Fenomenologia
Na czym polega poznanie? Najprościej mówiąc, na rozumieniu i odkrywaniu rzeczywistości. Wyobraźmy sobie, że chcemy odpowiedzieć na pytanie: „Kim jest człowiek?” Czy wystarczy opisać jedną napotkaną osobę? Możemy wskazać jej wzrost, kolor włosów, wiek, charakter czy zainteresowania. Są to jednak cechy jednostkowe i zmienne. Taki opis pozwala nam poznać konkretną osobę, ale nie mówi jeszcze, czym jest człowiek jako taki. Jeśli chcemy naprawdę poznać człowieka, musimy wyjść poza pojedynczy przypadek i uchwycić to, co wspólne wszystkim ludziom, czyli ich istotę.
Jednym z głównych celów Edmunda Husserla było znalezienie podstaw obiektywnego poznania. Uważał on, że można je osiągnąć nie przez gromadzenie kolejnych faktów o świecie, lecz przez analizę sposobu, w jaki rzeczy ukazują się świadomości, oraz przez odkrywanie ich istoty - istoty rzeczyistoty rzeczy. Temu zadaniu służyła stworzona przez niego fenomenologia.
Powrót do rzeczy samych
Fenomenologia Husserla jest metodą filozoficzną, której celem jest dotarcie do istoty rzeczy przez analizę tego, jak zjawiska ukazują się świadomości. Warunkiem takiego badania jest odejście od naszego codziennego, naturalnego sposobu postrzegania świata i przyjęcie szczególnego nastawienia badawczego. Fenomenologię Husserlamożna określić mianem filozofii doświadczenia. „Dotrzeć do rzeczy samych” oznaczało uchwycenie czegoś bezpośrednio w jego źródłowej naocznościnaoczności. Tym, co źródłowo naoczne, są byty idealne, dlatego głównym celem doświadczenia fenomenologicznego jest poznanie istoty przedmiotów. W przeciwieństwie do rzeczy realnych byty idealne nie istnieją ani w czasie, ani w realnej przestrzeni
Zawieszenie sądów („wzięcie w nawias”) – redukcja fenomenologiczna
Pierwszym krokiem metody fenomenologicznej jest redukcja fenomenologiczna, nazywana także epochéepoché. Polega ona na zawieszeniu naturalnego przekonania o istnieniu świata zewnętrznego. W codziennym życiu zakładamy, że przedmioty, ludzie i wydarzenia istnieją niezależnie od naszej świadomości. Husserl proponuje jednak, aby powstrzymać się od rozstrzygania kwestii ich istnienia i skupić się na tym, jak są one dane świadomości.
Nie oznacza to zaprzeczenia istnieniu świata, lecz czasowe „wzięcie go w nawias”, aby uwolnić poznanie od uprzedzeń, teorii i nieuświadomionych założeń. Dzięki temu możliwe staje się badanie czystego doświadczenia i sposobów, w jakie przedmioty ukazują się świadomości.
Poszukiwanie istoty fenomenu - redukcja ejdetyczna
Po przeprowadzeniu redukcji fenomenologicznej możliwe staje się zastosowanie redukcji ejdetycznej. Polega ona na abstrahowaniu od wszystkich cech przypadkowych, indywidualnych i faktycznych badanego zjawiska oraz skupieniu uwagi na tym, co konieczne i niezmienne.
Celem redukcji ejdetycznej jest uchwycenie istoty (eidos) badanego fenomenu, czyli tych cech, bez których nie byłby on tym, czym jest. Badacz nie interesuje się konkretnym przedmiotem jako jednostkowym przypadkiem, lecz tym, co ogólne, konieczne i wspólne wszystkim przedmiotom danego rodzaju.
Kluczowym pojęciem dla fenomenologii była intencjonalnośćintencjonalność. Wszystkie przeżycia są przeżyciami czegoś (chcę czegoś, myślą o czymś, coś sobie wyobrażam), a przeżywający podmiot jest w przeżyciach na coś skierowany. Pojęcie intencjonalności Husserl zaczerpnął od Franza Brentany, swojego nauczyciela, którego poglądy wpłynęły na rozwój metody fenomenologicznej.
Franz Brentano
austriacki psycholog, socjolog i filozof, który wywarł duży wpływ na fenomenologię Edmunda Husserla. W swoich badaniach dokonał wnikliwej analizy oraz klasyfikacji zjawisk umysłowych, kładąc przy tym silny nacisk na zjawisko intencjonalności („nakierowania” na przedmiot) aktów psychicznych. Intencjonalność tę pojmował jako podstawową własność myślenia i świadomości. Wykorzystując tę kategorię w filozofii moralnej, twierdził, że dzięki niej można uzasadnić obiektywność moralności: intencjonalność uczuć pozwala nam na rozróżnianie właściwych przedmiotów uczuć od niewłaściwych.
