Podyskutujmy o dobru
Czy zastanawialiście się kiedyś, co właściwie oznacza bycie „dobrym człowiekiem”? Skąd czerpiemy nasze przekonania moralne i dlaczego tak często różnimy się w ocenie tego, co słuszne? Odpowiedzi na te pytania ukryte są w systemach, które porządkują nasze życie społeczne.
Nasze postępowanie podlega nieustannej, wielowymiarowej ocenie: od prawnej i obyczajowej, aż po tę najgłębszą – moralną. Chociaż prawo, moralność i religia to odrębne sfery, łączy je wspólny fundament normatywny. Oznacza to, że każda
z nich jest źródłem konkretnych zasad postępowania, które nadają kierunek naszym działaniom.
Normy te – nazywane regułami lub zdaniami normatywnymi – wyznaczają granice tego, co wymagane, dozwolone, zakazane.
W codziennej praktyce normy moralne manifestują się najczęściej jako kategoryczne zakazy np. „Nie zabijaj!” lub sformułowania o charakterze powinnościowym, oparte na słowach „trzeba” czy „należy”. Ich nadrzędną rolą jest nie tylko regulacja ludzkich zachowań, ale przede wszystkim umożliwienie nam harmonijnego funkcjonowania w społeczeństwie, opartego na wzajemnym zaufaniu i przewidywalności.
Czym różni się norma moralna od prawnej i obyczajowej?
Kluczowa różnica między tymi systemami tkwi w ich źródle oraz rodzaju stosowanych sankcji:
Normy moralne wypływają z wewnętrznego przekonania jednostki (sumienia). Ich naruszenie wiąże się z sankcją wewnętrzną, czyli poczuciem winy lub wyrzutami sumienia.
Normy prawne są ustanawiane przez zewnętrznego ustawodawcę (państwo), a ich złamanie skutkuje karą określoną w oficjalnych kodeksach.
Normy obyczajowe kształtują się wewnątrz konkretnej grupy społecznej. Karą za ich nieprzestrzeganie jest reakcja otoczenia: dezaprobata, ośmieszenie, a w skrajnych przypadkach – wykluczenie ze wspólnoty.
Ocena moralna, podobnie jak prawna, reguluje istotną część życia społecznego. Różni się jednak tym, że odwołuje się do wartości uznawanych za absolutnie fundamentalne, które nie zawsze muszą znajdować swoje bezpośrednie odzwierciedlenie w państwowych systemach prawnych.
Dla ortodoksyjnego wyznawcy judaizmu ocena moralna będzie obejmowała przygotowywanie posiłków. Na dietę chrześcijanina tylko w wybranych okresach (postu) narzucone są wymagania o charakterze moralnym. W obu wypadkach nierespektowanie tych oczekiwań nie pociągnie za sobą sankcji prawnych, gdyż reguły koszerności i wstrzemięźliwości od potraw mięsnych nie wchodzą w skład systemów prawnych, które są określane na poziomie państwa, tylko wspólnot religijnych lub społecznych.
Choć granice prawa, religii i moralności są wyraźnie wyznaczone przez rodzaj stosowanych sankcjisankcji, treści ich norm często się pokrywają. Na przykład w kulturze Zachodu poślubienie bliskiego krewnego jest jednocześnie moralnie naganne, prawnie zakazane oraz uznawane za grzech na gruncie religijnym.
Oceń prawdziwość poniższych zdań na podstawie przeczytanego tekstu.
Przyjmij, że w Twoim kraju obowiązuje prawo nakazujące donoszenie na osoby krytykujące władzę w sytuacjach prywatnych (w tym na bliskich). Opisz dylemat etyczny, przed którym staje jednostka, i oceń, która z norm — prawna czy moralna — powinna mieć w tym przypadku pierwszeństwo. Uzasadnij swoje zdanie.
Moralność i etyka
Moralnością nazywamy całokształt zachowań, postaw i poglądów, które są zgodne z kryteriami dobra i zła przyjętymi przez daną społeczność lub jednostkę. Choć każdy z nas posiada pewien kompas moralny pozwalający kategorycznie oceniać czyny, samo pojęcie moralności nie jest jednoznaczne. Istnieje bowiem wiele wartości, które ludzie uznają za cenne. Należy również pamiętać, że dynamiczne przemiany społeczne sprawiają, iż hierarchia wartości ulega ciągłym przeobrażeniom.
Etyka natomiast to dyscyplina filozoficzna zajmująca się opisem oraz normowaniem tych zachowań. Często definiuje się ją po prostu jako naukę o moralności. Termin ten wywodzi się od greckiego słowa ethos, oznaczającego nawyk lub zwyczaj. Etyka bada ludzkie działania w kontekście dobra oraz zła i dąży do ustalenia zasad, którymi powinniśmy się kierować w życiu.
Etyka dzieli się na trzy główne działy:
Wyobraź sobie, że Twój przyjaciel przygotował bardzo ambitny projekt artystyczny, z którego jest niezwykle dumny, ale obiektywnie jest on bardzo słaby. Pyta Cię o opinię. Zanim odpowiesz, przeanalizuj tę sytuację z trzech perspektyw:
Polecenie dla klasy:
Teraz czas na konfrontację Waszych analiz. Dobierzcie się w pary i porównajcie swoje odpowiedzi. Jeśli macie inne zdanie, spróbujcie przekonać drugą osobę, używając argumentów z konkretnego działu etyki.
