Pozytywizm
Na początku XX wieku na Uniwersytecie Wiedeńskim powstało koło naukowców zajmujących się rozmaitymi dziedzinami wiedzy, którzy postanowili połączyć siły. Tak narodził się nurt filozoficzno‑naukowy, zwany neopozytywizmem. Był on pewną próbą wcielenia w życie na szerszą skalę teoretycznych założeń pozytywizmu ukutych pół wieku wcześniej przez Auguste'a Comte'a, który postulował, by te same metody badawcze stosować w różnych dziedzinach nauki, łącznie z socjologią.
Neopozytywiści akcentowali rolę języka w formułowaniu zdań sprawozdawczych, służących zapisowi faktów oraz tworzeniu teorii naukowych, które powinny zawierać jedynie weryfikowalne i spójne twierdzenia. Wzorem tego języka był dla nich język formalny matematyki i logiki. Najważniejszym ośrodkiem myśli neopozytywistycznej była grupa myślicieli określana mianem Koła Wiedeńskiego.
Koło Wiedeńskie i jego przedstawiciele
Koło Wiedeńskie to grupa myślicieli działających w Wiedniu w latach 20 i 30 XX w. Jego przedstawiciele zainteresowani byli zagadnieniami nauki, logiki i języka, utworzyli spójny program filozofii neopozytywistycznej. Większość prac tej grupy powstała w latach 30. XX w. i była publikowana w wydawanym prze nich piśmie „Erkenntnis” (niem. Poznanie). Do najważniejszych przedstawicieli Koła Wiedeńskiego należeli: Moritz Schlick, Rudolf Carnap, Otto Neurath.
Moritz Schlick (1882‑1936) – twórca neopozytywizmu, od 1922 r. kierował Katedrą Filozofii i Historii Nauk Indukcyjnych Uniwersytetu Wiedeńskiego. Prowadzone przez niego seminarium skupiło filozofów o przekonaniach antypozytywistycznych, poddających refleksji kwestie nauki i języka. Był twórcą koncepcji weryfikacjonizmu, która przyjmowała, że zdanie może być prawdziwe tylko wtedy, gdy daje się je empirycznie potwierdzić. Autor m.in. Ogólnej teorii poznania (1918).
Rudolf Carnap (1891‑1970) – filozof i matematyk, od 1925 r. pracownik Uniwersytetu Wiedeńskiego, współredaktor pisma „Erkenntnis” i współautor (m.in. wraz z O. Neurtahem) manifestu Światopogląd naukowy. Koło Wiedeńskie (1929), który stał się deklaracją przekonań filozoficznych grupy.
Był krytykiem metafizyki, którą uznawał za zbiór nadużyć i błędów językowych, określając jej kwestie mianem „pseudoproblemów”. Autor m.in. Logicznej budowy świata (1928).
Filozofia neopozytywizmu była z jednej strony nawiązaniem do podstawowych tez pozytywizmu, z drugiej – w dużo większym stopniu niż pozytywizm Comte’a – koncentrowała się na zagadnieniach logicznych i językowych, redukując refleksję filozoficzną do filozofii języka. był dla neopozytywistów podstawowym narzędziem poznania, od którego jakości zależą efekty tego poznania. Zarazem okazywał się dla neopozytywistów z punktu widzenia narzędziem zbyt mało precyzyjnym, by mógł jej efektywnie służyć. Z tego ustalenia brała się refleksja neopozytywistów nad użytecznością poznawczą języka logiki czy matematyki. Neopozytywizm poddawał poza tym krytyce wszelką metafizykę – jakiekolwiek rozważania nad tym, co wykracza poza doświadczenie lub nie może być doświadczalnie zweryfikowane. Czynił jednak naukę przedmiotem krytycznej refleksji, dążąc do zapewnienia jej podstaw prawomocności i poszukując gwarancji pewności i skuteczności efektów jej poznania.
Do najważniejszych cech neopozytywizmu można zaliczyć:
przekonanie, że jedynym źródłem wiedzy o świecie są dane nam doświadczalnie zjawiska;
odrzucenie istnienia wszystkiego, co nie jest doświadczalne;
ograniczenie poznania do faktów, które odzwierciedlają doświadczenie;
przyjęcie naukinauki i metody naukowej jako jedynego wartościowego sposobu poznania świata;
uznanie zasadniczej roli języka jako jedynego sensownego sposobu zapisu faktów danych nam w doświadczeniu;
ograniczenie filozofii do refleksji nad nauką jako jedyną wartościową metodą poznania świata i językiem jako głównym narzędziem poznania.
Neopozytywiści o nauce i filozofii
Moritz Schlick w Zwrocie filozofii pisał:
Zwrot w filozofiiNie ma innego sprawdzenia i potwierdzenia prawdy niż przez obserwację i nauki empiryczne. Każda nauka (jeśli przez to słowo rozumieć treść, a nie ludzkie poczynania dla jej osiągnięcia) jest pewnym systemem treści poznawczych, tzn. prawdziwych zdań empirycznych, a ogół nauk wraz z wypowiedziami życia codziennego składa się na system poznania. Nie ma poza nim odrębnej dziedziny prawd „filozoficznych”, filozofia nie jest systemem zdań, nie jest nauką.
