RZKQGRfe8QpPx
Zdjęcie przedstawia wnętrze dużej jaskini. Stoi w niej człowiek. Patrzy się na wyjście z jaskini i padające stamtąd światło.

Dwa światy Platona

Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Problem 1

Zastanów się, w jakich sytuacjach zdarzyło ci się potocznie stwierdzić, że coś powiodło się idealnie, albo kiedy uznałeś, że ktoś jest w twoim mniemaniu idealistą. Rozważ, jakie może być filozoficzne znaczenie tych terminów.

Potocznie idealizm oznacza postawę, w której człowiek kieruje się szczytnymi ideami, nie zważając na wynikające z tego konsekwencje. Idealizm filozoficzny nie jest jednak tym samym co idealistyczna postawa w życiu codziennym i nie polega na dążeniu do ideału. W filozofii mianem idealizmu określa się metafizyczną koncepcję opisującą naturę świata. Jako wzorcowy przykład idealizmu często przywołuje się platońską koncepcję ideiideeidei, która pozwoliła przełamać dotychczasowy materializmmaterializmmaterializm.

Polecenie 1

Przypomnij sobie, czym zajmuje się metafizyka i na jakie pytania odpowiada. Zapisz propozycje takich pytań.

R1JNQS5AVDZG9
R14P22HHHTPOZ1
Platon (427–347 p.n.e) – filozof grecki, twórca teorii idei, ojciec idealizmu i racjonalizmu, założyciel Akademii; głosił dualistyczną koncepcję świata i człowieka; autor koncepcji idealnego państwa. Rzeźba ze zbiorów Muzeów Watykańskich w Rzymie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Platon — właściwie ArystoklesArystoklesArystokles – był najwybitniejszym uczniem Sokratesa i jednym z największych filozofów starożytności. Urodził się w 427 roku p.n.e. w Atenach, które od dziesięcioleci przeżywały okres swojej największej świetności – politycznej, intelektualnej i artystycznej.

Od wczesnej młodości interesował się filozofią. Słuchał nauk heraklitejczykówheraklitejczycyheraklitejczyków, ProtagorasaProtagorasProtagorasa oraz innych sofistówsofiścisofistów, jednak najważniejszym wydarzeniem w jego życiu intelektualnym było spotkanie z SokratesemSokratesSokratesem, któremu towarzyszył przez kilka kolejnych lat.

Po śmierci Sokratesa w 399 roku p.n.e. Platon opuścił Ateny i przez pewien czas podróżował. Na Sycylii zetknął się z nauką pitagorejczykówpitagorejczycypitagorejczyków oraz filozofią eleatóweleacieleatów, zwłaszcza Parmenidesa. Ich poglądy miały duży wpływ na jego myśl.

Wielkość Platona jako filozofa, a także historyczna doniosłość jego filozofii, nie polegały jednak na zapożyczaniu już istniejących teorii, lecz na umiejętności ich twórczego i oryginalnego rozwinięcia.

Arystokles
Protagoras
sofiści
Sokrates
pitagorejczycy
eleaci
heraklitejczycy

Zagadnienia metafizyczne – teoria idei

Platon, podobnie jak wcześniejsi filozofowie, zastanawiał się nad istotą widzialnej rzeczywistości i stawiał sobie pytanie, co jest prawdziwym bytembytbytem. Odpowiedzi, jakie w tej kwestii dawali jego poprzednicy, były sprzeczne: Heraklit utrzymywał, że istotą rzeczywistości wydaje się nieustanny ruch, zmiana, zaś Parmenides i eleaci twierdzili, iż prawdziwy byt jest jeden – niezmienny i niezniszczalny. Platon próbował pogodzić te stanowiska i tak się zrodziła jego nauka o rzeczywistości hierarchicznej.

Zdaniem Platona istnieje nie jeden, ale dwa światy. Jeden z nich to ten, który postrzegamy zmysłami i w którym żyjemy: świat widzialny, zmysłowy – rządzi nim Heraklitejska zmiana. Drugi to świat idealny, świat boskich bytów‑wzorów, który jest, tak jak byt Parmenidesa, niezmienny i wieczny. Stanowi rzeczywistość ponadzmysłową i inteligibilnąinteligibiliainteligibilną, czyli taką, którą można poznać wyłącznie za pomocą rozumu. Na szczycie całej rzeczywistości stoi najwyższa idea Dobra, zasada wszystkiego, co istnieje.

