Fenomenologia
Prace Maurice'a Merleau‑Ponty'ego są powszechnie kojarzone z ruchem filozoficznym zwanym egzystencjalizmem i podjętą przez niego próbą zbadania konkretnych doświadczeń, percepcji i trudu ludzkiej egzystencji. Obecnie jednak to jego analizom fenomenologicznym poświęca się coraz więcej uwagi, ponieważ zachowują aktualność w dziedzinach tak różnych jak kognitywistykakognitywistyka, etyka, ekologia, socjologia i psychologia. Wszystkie te dziedziny spaja u Merleau‑Ponty'ego jeden cel: dążenie do stworzenia radykalnego opisu ucieleśnionego doświadczenia.
W tej lekcji poznasz podstawy filozofii percepcji Maurice'a Merleau‑Ponty'ego.
Zapoznaj się z prezentacją i na wybranym przykładzie opisz, jak ciało wpływa na myślenie.
Jak poznaje ciało
Czy ciało rządzi umysłem?
Na ludzkie zachowania, uczucia i myśli wpływają ruchy, gesty i doznania zmysłowe. Uczenie się, praca, postrzeganie świata zależy od odczuwania zmysłami smaku, wzroku, węchu i dotyku, a także od napięcia mięśni. Nawet to, jak postrzegamy innych, może zależeć od pozycji ciała.
Wydaje się, że takie przedstawienie sprawy jest olbrzymią zmianą dla obowiązujących przez wieki twierdzeń o działaniu ludzkiego umysłu jako organu dowodzącego. Większość filozofów zakładała, że pojęcia dobra i zła są niezależne od działania ciała. W tradycji filozoficznej, psychologicznej i biologicznej zmysły są odpowiedzialne za dostarczanie informacji o otoczeniu do mózgu, a ciało ma wykonywać polecenia.
Jest coraz więcej dowodów na to, że może być zupełnie inaczej. Zwolennicy nowej teorii ucieleśnienia w naukach kognitywnych twierdzą, że sygnały płynące z ciała są formą adaptacji do środowiska i umożliwiają człowiekowi osiąganie celów przy najmniejszym możliwym wysiłku. Jeśli spojrzymy na to z perspektywy praktycznej, to przystosowanie ciała do funkcjonowania w codziennym życiu jest umiejętnością, której nie można przecenić.
„Fake it, until you make it” – jak udawanie fizycznej i psychicznej siły nam jej dodaje
Wyprostowana i wyprężona postawa powoduje, że sami czujemy się silniejsi. Ból, który zdarza nam się odczuwać, to nie tylko fizjologiczna, ale również psychiczna reakcja. Gdy spodziewamy się przykrego uczucia, przyjęcie mocnej postawy (proste plecy, klatka piersiowa wypchnięta do przodu, dłonie zaciśnięte w pięści) spowoduje zwiększenie poziomu testosteronu i obniżenie stężenia kortyzolu. Zmiany hormonalne spowodują pojawienie się większej pewności siebie i odwagi, a nawet zwiększą tolerancję na ból. Badania Scotta Wiltermutha z University of Southern Kalifornia dowiodły, że przyjęcie jednej z postaw: dominującej, podporządkowanej lub neutralnej wpływa na sposób odbierania nieprzyjemnych bodźców. Ci badani, którzy przyjęli postawę dominującą, mieli wyższy próg odczuwania bólu.
Jak wysoka jest wieża Eiffla
Ludzie mają zwyczaj pobieżnego szacowania różnych wielkości: wysokości, wagi, siły. Gdy chcemy zmierzyć bez użycia narzędzi jakąś wysokość, należy utrzymać prostą postawę, ponieważ odchylenie w lewo lub w prawo sprawi, że nasze wyliczenia będą narażone na błąd. Oczywiście, jeśli znamy już tę wielkość, nasza postawa nie wpłynie na nasze obliczenia. Jednak w przypadku, gdy tej wysokości nie znamy i nie zachowamy wyprostowanej postawy, z pewnością udzielimy nieprecyzyjnej odpowiedzi. Zmiana pozycji zmienia perspektywę, a tym samym wpływa na nasze szacunki.