Czy zdania etyczne są prawdziwe?
Kwestia tego, czy zdania etyczne (np. „kradzież jest zła”) można uznać za prawdziwe lub fałszywe, stanowi jeden z głównych problemów metaetyki. W debacie tej zarysowały się dwa zasadnicze stanowiska:
Kognitywnizm: uważa, że oceny moralne są rodzajem wiedzy i mogą być prawdziwe lub fałszywe.
Nonkognitywizm: twierdzi, że oceny moralne wyrażają jedynie nasze emocje lub postawy, więc nie można ich rozpatrywać w kategoriach prawdy i fałszu.
KOGNITYWIZM uznaje, że zdania etyczne posiadają wartość logiczną. Oznacza to, że normy moralne nie są tylko wyrazem naszych emocji, ale niosą konkretną informację o świecie lub wartościach, którą możemy ocenić w kategoriach prawdy i fałszu. | NONKOGNITYWIZM to stanowisko, które mówi, że zdania etyczne w ogóle nie stwierdzają faktów, więc nie mogą być ani prawdziwe, ani fałszywe. | ||
Naturalizm | Antynaturalizm | Emotywizm | Preskryptywizm |
Naturaliści będą twierdzić, że takie zdania opisują wartości tożsame z własnościami naturalnymi - mając wiedzę o świecie, możemy formułować zdania powinnościowe, np. Nie powinno się zastraszać dzieci w procesie wychowawczym, bo to zwiększa prawdopodobieństwo, że w dorosłym życiu sami będą odwoływać się metod zastraszania i przemocy. alne można sprowadzić do cech naturalnych. Jeśli przyjmiemy, że „dobro = brak cierpienia”, to zdanie „Kradzież jest zła” jest prawdziwe, bo możemy dowieść empirycznie (np. badaniami psychologicznymi), że kradzież powoduje cierpienie. | Twierdzi, że dobro to cecha „nienaturalna”, której nie zmierzymy szkiełkiem i okiem, ale którą dostrzegamy dzięki intuicji moralnej. Zdanie jest prawdziwe, jeśli jest zgodne z tym bezpośrednim wglądem. | Oceny moralne pełnią funkcję ekspresywną – wyrażają uczucia, a nie wiedzę. Stwierdzenie „Kradzież jest zła” nie opisuje świata, lecz manifestuje subiektywną dezaprobatę. Ponieważ postaw tych nie da się zweryfikować, zdania etyczne nie podlegają kryterium prawdy ani fałszu. | Zdania etyczne to ukryte rozkazy. „Kradzież jest zła” oznacza tak naprawdę: „Nie kradnij!”. Rozkaz nie jest ani prawdziwy, ani fałszywy – może być jedynie skuteczny lub nieskuteczny. |
Twój dowód na to, że jego zachowanie jest niemoralne, faktycznie wyrażał tylko twoją złość: (tu wybierz) 1. Etyk opisowy, 2. Non‑kognitywista, 3. Kognitywista antynaturalistyczny
Połowa obywateli uważa, że niepłacenie podatków jest aktem zgodnym z normami etycznymi: (tu wybierz) 1. Etyk opisowy, 2. Non‑kognitywista, 3. Kognitywista antynaturalistyczny
Rozwiąż interaktywny quiz i sprawdź swoją wiedzę o etyce. Na odpowiedź na wszystkie pytania masz 5 minut. Jeżeli zdarzyło ci się popełnić błąd, po zakończonym teście sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz.
Rozwiąż interaktywny quiz i sprawdź swoją wiedzę o etyce. Jeżeli zdarzyło ci się popełnić błąd, po zakończonym teście sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz. Zaznacz prawidłowe dokończenia zdań lub odpowiedzi na postawione pytania.
Zagraj i sprawdź swoją wiedzę.
Ułóż pytanie testowe na temat etyki i daj je do rozwiązania koleżance lub koledze.
Słownik
(gr. axios - godny, cenny) nauka o wartościach, np. ich sposobach istnienia, hierarchii czy relacji z człowiekiem
(grec. déon – to, co niezbędne, właściwe; obowiązek) stanowisko w etyce, zgodnie z którym moralne działanie dokonywane jest ze względu na uznanie określonego obowiązku
(łac. consequentia – następowanie, następstwo) stanowisko w etyce, zgodnie z którym moralne działanie dokonywane jest ze względu na określone skutki, które przyniesie
zdanie zwierające nakaz lub zakaz dokonywania wybranych czynów ze względu na dobro (nakaz) lub zło (zakaz) moralne
(łac. sanctio – nienaruszalne prawo) społeczna reakcja na działania osoby, pozytywna sankcja (nagroda) jest odpowiedzią na zachowanie cenione w danej społeczności, negatywna sankcja (kara) jest odpowiedzią na zachowanie łamiące reguły ustalone jako obowiązujące w społeczności; możemy wyróżnić m.in. sankcje prawne (np. kara więzienia) czy sankcje obyczajowe (np. ostracyzm)
zdania dotyczące wartości: zdania normatywne i zdania ocenne