Niezaangażowany obserwator
Podsumowując pokrótce koncepcję Husserla, poznanie istoty rzeczy polega na specyficznym nastawieniu wobec zjawiających się w świadomości przedmiotów. Poznanie empiryczne nie jest w stanie dotrzeć do istoty, ponieważ ujmuje ono przedmioty jako „zanieczyszczone” przez kontekst, w jakim się dokonuje. Sensem redukcji transcendentalnej jest całkowite „wyzerowanie” owego kontekstu. Dopiero w takich warunkach możliwe staje się odsłonięcie istoty zjawiających się przedmiotów (redukcja ejdetyczna). Podmiot ujmuje je bowiem intuicyjnie i bezpośrednio, poprzez nieuwarunkowany przez kontekst opis ejdetyczny.
Spróbuj przeprowadzić badanie fenomenologiczne. Pomyśl o dowolnym, wybranym przedmiocie, weź w nawias świat empiryczny i ogranicz się do zapisywania przeżyć, które pojawiają się w twojej świadomości. Jakie wyobrażenia, skojarzenia, myśli, intuicje udało ci się zapisać? Czy udało ci się wypatrzeć istotę badanego przedmiotu? Pod swoimi notatkami zapisz również wszystkie wątpliwości, trudności i problematyczne kwestie związane z metodą fenomenologiczną, które nasunęły ci się w trakcie badania.
Spróbuj przeprowadzić badanie fenomenologiczne. Pomyśl o dowolnym, wybranym przedmiocie, weź w nawias świat empiryczny i ogranicz się do zapisywania przeżyć, które pojawiają się w twojej świadomości. Jakie wyobrażenia, skojarzenia, myśli, intuicje udało ci się zapisać? Czy udało ci się zapoznać z istotą badanego przedmiotu? Pod swoimi notatkami zapisz również wszystkie wątpliwości, trudności i problematyczne kwestie związane z metodą fenomenologiczną, które nasunęły ci się w trakcie badania.
Wyjaśnij, dlaczego żarówka mogłaby symbolizować fenomenologię Husserla, odwołując się do pojęć świadomości, fenomenu i sposobu, w jaki rzeczy ukazują się świadomości, lub zaproponuj własny symbol i uzasadnij swój wybór.
Słownik
(gr. aksioma, aksiomatos — pewnik, zasada, postulat) w logice: założenie, które przyjmuje się bez dowodu w systemie dedukcyjnym; pogląd, twierdzenie, które przyjmuje się za oczywiste
(łac. a priori - z góry, uprzedzając fakty) niezależny od doświadczenia; tu w odniesieniu do sensu przedmiotów, który jest warunkiem ich zjawienia się w świadomości
(gr. zatrzymanie, zawieszenie) jedno z kluczowych pojęć starożytnego sceptycyzmu, oznaczające powstrzymanie się od wydawania sądów uznawanych za pewne lub prawdziwe; Edmund Husserl przejął to pojęcie od sceptyków i w fenomenologii epoché polega na „zawieszeniu” lub „wzięciu w nawias” naturalnych przekonań o świecie, co ma umożliwić osiągnięcie tzw. czystej świadomości
(gr. phainómenon – to, co się zjawia, pokazuje) zjawisko, czyli coś, co jest przedmiotem postrzegania; w fenomenologii Husserla — sens przedmiotu ujawniający się w czystej świadomości
(łac. intendere –kierować się na coś) czynność umysłu polegająca na tym, że kieruje się on ku przedmiotowi; według Husserla, intencjonalność jest własnością świadomości – jej akty ukierunkowane są na przedmioty, te jednak nie są wobec niej zewnętrzne, lecz stanowią treść samych aktów
(gr. éidos) – to, czym rzecz jest; stały i konieczny element zmieniającej się rzeczy; idealny „przedmiot” do którego dociera świadomość
(łac. obiectivus – odnoszący się do przedmiotu) jako stanowisko ontologiczne głosi, że przedmiot poznania istnieje poza podmiotem poznania i niezależnie od niego
(łac. reductio – ograniczenie) metoda stosowana w fenomenologii Edmunda Husserla, polegająca na „wzięciu w nawias” naturalnego przekonania o istnieniu świata zewnętrznego. Oznacza to czasowe zawieszenie sądu na temat tego, czy świat rzeczywiście istnieje, aby skupić się wyłącznie na tym, w jaki sposób rzeczy ukazują się naszej świadomości i są przez nią doświadczane
(łac. reductio – ograniczenie, gr. eidos - istota) – metoda fenomenologiczna polegająca na odwróceniu uwagi od jednostkowych faktów i cech przedmiotu w celu uchwycenia jego istoty (eidos), czyli tego, co konieczne i niezmienne
(łac. subiectivus – podmiotowy) w teorii poznania: subiektywizm neguje możliwość poznania rzeczywistości zewnętrznej wobec poznającego podmiotu lub postrzega poznanie jako uwarunkowane przez strukturę poznającego podmiotu; w znaczeniu używanym przez Husserla: subiektywnym jest każde stanowisko w teorii poznania, które utożsamia jego przedmiot z przeżyciami psychicznymi podmiotu (psychologizm) oraz takie, które uznaje treść i prawdziwość poznania za uzależnioną od kontekstu, w jakim się ono odbywa