał Heller
Filozoficzne zagadnienia unifikacji fizyki
Wszystkie dotychczasowe rewolucje w fizyce były związane z głębokimi zmianami pojęciowymi. Pozostaje to słuszne zarówno w odniesieniu do wielkich rewolucji - wówczas zmiany pojęciowe obejmują duże obszary nauki, jak i w odniesieniu do mniejszych rewolucji - wówczas przemiany pojęciowe mają charakter "lokalny". Przykładami wielkich rewolucji są: powstanie fizyki klasycznej u progu czasów nowożytnych i kwantowo-relatywistyczna rewolucja na początku XX w. Należy sądzić, że gdy wreszcie znajdziemy ostateczną teorię unifikującą, będzie ona miała rangę wielkiej rewolucji co pociągnie za sobą daleko idące przeobrażenia językowe. (...)
Trudno więc już teraz wyciągać filozoficzne wnioski z nieistniejącej jeszcze teorii. Można jednak zaryzykować kilka filozoficznych uwag.
I tak przede wszystkim wdaje się, że samo istnienie teorii unifikującej całą fizykę będzie miało duże znaczenie filozoficzne. Od dawna bowiem filozofowie snuli rozważania na temat jedności świata i dopatrywali się jej bądź w metodzie naukowej, bądź w ogólnych zasadach, na których nauka się opiera, bądź też w jakiś systemowych przesłankach filozoficznych. Z chwilą, gdy będziemy dysponować unifikującą teorią, jedność ta przybierze bardzo konkretny kształt - nie będzie rezultatem "porządkującej analizy", lecz wynikiem samej nauki. Oczywiście, charakteru tej jedności nie możemy dekretować a priori; jego ujawnienie będzie zadaniem unifikującej teorii.
Korelatem jedności jest wielość. Wielość stanowi ewidentny atrybut fizycznego świata: wielość jednostek, wielość chwil w czasie i miejsc w przestrzeni, wielość cech, które możemy wyrażać liczbowo. Wielość ta - rzecz jasna - nie może zostać zlikwidowana przez teorie unifikacyjną. Przeciwnie - od teorii unifikującej będziemy oczekiwać, że ukaże źródło wielości w otaczającym nas makroskopowym świecie. Jeżeli fundamentalna teoria fizyczna jest teorią unifikującą, to musi ona wyjaśniać, w jaki sposób z podstawowej jedności wyłania się obserwowana wielość.
Wszystko wskazuje na to, że czas i przestrzeń są związane z wielością. Od dawna istnieją mocne przesłanki (druga zasada termodynamiki), by sądzić, że kierunek upływania czasu ma charakter statystyczny, i wydaje mi się, że zajmowanie miejsca w przestrzeni jest warunkiem istnienia jednostek fizycznych. Prawie wszystkie próby zunifikowania fizyki prowadzą do wniosku, że poszukiwana teoria będzie miała wiele do powiedzenia na temat czasu i przestrzeni. Być może będzie to teoria aczasowa i aprzestrzenna, ale ukazująca, w jaki sposób czas i przestrzeń wyłaniają się z podstawowego poziomu; być może czas i przestrzeń będą istnieć, ale w jakiejś innej niż obecnie "konfiguracji" (np. jako jedne z wielu wymiarów jakiejś geometrycznej struktury). Wydaje się mało prawdopodobne, by czas i przestrzeń (czy ogólniej - czasoprzestrzeń) w swojej obecnej postaci przetrwały unifikującą rewolucję. Te hipotetyczne przewidywania nie są całkiem pozbawione racji. Są one bowiem sugerowane - lub nawet bardziej sugerowane - przez częściowe wyniki w różnych programach, zmierzających do znalezienia teorii fundamentalnej (teoria superstrun, M-teoria, teoria pętli) i wynikających z nich roboczych modeli.
Z czasem i przestrzenią wiąże się problem przyczynowości. Przyczynowo-skutkowe łańcuchy zdarzeń rozciągają się w czasoprzestrzeni. Zmiana jej statusu musi pociągać za sobą daleko idące zmiany w rozumieniu przyczynowości. Np. w aczasowym i aprzestrzennym świecie przyczynowość nie może dotyczyć poszczególych zdarzeń - bo te identyfikuje się przez podanie chwili i miejsca, w którym zachodzą - lecz musi mieć jakiś bardziej globalny charakter.
Nie trzeba dodawać, że głębokie zmiany w rozumieniu czasu, przestrzeni i przyczynowości będą miały znaczenie wychodzące daleko poza obszar samej fizyki. Są bowiem kategorie, które przenikają faktycznie wszystkie dziedziny filozofii.
Słownik
(gr. kosmos – porządek i gonos – pochodzenie) wiedza oraz wyobrażenia o powstaniu świata; może mieć charakter mityczno‑religijny lub naukowy
(gr. ta meta ta physika – to, co po fizyce) dziedzina filozofii zajmująca się bytem (tym, co istnieje), jego naturą i strukturą
(gr. mónos – jedyny) stanowisko w metafizyce, zgodnie z którym natura rzeczywistości jest jednorodna – materialna bądź duchowa
(łac. pluralis – liczba mnoga) stanowisko w metafizyce, zgodnie z którym natura rzeczywistości jest różnorodna i nieredukowalna do jednego czynnika
w pierwszym okresie dziejów filozofii przyjmowano, że „świat”, „wszystkie rzeczy” to physis, czyli ogół rzeczy fizycznych