Fenomen to, najogólniej mówiąc, zjawisko – coś, co się zjawia. Fenomenologia wydaje się być zatem swego rodzaju „nauką o zjawiskach”. Czym jednak jest to, co się zjawia? W jaki sposób to robi? Jaki ma związek ze świadomością, a jaki z istniejącym wokół niej światem? Wreszcie – dlaczego tylko poprzez opis „zjawiania się” można dotrzeć do obiektywnej prawdy o świecie? Tych kilka pytań dotyczy głównych problemów fenomenologii, czyli programu filozoficznego sformułowanego na początku XX wieku przez Edmunda Husserla.

Edmund Husserl1938 r.1859 r.

R1ZRUAZ6R2ZV71

Portret mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna łysieje, ma wysokie czoło i gęstą brodę, nosi okulary. Ubrany jest w garnitur.

Edmund Husserl

1859 – 1938

niemiecki filozof, jeden z twórców fenomenologii. Jest autorem m.in. Badań logicznych, Idei fenomenologii, Filozofii jako ścisłej nauki, Idei czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Edmunda Husserla można nazwać platonikiem logicznym. Krytykował psychologizm w logice – twory logiczne uważał nie za fakty psychiczne, a przedmioty idealne, istniejące poza czasem. Jako metodę poznawania i docierania do istoty zjawisk. Filozof zaproponował fenomenologiczną redukcję, zwaną też „wzięciem w nawias”.

Na przełomie XIX i XX w., dokładnie w 1900 r., ukazała się w Niemczech książka Badania logiczne. Zapoczątkowała ona zupełnie nowy kierunek  filozoficzny – fenomenologię. Jej autor, Edmund Husserl, odżegnywał się od panującego w XIX w. psychologizmupsychologizmpsychologizmu – przekonania, że poznajemy nie rzeczy, przedmioty, lecz nasze własne konstrukcje myślowe. Choć wydawałoby się, że naukowcy poznają świat, który nas otacza, w rzeczywistości – jak głosi psychologizm – opisują ludzką psychikę, która kształtuje sposób, w jaki postrzegamy świat. W połączeniu ze ślepą wiarą w empiryczne metody poznania, które uzależniało wyniki badań od niedoskonałości naszych zmysłów, przekonanie to prowadziło – zdaniem Husserla – do relatywizmu poznawczego, czyli poglądu, że wszelka wiedza, którą mamy o rzeczywistości, jest w ostatecznym rozrachunku względna – zależna od okoliczności poznania oraz od tego, kto próbuje się czegoś dowiedzieć – czyli od podmiotu poznania.

Relatywizm miał – według Husserla – opłakane skutki dla człowieczeństwa, ponieważ nasza kultura opiera się – jego zdaniem – na wierze w możliwość obiektywnego poznania. Daje ono po pierwsze, pewną i niewątpliwą wiedzę o świecie, po drugie zaś – wiedzę całkowicie niezależną od naszego subiektywnego, osobistego nastawienia do świata i badanych przedmiotów; wiedzę, która dla każdego człowieka będzie dokładnie taka sama. To właśnie w ten sposób Husserl rozumiał pojęcie obiektywizmu.

Od początku celem przyświecającym Husserlowi było zatem stworzenie filozofii, która pokona relatywizm i pozwoli na obiektywne poznanie. Odrzuca ona metody empiryczne, nastawione na niepewne badania otaczających podmiot przedmiotów, i skupia się na tym, co dane w najbardziej niewątpliwy, czyli bezpośredni sposób – na świadomości. To właśnie tam, jak sądzi Husserl, pierwotnie zjawiają się przedmioty. Fenomenologia była właśnie nauką o tych zjawiających się przedmiotach – czyli fenomenach.

Jeśli odwrócimy uwagę od samego przedmiotu, proponował Husserl, by zamiast tego opisać, w jaki sposób zjawia się on w świadomości, uda nam się zobaczyć jego obiektywny, czyli niezależny od doświadczenia sens.

W ten sposób Husserl szedł na przekór głównym tendencjom XIX‑wiecznej filozofii poznania. Nie zgadzał się ani z subiektywizmem, który głosił, że wszystko jest względne, bo zależne od podmiotu; ani z obiektywizmem, który głosił, że wszystko jest obiektywne, bo niezależne od podmiotu. Zamiast tego twierdził, że sens przedmiotów jest obiektywny, ponieważ ustawiany jest w świadomości. Świadomość, to nie moje czy twoje życie psychiczne – świadomość empiryczna, lecz czysta świadomość, która istnieje a prioria prioria priori.

RXTPD74C74C73

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Czym jest fenomenologia?

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Czym jest fenomenologia?

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RXTPD74C74C73

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Czym jest fenomenologia?

