Podyskutujmy o dobru
Tam, gdzie występują nakazy i zakazy
Prawo, moralność, etykę i religię łączy to, że mają charakter normatywny, czyli są źródłem określonych norm. Normy, inaczej nazywane regułami, zdaniami normatywnymi, mówią o tym, co jest wymagane, co dozwolone, co należy czynić, czego nie można lub nie powinno się czynić. Zgodnie z prawem, do pewnych działań jesteśmy zobowiązani (musimy np. płacić podatki, udzielić pomocy osobie, której zdrowie lub życie jest zagrożone), od innych powinniśmy, pod groźbą kary, się powstrzymać (np. zabójstwo, kradzież). Z kolei pewne nasze zachowania nie podlegają ocenie prawnej (np. decyzja o tym, o której godzinie udamy się na spoczynek). Ocena moralna – podobnie jak prawna – dotyczy znacznej części obszarów życia społecznego i łączy się z wartościami, które dana grupa uznaje za ważne.
Dla ortodoksyjnego wyznawcy judaizmu ocena moralna będzie obejmowała przygotowywanie posiłków. Na dietę chrześcijanina tylko w wybranych okresach (postu) narzucone są wymagania o charakterze moralnym. W obu wypadkach nierespektowanie tych oczekiwań nie pociągnie za sobą sankcji prawnych, gdyż reguły koszerności i wstrzemięźliwości od potraw mięsnych nie wchodzą w skład systemów prawnych, które są określane na poziomie państwa, tylko wspólnot religijnych lub społecznych.
Granice prawa, religii i moralnych przekonań są wyraźnie oddzielone ze względu na sankcjesankcje. Jednak treści norm w nich występujących mogą brzmieć podobnie. Na przykład w kulturze zachodu moralnie złe, prawnie niedopuszczalne i grzeszne na gruncie religii będzie poślubianie bliskiego krewnego.
Oceń prawdziwość poniższych zdań na podstawie przeczytanego tekstu.
Wyobraź obie, że żyjesz w państwie, w którym prawo nakazuje każdemu obywatelowi zgłaszać służbom porządkowym każdą osobę, która krytykuje rząd w rozmowach prywatnych (nawet jeśli to członek rodziny).
Moralność i etyka
Moralność – choć z jej perspektywy oceniamy kategorycznie, mówiąc, że ktoś czyni zło lub dobro – wcale nie jest pojęciem jednoznacznym. Wiele jest stanów i jakości, które ludzie uważają za dobro. W kręgu kultury śródziemnomorskiej do klasycznych, wysoko cenionych wartości moralnych należały m.in. odwaga, sprawiedliwość, wierność czy honor. Przemiany kulturowe i społeczne oznaczają również zmiany w preferencji tego, co cenne i godne realizacji.
Zdarza się, że pewna wartość nadaje kierunek wysiłkom wielu ludzi, jakkolwiek wspólna dla wszystkich okazuje się nazwa wartości, a radykalnie odmienne bywa jej rozumienie. W polskiej przestrzeni publicznej znajdziemy licznych obrońców godności ludzkiej: część z nich będzie zmierzała do ochrony praw mniejszości, czyli osób lub istot narażanych na nierespektowanie ich interesów przez większość członków społeczności, kolejna grupa będzie broniła praw pracowniczych i starała się przełamać neoliberalne reguły życia społecznego, jeszcze inni będą nawoływać do ochrony godności „prawdziwych Polaków”, postulując ograniczenie napływu do kraju imigrantów oraz wpływu imigrantów już obecnych na obyczajowość i kulturę ojczyzny. Niezależnie od tych różnic i poważnych niekiedy rozbieżności oceny moralne łączy pewne poczucie podniosłości im towarzyszące, przekonanie że dotyczą spraw naprawdę ważnych, o które warto kruszyć kopie. W indywidualnym doświadczeniu moralnym jednostkowe przeżycia, emocje i uczucia spotykają się z uznaniem aksjologicznegoaksjologicznego zobowiązania. Pierwszy komponent ma charakter subiektywny, jest naszą reakcją uczuciową na pewien stan rzeczy i, jak wszystkie reakcje uczuciowe, jest związany z naszymi wcześniejszymi doświadczeniami, długotrwałymi potrzebami czy aktualnymi pragnieniami. Drugi – uznanie aksjologicznego zobowiązania – odwołuje się do wykładni, systemu wskazówek, jak należy postępować, czyli do etyki.
Na podstawie własnych obserwacji stwórz listę 5 wartości, które Twoim zdaniem są najwyżej cenione przez współczesną młodzież (np. autentyczność, tolerancja, sukces, ekologia, prywatność itp.).
Wybierz jedną wartość z tekstu (np. sprawiedliwość) i jedną ze swojej listy. Napisz krótki argument (2‑3 zdania), dlaczego Twoim zdaniem jedna z nich zyskała na znaczeniu, a druga mogła je stracić w dzisiejszych czasach.
Termin „etyka” wywodzi się od greckiego słowa ethos, oznaczającego nawyk, zwyczaj. Etyka, rozumiana jako refleksja filozoficzna, obejmuje różnorodne teorie dotyczące ludzkiego działania ze względu na wartość dobra i zła oraz próbuje ustalić, jakie zasady powinny kierować ludzkim działaniem. Dzieli się na trzy podstawowe działy: etykę opisową, normatywną i metaetykę.