Kurz, jalapeño i sądy moralne
Już David Hume zauważył, że moralna ocena w większym stopniu kształtowana jest przez emocje niż racjonalne rozumowanie. Musiało minąć prawie 300 lat, by to twierdzenie zostało zweryfikowane naukowo. Według badań Kendalla Eskine'a z Loyola University w Nowym Orleanie na oceny moralne może wpłynąć niesmak w ustach. To, co nam nie smakuje lub jest ostre w smaku, zaostrza ocenę. Słodki smak może zaś sprawić, że jesteśmy bardziej łagodni podczas oceniania innych. Podczas eksperymentu badani, czując fetor rozkładających się śmieci, ostrzej oceniali moralne aspekty sytuacji niż wtedy, gdy ich otoczenie wolne było od zapachów. Podczas innego badania osoby przebywające w pokoju pachnącym czystością okazywały się bardziej hojne niż ci, którzy byli badani w zakurzonym i brudnym pomieszczeniu.
Poruszanie szczękami poprawia wiele umiejętności poznawczych. Żucie gumy pozwala się skupić na długiej pracy, poprawia pamięć wzrokową i słuchową. Uczestnicy eksperymentów, którzy żuli gumę podczas badań wykazywali się szybszymi reakcjami oraz byli dokładniejsi niż inne osoby. Dużo lepiej radzili sobie z długo trwającymi zadaniami. Ci, którzy przedstawiali się, jako często żujący gumę, mieli lepszą pamięć długo- i krótkoterminową.
Poznanie w dłoniach
Małe dzieci poznają świat przez dotyk. W dorosłym życiu również na podstawie dotyku wyrabiamy sobie zdanie w wielu sprawach. To, co trzymamy w dłoni, wpływa na podejmowanie decyzji. Miękki, ciepły lub lekki przedmiot w ręku sprawia, że podejmujemy inne decyzje niż trzymając rzecz twardą, zimną lub ciężką. To, co ciężkie, zazwyczaj wydaje się nam lepsze, ważniejsze, bardziej konkretne i solidne. Badanie wpływu przypadkowego dotyku na zachowania i emocje określa się efektem Midasa. Dotyk może korzystnie zmienić odbiór sytuacji. Lepiej oceniamy sytuację, w której ktoś nas dotknął, niż te, w których zachowano dystans.
Kolor czerwony – kolor niebieski
To, że ludzkie ciało specyficznie reaguje na kolory, nie jest dla nikogo nowością. Czerwony kolor – kolor krwi – mobilizuje siły fizyczne i psychiczne. Czerwień budzi bardzo silne emocje i najmocniej ze wszystkich barw działa na odbiorców. Niektórzy naukowcy uważają, że czerwony wyzwala agresję. Inni sugerują, że czerwień osłabia przeciwnika. Kolor czerwony oznacza jednak, że dzieje się coś, co wymaga wzmożonej uwagi, zdecydowanej reakcji i działania. Kolor nieba zaś kojarzy się z tym, co czyste. Kolorem niebieskim często promuje się produkty lub usługi związane z wodą i czystością (np. filtry wodne, środki czystości) lub niebem i powietrzem (np. linie lotnicze, klimatyzatory). Psychologowie twierdzą, że kolor niebieski tłumi apetyt. Wpływa też pozytywnie na ludzi wyczerpanych psychicznie, potrzebujących spokoju i wypoczynku.
Siła gestykulacji
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RaDUlpYqEcqva
Film nawiązujący przedstawia mężczyznę gestykulującego podczas zajęć z terapii.
Zadanie dla chętnych: postaraj się przedstawić komuś trudny problem, bez używania gestów. Gestykulujemy, gdy staramy się sobie coś przypomnieć. Ruchy pomagają też odtworzyć przebieg jakiegoś zdarzenia. Gestykulacja pomaga generować nowe pomysły. Dziecko, które gestykuluje podczas lekcji, korzysta z niej więcej niż to, które siedzi nieruchomo. Właściwe ruchy rąk pomagają zrozumieć idee matematyczne. Posługiwanie się gestami pozwala wykorzystać wizualizację przestrzenną. Pomaga w wyobraźni obracać i przesuwać przedmioty pod różnym kątem, np. bez poruszania nimi w rzeczywistej przestrzeni.
