Piękno, czyli co?
Czym jest piękno?
Intuicyjnie wiemy, na czym polega fenomen piękna. Za piękne uważamy to, co swymi właściwościami wzbudza naszą sympatię, co zapewnia nam miłe wrażenia, a dzięki temu nam się po prostu podoba. Intuicje tego rodzaju mogą wpłynąć na definicje naukowe czy filozoficzne, nie mogą ich jednak zastąpić. Na przestrzeni wieków rozmaicie starano się określać, na czym polega fenomen piękna.
Do najstarszych teorii piękna należy Wielka Teoria, którą zaprezentowali pitagorejczycy. Jak pamiętamy, zgodnie z ich koncepcją arche jest liczbą. Oznacza to, że całą otaczająca nas rzeczywistość możemy poznawać i badać dzięki odkrywaniu w niej relacji geometrycznych, proporcji arytmetycznych i wszelkich relacji, o których uczy nas matematyka. Świat jest więc tworem uporządkowanym, harmonijnym, a dzięki temu – pięknym. Poznawanie i badanie świata jest więc także odkrywaniem jego piękna. Piękno polega zatem na harmonii, a jego kryterium stanowi proporcjonalność. Podobnie jest np. z pięknem ludzkiego ciała – jego symetryczna budowa, harmonijne ułożenie rysów twarzy itp. przesądzają o ludzkiej urodzie.
Możemy powiedzieć, że antyczni Grecy zaprezentowali klasyczną definicję piękna, opierającą się na pojęciach harmonii i proporcji, które wywołują w nas poczucie przyjemności. Dotyczy ona każdego możliwego przedmiotu i odnosi się do wszystkich naszych zmysłów. Nie jest to jednak jedyna definicja, a czasem można wręcz odnieść wrażenie, że w różnych epokach, nurtach sztuki, a nawet w twierdzeniach pojedynczych ludzi znajdujemy zupełnie odmienne definicje tej kategorii.
Wielki wkład do rozwoju zagadnień estetycznych wniósł Arystoteles, którego Poetyka stanowi pierwszy wyczerpujący wykład z zakresu teorii i filozofii literatury. W tekście tym możemy przeczytać m.in. definicję piękna. Stagiryta stwierdza, iż za piękne należy uznać to, co będąc dobre, wzbudza przyjemność. Jak widzimy, w pewien sposób włącza się tu zagadnienia etyczne (dobro) i zagadnienia estetyczne (piękno), co w kulturze antycznej Grecji było na porządku dziennym, by wspomnieć chociażby ideał kalos‑kagathos. Każda rzecz, którą można uznać za dobrą, jeśli budzi przyjemność, jest czymś pięknym. Każdy czyn, który oznacza realizację jakiejś cnoty i wzbudza naszą sympatię (przyjemność), jest czynem pięknym.
Dobrym tego przykładem jest ujęcie piękna, które zaprezentował Immanuel Kant. W myśl swojego podziału na obiektywne wartości danej rzeczy (to, jaki jest dany przedmiot) i subiektywne odczucia, jakie w nas wzbudza (to, jak się nam jawi dany przedmiot) filozof stwierdził, iż piękne jest to, co podoba się nam bezinteresownie. Ta krótka definicja może brzmieć nieco skomplikowanie, rozpatrzmy ją więc na kilku przykładach. Każda matka powie, że jej dziecko jest piękne i zawsze będzie jej miło, gdy taki sam sąd usłyszy od innych. Gdyby każda matka miała rację, to wszystkie dzieci byłyby najpiękniejsze. Podobnie każdy zakochany młodzieniec będzie się zarzekał, że obiekt jego uczuć jest najpiękniejszą osobą na świecie. Oba te przykłady łączy jedna cecha – interesowność. Pojawia się ona w przypadku przedmiotów, które, najprościej mówiąc, „chcemy mieć na własność”. Gdy mówimy o „moim dziecku”, „mojej dziewczynie”, mówimy o istotach, które w pewien sposób nam przynależą („moje” dziecko, „moja” dziewczyna), przez co nasz osąd jest czysto subiektywny, gdyż nasza interesowność wyklucza możliwość oceny obiektywnej. Nie możemy jednak – mówi Kant – „pożądać na własność” gwieździstego nocnego nieba, krystalicznej struktury płatka śniegu, zachodu słońca, zapachu lasu po deszczu. Są to rzeczy, które podobają się każdemu człowiekowi dokładnie w ten sam sposób, a przy tym podobają się bezinteresownie. I dlatego są piękne.
Czym jest estetyka?
Estetyka należy do sześciu klasycznych dyscyplin filozoficznych, a więc tych dziedzin ludzkiej wiedzy, które nie usamodzielniły się jako nauki od filozofii niezależne. Estetyka, etyka, aksjologia, gnoseologia (zwana też epistemologią), antropologia filozoficzna i metafizyka (zwana też ontologią) tworzą więc filozofię szeroko rozumianą, a każda z nich stawia odmienne pytania i bada rzeczywistość na własny, oryginalny sposób.
Nazwa „estetyka” wywodzi się od greckiego aisthetikos oznaczającego zmysłowe przeżywanie czegoś. Intuicyjnie wiemy, że jest nauką poświęconą zagadnieniu piękna (i innych wartości estetycznych, takich jak: brzydota, kicz, tragizm, komizm, wzniosłość itp.). Nie nazywamy jej jednak „kallistyką”, a więc nauką o kallos, czyli tym, co piękne, gdyż chodzi nam nie tylko o same wartości estetyczne, lecz także o to, jak przeżywa je człowiek jako istota wrażliwa. Nazwa ta pochodzi zresztą nie od antycznych Greków, lecz z pracy Aesthetica, autorstwa Alexandra Gottlieba Baumgartena (1714–1762). Był to niemiecki filozof, który zaproponował termin „estetyka”, rozumiejąc pod nim pewien szczególny rodzaj epistemologii – takiej, która zajmuje się m.in. zagadnieniami piękna oraz tego, jak jest ono odkrywane, doświadczane i badane przez człowieka.
Własnymi słowami opisz, na czym polega kalos‑kagathos.