Czy zgadzasz się z myślą, że człowiek jest z natury wolny i prawo powinno gwarantować wolność wszystkim obywatelom? Czy uważasz, że prawo do wolności stanowi obok prawa do życia, nienaruszalności ciała oraz prawa własności jedno z trzech podstawowych praw człowieka? W takim razie potwierdzasz podstawowe założenia liberalizmu. 

Tradycyjna myśl liberalna, zapoczątkowana w czasach oświecenia przez takich filozofów jak Adam SmithAdam SmithAdam Smith czy John Locke i rozwijana potem w XIX w. m.in. przez Johna Stuarta Milla czy Herberta SpenceraHerbert SpencerHerberta Spencera, akcentowała przede wszystkim wartość indywidualnej ludzkiej wolności. Adam Smith widział w wolnej działalności gospodarczej jednostek klucz do rozwoju społeczeństw, dostrzegając w wolnym rynku „niewidzialną rękę”, która miała działać zarówno na rzecz osób podejmujących gospodarczą aktywność, jak i tych, którzy byli ich pracownikami, współpracownikami lub klientami. John Locke podkreślał wagę wolności słowa, przekonań, wyznania każdego z ludzi, zwracając uwagę na prawo każdego do tolerancji dla różnorodności poglądów. John Stuart Mill kładł nacisk na ochronę praw każdej jednostki i mniejszości. Wszyscy występowali w imię wolności i przeciw zniewoleniu – czy to feudalnemu, ograniczającemu dostęp do indywidualnej przedsiębiorczości, czy to religijnemu, nakazującemu przemocą nakłaniać innych do wyznawania określonej religii, czy państwowemu, pozwalającemu potężnym instytucjom rządowym ograniczać ludzkie prawa. Pod koniec XX w. amerykański filozof liberalny, John Rawls, uznał, że wolność należy także pogodzić z równością.

Liberalizm i jego założenia

R1HadJKxk3mHL1

Zdjęcie przedstawia portret starszego mężczyzny. Mężczyzna jest lekko łysiejący. Po bokach głowy ma falujące, półdługie włosy. Twarz mężczyzny jest owalna. Widać na niej liczne zmarszczki. W brodzie mężczyzna ma charakterystyczny dołek. Mężczyzna jest ubrany w surdut z kamizelką. Ma koszulę ze stójką. Pod szyją ma zawiązaną szeroką wstążkę.

Liberalizm to filozofia i zarazem ideologia polityczna, która w centrum swego zainteresowania oraz na szczycie hierarchii wartości stawia wolnośćwolnośćwolność. Człowiek według liberalizmu jest samodzielną jednostką, która ma prawo do określania samej siebie i swojego losu, bierze zań odpowiedzialność i ponosi konsekwencje swych wyborów. Liberalizm początkowo powstał jako filozofia dotycząca indywidualnej działalności gospodarczej, a potem poszerzył swe założenia o obszar polityczny. W XIX w. liberalizm stał się zbiorem podstawowych zasad dotyczących funkcjonowania demokracji liberalnejdemokracja liberalnademokracji liberalnej. Usystematyzował je John Stuart Mill, odwołując się do stworzonego przez siebie programu utylitaryzmu – etyki uznającej, że najcenniejsze z etycznego punktu widzenia są te działania, które przynoszą szczęście i pożytek największej liczbie czujących istot, w szczególności – ludziom. Utylitaryzm podkreśla zatem wartość pozytywnych dla innych efektów działania, choć jest bezradny w sytuacji wyborów, które dotyczą z jednej strony korzyści dla jakiejś grupy osób, ale przynoszą uszczerbek, a nawet wiążą się z cierpieniem lub nieszczęściem innych.

Liberalizm podkreśla wagę wolności w ludzkim życiu i wymienia liczne odmiany tego stanu rzeczy (warunków) ludzkiego działania. XX‑wieczny teoretyk liberalizmu, Isaiah Berlin, podzielił wolność na dwie kategorie:

• wolność negatywna – wolność od przymusu państwowego, od ingerencji państwa w indywidualne wybory, prywatne życie, podejmowane działania gospodarcze; podstawową formą wolności negatywnej jest wolność osobista – brak zniewolenia w sensie fizycznym, ale także wolność słowa, poglądów czy wyznania (lub jego braku);

• wolność pozytywna – prawo do samorealizacji, do korzystania z możliwości społecznych i instytucji publicznych, np. do udziału w  wyborach do władz, ale także do pracy czy nauki.

Podstawowym założeniem liberalizmu było uznanie równościrównośćrówności każdej jednostki wobec prawa i równość podstawowych praw wszystkich jednostek, zwłaszcza prawa do wolności i własności. Liberalizm, w odróżnieniu od myśli marksistowskiej, czy jej następczyni – zbioru idei socjaldemokratycznych – nie uznawał jednak za kwestię ważną równości w sensie ekonomicznym czy społecznym. Problemem pomijanym przez myśl liberalną była kwestia równości szans w życiu społecznym osób pochodzących z niższych klas społecznych czy problem nierówności dochodów, szczególnie pomiędzy ludźmi żyjącymi z pracy a tymi, którzy czerpią dochody z kapitału, zwłaszcza takiego, na który sami nie zapracowali.