Czy zdarzyło ci się kiedyś coś zapomnieć lub brakowało ci słowa? Jak zachowywało się twoje ciało przy próbach przypominania sobie czegoś? Przedstaw tę sytuację, posługując się stanowiskiem Merleau‑Ponty'ego.
Filozofia Maurice'a Merleau‑Ponty'ego
Maurice Merleau‑Ponty urodził się 14 marca 1908 roku. Ukończył edukację filozoficzną w 1930 roku i dość szybko stał się jednym z najwybitniejszych francuskich filozofów. Wykładał w katedrze psychologii dziecięcej na Sorbonie w latach 1949‑1953, był też najmłodszym profesorem w katedrze filozofii Collège de France. Pełnił tę funkcję aż do przedwczesnej śmierci w 1961 roku.
Merleau‑Ponty był kojarzony z egzystencjalizmemegzystencjalizmem filozoficznym, choć nigdy nie zajmował się koncepcjami wolności lub relacji z innymi, z których słynął egzystencjalizm. Większość swojej kariery naukowej spędził na kwestionowaniu i przeformułowywaniu stanowisk Jeana‑Paula Sartre'a, a zwłaszcza na krytyce tego, co uważał za dualistycznądualistyczną i kartezjańską ontologięontologię w myśli francuskiego egzystencjalisty. Zmarł przed ukończeniem ostatniego dzieła, w którym dążył do całkowitej zmiany filozofii (Widzialne i Niewidzialne). Jego nieskończona praca wciąż zachowuje spore znaczenie dla współczesnej filozofii europejskiej. Merleau‑Ponty był też jednym z pierwszych, który wniósł strukturalizmstrukturalizm Ferdynanda de Saussure'a do fenomenologiifenomenologii.
Merleau‑Ponty był pod silnym wpływem prac Edmunda Husserla, a jego własna szczególna odmiana fenomenologii odrzucała to, co nazwał intelektualizmemintelektualizmem (kierunek częściej określany mianem idealizmuidealizmu). Poszukiwał na nowo relacji między podmiotem a przedmiotem, jaźnią a światem, a czynił to głównie poprzez opis egzystencji ciała. Twierdził, że znaczenie ciała lub ciała‑podmiotu, jak je czasami określał, jest niedoceniane przez tradycję filozoficzną, mającą tendencję do postrzegania ciała jako przedmiotu, któremu umysł nakazuje pełnić różne funkcje. Jego praca była oparta na opisach percepcjipercepcji i podnosiła problem ucieleśnionego poznania. Merleau‑Ponty twierdził również, że sama percepcja jest z natury poznawcza, starając się tym samym dowieść, że wiedza jest pochodną egzystencji ciała.
Fenomenologia percepcji
Merleau‑Ponty krytykował skłonność w całej historii filozofii, aby rozumieć człowieka z jednej z dwóch perspektyw, z których żadna nie jest w stanie rozwiązać badanych problemów. Równie krytycznie odnosił się więc zarówno do racjonalistycznychracjonalistycznych, kartezjańskich opisów człowieka, jak i do bardziej empirycznychempirycznych i behawiorystycznychbehawiorystycznych prób określenia kondycji ludzkiej. Racjonalizm uznał za problematyczny, ponieważ czyni świat, a przynajmniej jego sens, immanentnąimmanentną własnością umysłu go odzwierciedlającego.
Dla Merleau‑Ponty'ego percepcja jest nie tylko wynikiem funkcjonowania poszczególnych organów, ale aktem, w którym „ja” postrzegane jest poprzez odpowiednie organy. Uważał, że każdy ze zmysłów współdziała z innymi w celu wykonania jakiegoś zadania, przy czym percepcja jest bez tego współdziałania nie do pomyślenia. Merleau‑Ponty twierdził, że empiryzm ignoruje funkcjonowanie ciała, mimo że bywa skuteczny w wyjaśnianiu pewnych zjawisk. Twierdził też, że przyczynowość naukowa nie może w rzeczywistości ocenić znaczenia ludzkiego działania dla samego człowieka jako podmiotu.