Choć poszczególne przykłady refleksji etycznej można przyporządkować do jednego z trzech jej rodzajów, granice między nimi niekiedy się zacierają. Dzieje się tak zarówno wtedy, gdy w jednej koncepcji filozoficznej autor jednocześnie podejmuje zagadnienia metaetyczne i formułuje twierdzenia normatywne, jak i wtedy, gdy przyjęte rozstrzygnięcia metaetyczne wpływają na kształt formułowanych zasad i powinności.
Wyobraź sobie, że Twój przyjaciel przygotował bardzo ambitny projekt artystyczny, z którego jest niezwykle dumny, ale obiektywnie jest on bardzo słaby. Pyta Cię o opinię. Zanim odpowiesz, przeanalizuj tę sytuację z trzech perspektyw:
Polecenie dla klasy: Teraz czas na konfrontację Waszych analiz. Dobierzcie się w pary i porównajcie swoje odpowiedzi. Jeśli macie inne zdanie, spróbujcie przekonać drugą osobę, używając argumentów z konkretnego działu etyki.
Czy zdania etyczne są prawdziwe?
Kwestia tego, czy zdania etyczne (np. „kradzież jest zła”) można uznać za prawdziwe, stanowi jeden z głównych problemów metaetyki. W debacie tej zarysowały się dwa zasadnicze stanowiska: kognitywnizm i nonkognitywizm.
KOGNITYWIZM uznaje, że zdania etyczne posiadają wartość logiczną. Oznacza to, że normy moralne nie są tylko wyrazem naszych emocji, ale niosą konkretną informację o świecie lub wartościach, którą możemy ocenić w kategoriach prawdy i fałszu. | NONKOGNITYWIZM to stanowisko, które mówi, że zdania etyczne w ogóle nie stwierdzają faktów, więc nie mogą być ani prawdziwe, ani fałszywe. | ||
Naturalizm | Antynaturalizm | Emotywizm | Preskryptywizm |
Naturaliści będą twierdzić, że takie zdania opisują wartości tożsame z własnościami naturalnymi - mając wiedzę o świecie, możemy formułować zdania powinnościowe, np. Nie powinno się zastraszać dzieci w procesie wychowawczym, bo to zwiększa prawdopodobieństwo, że w dorosłym życiu sami będą odwoływać się metod zastraszania i przemocy. alne można sprowadzić do cech naturalnych. Jeśli przyjmiemy, że „dobro = brak cierpienia”, to zdanie „Kradzież jest zła” jest prawdziwe, bo możemy dowieść empirycznie (np. badaniami psychologicznymi), że kradzież powoduje cierpienie. | Twierdzi, że dobro to cecha „nienaturalna”, której nie zmierzymy szkiełkiem i okiem, ale którą dostrzegamy dzięki intuicji moralnej. Zdanie jest prawdziwe, jeśli jest zgodne z tym bezpośrednim wglądem. | Oceny moralne pełnią funkcję ekspresywną – wyrażają uczucia, a nie wiedzę. Stwierdzenie „Kradzież jest zła” nie opisuje świata, lecz manifestuje subiektywną dezaprobatę. Ponieważ postaw tych nie da się zweryfikować, zdania etyczne nie podlegają kryterium prawdy ani fałszu. | Zdania etyczne to ukryte rozkazy. „Kradzież jest zła” oznacza tak naprawdę: „Nie kradnij!”. Rozkaz nie jest ani prawdziwy, ani fałszywy – może być jedynie skuteczny lub nieskuteczny. |
Twój dowód na to, że jego zachowanie jest niemoralne, faktycznie wyrażał tylko twoją złość: (tu wybierz) 1. Etyk opisowy, 2. Non‑kognitywista, 3. Kognitywista antynaturalistyczny
Połowa obywateli uważa, że niepłacenie podatków jest aktem zgodnym z normami etycznymi: (tu wybierz) 1. Etyk opisowy, 2. Non‑kognitywista, 3. Kognitywista antynaturalistyczny
Rozwiąż interaktywny quiz i sprawdź swoją wiedzę o etyce. Na odpowiedź na wszystkie pytania masz 5 minut. Jeżeli zdarzyło ci się popełnić błąd, po zakończonym teście sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz.
Rozwiąż interaktywny quiz i sprawdź swoją wiedzę o etyce. Jeżeli zdarzyło ci się popełnić błąd, po zakończonym teście sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz. Zaznacz prawidłowe dokończenia zdań lub odpowiedzi na postawione pytania.
Zagraj i sprawdź swoją wiedzę.
Ułóż pytanie testowe na temat etyki i daj je do rozwiązania koleżance lub koledze.
Słownik
(gr. axios - godny, cenny) nauka o wartościach, np. ich sposobach istnienia, hierarchii czy relacji z człowiekiem
(grec. déon – to, co niezbędne, właściwe; obowiązek) stanowisko w etyce, zgodnie z którym moralne działanie dokonywane jest ze względu na uznanie określonego obowiązku
(łac. consequentia – następowanie, następstwo) stanowisko w etyce, zgodnie z którym moralne działanie dokonywane jest ze względu na określone skutki, które przyniesie
zdanie zwierające nakaz lub zakaz dokonywania wybranych czynów ze względu na dobro (nakaz) lub zło (zakaz) moralne
(łac. sanctio – nienaruszalne prawo) społeczna reakcja na działania osoby, pozytywna sankcja (nagroda) jest odpowiedzią na zachowanie cenione w danej społeczności, negatywna sankcja (kara) jest odpowiedzią na zachowanie łamiące reguły ustalone jako obowiązujące w społeczności; możemy wyróżnić m.in. sankcje prawne (np. kara więzienia) czy sankcje obyczajowe (np. ostracyzm)
zdania dotyczące wartości: zdania normatywne i zdania ocenne