R1TU1SAhUQJl9

Zdjęcie przedstawia murowaną ścianę budynku. Widać na niej wejście. Jest także okno zasłonięte roletą. Pomiędzy wejściem a oknem wisi szyld z napisem: Freedom Press. Na kasecie, w której znajduje się roleta okienna także widnieje napis: Freedom.

Teoria umowy społecznej Johna Rawlsa

John Rawls (1921–2002) jest w nurcie filozofii liberalnej filozofem wyjątkowym, który podjął trud połączenia zasadniczych założeń liberalizmu z ideałem równości społecznej i ekonomicznej. Odwołał się on do koncepcji umowy społecznej J. J. Rousseau, odrzucając utylitarystyczną koncepcję społeczeństwa. Rawls nie zgadza się z utylitarystyczną koncepcją społeczeństwa, bo dostrzega możliwość zapewnienia korzyści dużej liczby osób kosztem krzywdy i niemoralnego działania wobec innej grupy ludzi. Podstawową kategorią dla stanu, w którym znajdują się ludzie przed zawarciem umowy społecznej, jest „zasłona niewiedzy”. Dotyczy ona niewiedzy na temat pozycji społecznej, ekonomicznej i możliwości działania każdego z członków społeczeństwa. 

Słownik

Najważniejszymi prekursorami liberalizmuliberalizmliberalizmu w nowożytności byli Thomas Hobbes, Benedykt Spinoza, John Locke i Bernard Mandeville. U wszystkich tych myślicieli znajdujemy twierdzenie, że człowiek jest z natury wolny i że najlepszy jest taki układ stosunków społecznych, który wszystkim obywatelom gwarantuje wolność w największym możliwym stopniu. Uogólniając, można powiedzieć, że według nowożytnych prekursorów liberalizmu ustrój sprawiedliwy nie uprzywilejowuje w kwestii wolności żadnej grupy społecznej: prawo ma gwarantować wolność wszystkim obywatelom w równej mierze. Jak ujmuje to Locke:

RCaZGNbYHN6L6

Zdjęcie przedstawia pomnik kobiety w długiej sukni. Kobieta ma uniesioną prawą rękę.

Polecenie 2

Wysłuchaj wywiadu z dr Karoliną Wigurą‑Kuisz. Odpowiedz na pytanie: Co oznacza stwierdzenie, że „jednostka ludzka jest nadrzędna w stosunku do państwa”?

R13UccPMwpDV5

(Uzupełnij).

R1ZByDlYFSVpt

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Co to jest liberalizm?

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Co to jest liberalizm?

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1ZByDlYFSVpt

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Co to jest liberalizm?

Locke, podobnie jak Spinoza twierdzi, że wolność ma charakter moralnymoralnośćmoralny, tzn. jest nie tylko przywilejem, lecz także powinnością – jesteśmy wolni nie po to, żeby żyć wedle własnego upodobania, ale po to, żeby realizować nasze zobowiązania wobec Istoty Najwyższej – Boga.

W myśli prekursorów liberalizmu jednostka ludzka jest nadrzędna w stosunku do państwa. Oznacza to, że sensem istnienia państwa jest dbanie o interesy każdego człowieka – jeżeli państwo tego nie realizuje, to traci rację bytu. Władzę państwową uprawomocnia (legitymizuje) wola obywateli, którzy ustanawiają wspólnotę państwową w celu ochrony swych praw. Hobbes twierdzi, że do powstania władzy prowadzą dwie drogi:

Tylko ta druga droga jest zdaniem prekursorów liberalizmu właściwa. Nazywamy ich prekursorami liberalizmu, a nie liberałami w pełnym tego słowa znaczeniu, bo nie ujmują jeszcze wolności w jej aspekcie politycznym, tj. nie mówią o czynnym i biernym prawie wyborczym. Celem i sensem istnienia władzy jest, ich zdaniem, zapewnienie obywatelom wolności – nieważne jednak, kto wykonuje tak rozumianą władzę, nie musi mieć ona charakteru demokratycznego. Liberałowie są natomiast zdecydowanymi zwolennikami demokracjidemokracjademokracji, a więc ustroju, w którym wszyscy obywatele mają jednakowe uprawnienia polityczne i jednakowy dostęp do władzy (mogą wybierać jej przedstawicieli lub sami być wybierani i ją sprawować). Zagadnienie wolności stanowi jeden z ważniejszych tematów filozofii. Z jednej strony, możemy zadać bardzo ogólne pytanie: czym jest wolność? Z drugiej strony, możemy zastanowić się nad jednostkową wolnością: na czym polega możliwość decydowania o sobie? Co wyznacza granice wolności osobistej? Możemy również zapytać, czy wolność w każdej epoce była tak samo pojmowana, a także komu i w jakich okolicznościach przynależała.

Rgl42n34PuyZe

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Wolność.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Wolność.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rgl42n34PuyZe

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Wolność.

Słownik

Słownik