Merleau‑Ponty nie zaprzeczał możliwościom poznawczych relacji między podmiotem a przedmiotem, lecz odrzucał twierdzenia, że cielesne akty poznania są fenomenologicznie prymitywne. Wiele naukowych przedsięwzięć opiera się na metodologicznym ideale oderwanej od ciała świadomości obserwującej fakty dotyczące świata. Merleau‑Ponty godził się na to pod warunkiem, że poznanie takie zostanie uznane za relacyjne. Innymi słowy, dla niego widzący i „widziany” warunkują się nawzajem. W oczywisty sposób zdolność widzenia zależy od zdolności do bycia widzianym – to znaczy, że jesteśmy fizycznie ucieleśnieni w tym, co Merleau‑Ponty opisywał jako świat „międzyindywidualny”.
Fenomenologia percepcji dowodzi, że jesteśmy naszymi ciałami i że nasze doświadczenie ciała zaprzecza idei oderwania umysłu od ciała. Istniejemy w ucieleśnionym stanie bytu, w którym idea i materia są ściśle powiązane. Z tego jasno wynika, że stwierdzenie Merleau‑Ponty'ego jestem moim ciałem
nie może być interpretowane jako stanowisko typu materialistycznego.
Które zwierzęta są najbardziej do siebie podobne?, a pod nim znajdowała się odpowiedź
Królik i kaczka. Obraz był używany przez psychologa Josepha Jastrowa , lecz stał się sławny dzięki Ludwigowi Wittgensteinowi, który umieścił go w swoich Badaniach filozoficznych jako sposób opisania dwóch różnych sposobów widzenia: „widzenia tego” i „widzenia jako”.
Wewnętrzne i zewnętrzne są nierozłączne. Świat jest całkowicie w środku, a ja jestem całkowicie na zewnątrz siebie.
Rozważmy słynny eksperyment Jastrowa/Wittgensteina, w którym obraz może być różnie interpretowany – jako kaczka lub królik, lub znany diagram psychologiczny, który podkreśla zdolność jednostki do widzenia wazonu w jednej chwili i dwóch twarzy w następnej, w zależności od tego, którą część diagramu uzna za tło. Te empiryczne badania zdają się potwierdzać fundamentalną tezę Merleau‑Ponty'ego, że to, co dosłownie widzimy lub zauważamy, nie jest po prostu światem obiektywnym, ale jest uwarunkowane mnóstwem czynników. Czynniki te sprawiają, że relacja między postrzeganiem podmiotu i postrzeganym przedmiotem może wpływać na to, co widzi człowiek.
Merleau‑Ponty twierdził, że:
Fenomenologia percepcjiCiało przyciąga do siebie intencjonalne nici, które wiążą je z otoczeniem i wreszcie odsłania nam postrzegający podmiot jako świat postrzegany.
Źródło: Maurice Merleau-Ponty, Fenomenologia percepcji, tłum. Małgorzata Kowalska, 2001.
Inną ideą Merleau‑Ponty'ego o centralnym znaczeniu było założenie, że ciało jest zawsze obecne i że jego brak jest nie do pomyślenia. Oznacza to, że nie możemy traktować ciała jako przedmiotu, który może, lecz nie musi być częścią naszego świata, ponieważ nie możemy się bez niego obejść. Błędem psychologii klasycznej jest traktowanie ciała jako przedmiotu, podczas gdy dla Merleau‑Ponty'ego przedmiot jest przedmiotem tylko wtedy, jeśli można go od siebie odsunąć.
Nawyki
Merleau‑Ponty twierdził, że ciała nie można kategoryzować jako przedmiotu z jeszcze jednego powodu. Według filozofa zawsze działamy bezpośrednio i w jedności z naszymi ciałami. Jak zaznacza:
Fenomenologia percepcjiNie muszę go (ciała) prowadzić do zakończenia ruchu, ono jest z nim (końcem ruchu) w kontakcie od początku i porusza się w tym kierunku.