Czym jest zatem? Wprawdzie nie nauką, lecz czymś tak wielkim i o takim znaczeniu, że i na przyszłość, tak jak niegdyś, zasługuje na miano królowej nauk. Nie jest nigdzie napisane, że królowa nauk sama musi być nauką. Widzimy w niej – i to określa pozytywnie wielki zwrot zachodzący we współczesności – nie system poznania, lecz system aktów. Jest to działalność, za pomocą której ustalamy czy odkrywamy sens wypowiedzi. Filozofia wyjaśnia zdania, nauki je weryfikują. Badają one prawdziwość wypowiedzi, natomiast filozofia bada, co one znaczą. Istotę, duszę i ducha nauki stanowi naturalnie to, co ostatecznie zdania jej mają znaczyć, działalność filozoficzna jest więc alfą i omegą wszelkiego poznania naukowego. Przeczuwano to słusznie, mówiąc, że filozofia stanowi zarówno podstawę, jak i ukoronowanie gmachu nauki. Błędne natomiast było przekonanie, że fundament ten zbudowany jest ze „zdań filozoficznych” (zdań teorii poznania) oraz że kopułą wieńczącą gmach są też zdania filozoficzne (tzw. metafizyczne).
Źródło: Moritz Schlick, Zwrot w filozofii, tłum. H. Buczyńska. Cytat za: Barbara Markiewicz, Filozofia dla szkoły średniej, Warszawa 1988, s. 400-401.
Rudolf Carnap w Filozofii i składni logicznej twierdził zaś:
Filozofia i składnia logicznaTak jak nie ma filozofii przyrody poza filozofią nauk przyrodniczych, tak samo nie ma specjalnej filozofii życia czy filozofii świata organicznego, a jest tylko filozofia biologii; nie ma filozofii umysłu czy świata psychicznego, a jest filozofia psychologii; i wreszcie nie ma filozofii historii czy społeczeństwa, lecz jest tylko filozofia nauk historycznych i społecznych. Trzeba zawsze pamiętać, że filozofia nauki jest analizą syntaksy języka tej nauki.
Podstawowe problemy języka określonej nauki to sprawy dotyczące […] przede wszystkim reguł przekształcania lub przekładania, łączących ten język z innymi językami, tzn. z innymi częściowymi systemami całościowego systemu, jakim jest język nauki. Ze wszystkich tych języków najważniejszy jest język fizykalny, czyli ten, którym posługujemy się na co dzień, mówiąc o rzeczach fizycznych, lub którego używamy w fizyce. […] Jest on językiem uniwersalnym, w którym można wyrazić treść wszystkich innych języków naukowych. […] Dr Neurath, który był jednym z twórców tej koncepcji, proponował nazwać ją fizykalizmem.
Źródło: Rudolf Carnap, Filozofia i składnia logiczna, tłum. H. Buczyńska. Cytat za: Barbara Markiewicz, Filozofia dla szkoły średniej, s. 402.
Zapoznaj się z treścią audiobooka, a następnie odpowiedz na pytanie: dlaczego, według autora artykułu, neopozytywiści mylili się co do oceny doniosłości nauk ścisłych, zwłaszcza fizyki?
Po zapoznaniu się z audiobookiem zastanów się nad tym, kiedy nauki ścisłe czerpią z tych humanistycznych. Spróbuj przywołać znane ci z filozofii przykłady, kiedy to właśnie ona była impulsem do rozwoju dla innych dziedzin.
Słowniczek
filozofia podejmująca problematykę nauki – założeń i metody badań naukowych, języka nauki, prawomocności i skuteczności twierdzeń oraz teorii naukowych
system znaków wykorzystywany przez ludzi do tworzenia wypowiedzi w celu porozumienia się z innymi
sposób poznawania świata charakteryzujący się wykorzystaniem rozumu jako jedynego narzędzia wnioskowania i uznający doświadczenie jako jedyne źródło poznania świata oraz korzystający z uzgodnionej metodologii jego badania, a także posługujący się precyzyjnym językiem opisu swych ustaleń
procedura i zasady prowadzenia badań naukowych
(gr. empeiría – doświadczenie) stanowisko epistemologiczne, zgodnie z którym wyłącznym lub głównym źródłem wiedzy jest doświadczenie
(łac. inductio — wprowadzenie) w logice: wyprowadzanie wniosków ogólnych z przesłanek będących poszczególnymi przypadkami tych wniosków; w naukach empirycznych: metoda badawcza prowadząca do uogólnień na podstawie eksperymentów i obserwacji faktów
(gr. ta meta physika — to, co jest po fizyce) nauka filozoficzna, której przedmiotem są podstawowe kwestie dotyczące istoty i przyczyny bytu
(gr. néos — nowy + łac. positivus) kierunek w filozofii XX w. uważający, że prawdziwą wiedzą jest jedynie wiedza oparta na doświadczeniu
(łac. positivus) kierunek filozoficzny w XIX i XX w. pojmujący naukę jako badanie faktów, postulujący oczyszczenie wiedzy z wszelkiej metafizyki