Powstanie fenomenologii wiąże się z kryzysem, w jakim znalazła się filozofia pod koniec XIX wieku na skutek rozwoju nauk szczegółowych.

RHDSPVATSGE1T1

Obraz przedstawia biblijną wieżę Babel. To duża, wielopiętrowa budowla zbudowana na podstawie okręgu. Zbudowana jest z wielu łuków, część konstrukcji jest w trakcie budowy. Wieża sięga chmur. Na wieży oraz wokół niej są ludzie. Wieża znajduje się na brzegu morza. Dobijają do jej brzegu statki. Za wieżą widać zabudowania miasta.

Kryzys ten przejawiał się przede wszystkim w braku wspólnego fundamentu oraz jednej, spójnej wizji filozofii. Jak zauważa Edmund Husserl, o ile poszczególne dyscypliny naukowe zachowują jedność przedmiotową – istnieje jedna matematyka czy jedna fizyka – o tyle nie ma jednej filozofii. Zamiast niej funkcjonuje wiele szkół i tradycji, które coraz częściej, w duchu filozofii światopoglądowej, uznaje się za równorzędne.

Taka sytuacja filozofii przekłada się na kryzys nauki. Obserwujemy bowiem postępujące wyodrębnianie się coraz liczniejszych i coraz bardziej wyspecjalizowanych dyscyplin, z których każda posługuje się własną metodologią i ujmuje rzeczywistość z odrębnej perspektywy. W konsekwencji zostaje utracony jeden, spójny obraz świata. Nauki przestają być wyrazem wspólnego rozumu i jednolitego celu poznawczego.

Odpowiedzią na ten kryzys miała być fenomenologia – metoda poznania, która mogłaby stać się niepodważalnym fundamentem wszystkich nauk, odpornym na przyszłe rewolucje naukowe. Husserl zwracał także uwagę, że niektóre dyscypliny, takie jak psychologia czy historia, roszczą sobie prawo do narzucania własnej perspektywy innym, bardziej podstawowym dziedzinom. W związku z tym podjął krytykę psychologizmupsychologizmpsychologizmu oraz wszelkich form subiektywizmusubiektywizmsubiektywizmu w teorii poznania. Uważał, że poznanie nie powinno zależeć od indywidualnego podmiotu, lecz dążyć do maksymalnej obiektywności.

Myśl Husserla nie jest tożsama z idealizmem dialektycznym Hegla, jednak pewne jego intuicje mogą być pomocne w jej zrozumieniu. Hegel twierdził, że poznając sens przedmiotów, podmiot odnajduje w nich samego siebie. Husserl rozwija tę intuicję na swój sposób, jednocześnie odrzucając realizm. Idąc tropem sceptycyzmu metodycznego Kartezjusza, uznaje, że bezpośrednio i pewnie dane są nam jedynie zjawiska – to, co ukazuje się w świadomości.

Z tego wynika podstawowa idea fenomenologii: należy badać sens przedmiotów nie jako coś, co istnieje niezależnie od podmiotu, lecz jako to, co konstytuuje się w świadomości. Nie chodzi jednak o to, jak dany przedmiot jawi się konkretnej osobie, lecz o to, jak ukazuje się w ogóle – jakie warunki musi spełniać, aby być danym każdemu jako ten sam przedmiot.

Czym są więc przedmioty? Łatwo wskazać przykłady: krzesło, człowiek, dom. Wiemy o ich istnieniu – jak podkreśla Husserl – ponieważ pojawiają się w naszej świadomości. Pozostaje jednak pytanie, dlaczego ukazują się właśnie w taki sposób: jako określone rzeczy, zdarzenia czy idee.

Aby to zrozumieć, trzeba zwrócić uwagę na sposób, w jaki przedmioty są nam dane. Zawsze wiążą się one z określonymi aktami świadomości: możemy coś widzieć, dotykać, wspominać czy o czymś myśleć. Przedmioty istnieją dla nas w tych aktach. Świadomość nie jest przy tym zamknięta w sobie i oddzielona od świata, lecz ma charakter intencjonalnyintencjonalnośćintencjonalny – jest zawsze skierowana ku czemuś, ku konkretnym przedmiotom.

R1eG1Jeu5792i

Zdjęcie przedstawia kilka leżących żarówek. Jedna z nich świeci.

Fenomenologia Edmund Husserl dała początek szerokiemu ruchowi fenomenologicznemu. Ruch ten oznaczał wspólny dla jego przedstawicieli dystans wobec niektórych założeń filozofii tradycyjnej oraz uznanie pierwszeństwa opisu nad wyjaśnianiem. To, co łączyło różnych jego uczestników, to przekonanie, że filozofia i nauki powinny być budowane na podstawie opisu wolnego od wszelkich uprzednich założeń.

Słownik