Źródło: Maurice Merleau-Ponty, Fenomenologia percepcji, tłum. Małgorzata Kowalska, 2001.
Według Merleau‑Ponty’ego chodzi o to, że:
Fenomenologia percepcji(...) bez względu na to, czy jest to system sił motorycznych, czy percepcyjnych, nasze ciało nie jest obiektem dla „ja myślę”, lecz jest zbiorem przeżytych znaczeń, które zmierzają w kierunku utrzymania równowagi.
Źródło: Maurice Merleau-Ponty, Fenomenologia percepcji, tłum. Małgorzata Kowalska, 2001.
Merleau‑Ponty badał najbardziej podstawową motywację ludzkiego działania. Jego analiza ujawnia pierwotną skłonność ciała do intencjonalnych działań i prób osiągnięcia równowagi ze światem.
Odnosząc się do ucieleśnionej aktywności, Merleau‑Ponty wyjaśnia, że nasze działania i związane z nimi postrzeganie są w dużej mierze nawykowe – wyuczone przez naśladownictwo, reagowanie i życie w społeczności. Merleau‑Ponty sugeruje, że empiryzm i intelektualizm:
Fenomenologia percepcji(...) są zgodne w tym, że żadne z nich nie może uchwycić świadomości w akcie uczenia się i że żadne nie przywiązuje należytej wagi do (...) intencji, która jest samą uwagą.
Źródło: Maurice Merleau-Ponty, Fenomenologia percepcji, tłum. Małgorzata Kowalska, 2001.
Zazwyczaj uczymy się tańca lub jakiejś gry nie poprzez świadomą refleksję i analizę, ale poprzez powtarzane wysiłki, które są modyfikowane, aż do osiągnięcia „właściwych” ruchów. Ta inteligencja ciała (na przykład jego zdolność do innowacji i budowania nowego znaczenia) zaprzecza potrzebie ciągłej interpretacji, która kontrastuje z czystą percepcją ciała.
Warto zaznaczyć, że wykształcony nawyk jest daleki od bycia mechanistyczną lub behawiorystyczną skłonnością do podążania za określonym sposobem działania. Nasz nawykowy sposób bycia ulega ciągłym zmianom. Merleau‑Ponty sugeruje, że nawyk jest pierwotnym rodzajem wiedzy, opartym na schemacie działania ciała, który zostaje rozszerzony o nowe sposoby przejawiania się cielesności w świecie. Jeśli spróbowalibyśmy odrzucić nawyki, ryzykowalibyśmy działania nie przynoszące żadnych korzyści.
Ludzka podmiotowość nie jest więc rozumiana jako przebywająca w niedostępnej, prywatnej domenie procesów mentalnych. Dla Merleau‑Ponty'ego pojęcie ciała‑podmiotu pociąga za sobą zrozumienie interakcji oraz właściwości naszych ciał. Wygląd przeżywanego świata zależy od struktury ciała, więc kiedy ciało przestaje pełnić funkcję zakorzeniania podmiotu w świecie, wtedy też postrzegany świat ulegnie rozbiciu. Kiedy ciało chorej osoby zaczyna odmawiać posłuszeństwa i nie potrafi już więcej umiejscowić się w świecie, znika też podstawa dialogu tego człowieka ze światem.
Odpowiedz na pytanie, co próbował udowodnić Merleau‑Ponty, używając przykładu Jastrowa/Wittgensteina?
Porozmawiaj z inną osobą na temat wiadomości zawartych w dzisiejszej lekcji. Jedna z was niech postawi się na stanowisku krytykowanego przez Merleau‑Ponty intelektualizmu, druga zaś niech argumentuje za tezami tego filozofa.
Odpowiedz na pytanie, czy zgadzasz się z filozoficznym stanowiskiem Merleau‑Ponty'ego? Uzasadnij swoją odpowiedź, powołując się na konkretne przykłady.
Słownik
(ang. behaviour – zachowanie się) kierunek w psychologii, który powstał na początku XX w. i stanowił aż do połowy lat 70. jeden z podstawowych nurtów tzw. psychologii akademickiej; zwanej też teorią zachowania lub teorią bodźca–reakcji; zamiast zajmowania się zjawiskami świadomości, które nikomu poza doznającym podmiotem nie są bezpośrednio dostępne, proponował badanie obserwowalnego zachowania się ludzi i zwierząt
(łac. dualis – dotyczący dwóch, podwójny) filoz. pogląd oparty na przyjęciu istnienia dwóch niesprowadzalnych do siebie czynników; dualizm metafizyczny przyjmuje, że istnieją tylko dwa byty lub dwa wyjściowe tworzywa bytowe (np. duch i materia), a ich przejawami są wszystkie rzeczy; dualizm antropologiczny kwestionuje jedność psychofizyczną człowieka i przyjmuje, że jest on skutkiem połączenia dwóch substancji: ducha i ciała (w nowożytności konsekwentny dualizm tego typu głosił R. Descartes, ujmując człowieka jako składającego się z dwóch substancji: rozciągłej — materialnej oraz duchowej — myślącej)
(fr. existentialisme, łac. existentia – istnienie) współczesny, niejednolity kierunek filozoficzny i zjawisko kulturowe; egzystencjalizm za przedmiot badań i punkt wyjścia analizy filozoficznej uznaje indywidualną egzystencję człowieka, jego miejsce i rolę w świecie; według egzystencjalizmu rzeczywistość jest rozdarta na sferę świadomości i sferę rzeczy, co nieuchronnie prowadzi do alienacji człowieka
(gr. émpeiros – doświadczony) kierunek w teorii poznania wywodzący poznanie ludzkie z doświadczenia zmysłowego, zewnętrznego lub wewnętrznego
(gr. phainómenon – zjawisko; lógos – słowo, nauka) kierunek filozoficzny zainicjowany przez E. Husserla; fenomenologia postulowała metodę filozofowania polegającą na zaniechaniu czysto pojęciowych spekulacji przez „powrót do rzeczy”, tj. do uzyskania bezpośredniego doświadczenia tego, co dane, a w czym przejawiają się przedmioty
(gr. idea – kształt, wyobrażenie) kierunek filozoficzny opierający się na twierdzeniu, że świat dostępny ludzkim zmysłom nie jest całością rzeczywistości – istnieją byty niematerialne, które są wieczne i niezmienne, a dostępne człowiekowi poprzez poznanie drogą rozumowania.
(łac. immanere – pozostawać wewnątrz) zawarty w czymś, niewykraczający poza coś, nieodłączny
(łac. intellectualis – umysłowy) stanowisko, głoszące nadrzędność intelektu wobec innych władz umysłu człowieka; w filozofii Merleau‑Ponty'ego intelektualizm jest formą idealizmu, ponieważ zakłada, że uznanie istnienia niematerialnych bytów mentalnych jest wystarczające do zrozumienia ludzkiej percepcji
(gr. on óntos – będący, byt; óntos on – rzeczywiście będący, istniejący; lógos – słowo, nauka, teoria) nauka o bycie jako bycie; rozważania w teorii bytu; w fenomenologii nauka, która w analizie zawartości idei odkrywa i ustala czyste możliwości oraz związki konieczne między czystymi jakościami idealnymi
(łac. perceptiō – pojmowanie, poznawanie, postrzeganie) proces poznawczy, spostrzeganie; uświadomienie sobie przedmiotu (zjawiska) spostrzeganego
(łac. rationalis – rozsądny) uznaje istnienie poznania niezależnego od doświadczenia i możliwość „czysto rozumowego” uzasadniania wiedzy bez odwoływania się do doświadczenia
(łac. structura – budowa) jest to podejście metodologiczne w naukach humanistycznych powstałe na przełomie XIX i XX w. Zakłada ono, że przedmiotem badania w tych naukach są systemy, tj. układy, w których przedmioty są ze sobą wzajemnie powiązane, przy czym analiza strukturalna koncentruje się na relacjach zachodzących pomiędzy elementami tych systemów, a nie na samych tych elementach