ROL8JVBTJZTSH
Dla Platona, świat idei jest jedynym prawdziwym bytem, a cała zmysłowo postrzegana rzeczywistość jest jedynie cieniem świata idei. Na zdjęciu teatr cieni w Muzeum Zabawek w Brukseli.
Źródło: Thomas Quine, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

Świat zmysłowy jest zależny od świata idei, powstał na kształt wzorów, które wiecznie egzystują w idealnej rzeczywistości. W świecie idei istnieje jeden wzór człowieka, jakiegoś przedmiotu (np. stołu czy krzesła), jedna idea sprawiedliwości czy piękna. Natomiast w naszym świecie znajduje się wielu ludzi, wiele stołów i krzeseł, różne przejawy sprawiedliwości, piękna itp. Naszą rzeczywistość cechuje więc wielość, podczas gdy właściwością świata idei jest jedność: po pierwsze, każda idea łączy w jedno wielość rzeczy, które są jej odwzorowaniem, po drugie, mnogość idei w świecie ponadzmysłowym jest zjednoczona przez najwyższą ideę Dobra. Doskonałe wzory istnieją zawsze, są wieczne i niezmienne, tymczasem świat ludzki, zmysłowy podlega nieustannym zmianom, istniejące w nim byty rodzą się i giną.

R1RFCQTGG6Z14
Platon dokonał w filozofii prawdziwej rewolucji, otwierając ją na badanie świata wiecznego i niematerialnego, który uznawał za przyczynę sprawczą wszystkich wydarzeń i zjawisk doświadczanych przez człowieka w codziennym życiu.
Źródło: Pexels, Licencja: Pexels License (do bezpłatnego wykorzystania).
Heraklit
Ważne!

Stanowisko filozoficzne, które zakłada istnienie niematerialnych bytów (idei), nazywamy idealizmemidealizmidealizmem. Ponieważ Platon dzieli rzeczywistość na dwa odrębne poziomy bytu – świat idei, niezmiennych i wiecznych, oraz świat poznawalnych zmysłowo kopii tych idei – jego stanowisko ma charakter dualistycznydualizmdualistyczny. Jednocześnie, przypisując ideom wyższą wartość ontologiczną niż materii, Platon przyjmuje stanowisko antynaturalistyczneantynaturalizmantynaturalistyczne.

R1MG8E9LBPR11
Ćwiczenie 1
Zaznacz poprawną odpowiedź. Według Platona idee, jako niematerialne wzory rzeczy, stanowią... Możliwe odpowiedzi: 1. rzeczywistość prawdziwą., 2. rzeczywistość duchową., 3. alegorie., 4. złudzenie.
Parmenides
Polecenie 2

Obejrzyj film, a następnie zastanów się i opisz, w jaki sposób Platon doszedł do stworzenia pojęcia idei?

R1Q1AEG9PJKUR
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Idealizm Platona.
R8GPZM16EORKZ
(Uzupełnij).
ciekawostka
Polecenie 3
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
R1V6tLytD1E9o
(Uzupełnij).
Polecenie 4

Wyjaśnij, na czym polegała rewolucyjność myśli Platona.

R1P5MSZ48QVPP
(Uzupełnij).

Słownik

abstrakt
abstrakt

(łac. abstractio – odrywanie, oddzielanie) – pojęcie ogólne, oderwane od konkretnych, jednostkowych rzeczy oraz doświadczeń zmysłowych; treść myślowa powstała w wyniku abstrakcji, czyli procesu wyodrębniania cech wspólnych wielu przedmiotom lub zjawiskom przy jednoczesnym pomijaniu ich cech indywidualnych; abstraktami są m.in. takie pojęcia jak byt, dobro, prawda, sprawiedliwość, piękno czy wolność, nie da się ich bezpośrednio zobaczyć ani dotknąć – istnieją jako treści myślenia i narzędzia rozumienia rzeczywistości

antynaturalizm
antynaturalizm

(gr. anti – przeciw, naprzeciw; łac. na tura – przyroda) – pogląd lub kierunek filozoficzny sprzeciwiający się naturalizmowi, głoszący, że oprócz przyrody istnieją także inne byty, np. Bóg, idee, dusze czy wartości

byt
byt

podstawowa, najogólniejsza kategoria filozoficzna, oznaczająca wszystko to, co istnieje, czyli: wszystkie rzeczy w ogóle lub każdą poszczególną rzecz wyróżnioną ze względu na właściwe jej cechy

dualizm
dualizm

(łac. dualis – podwójny) pogląd uznający istnienie dwu zasadniczych typów bytu (np. materii i ducha); w teorii człowieka: stanowisko, według którego człowiek jest jednością dwu różnych substancji: ciała i duszy

idee
idee

(gr. idéa – wyobrażenie, wzór) u Platona: samoistne, wieczne, niezmienne, niezłożone, ogólne i doskonałe byty niematerialne, stanowiące wzory dla zmiennych bytów materialnych.

idealizm
idealizm

(gr. idein – widzieć) – stanowisko filozoficzne wyrażające przekonanie o rzeczywistym istnieniu niematerialnych, abstrakcyjnych, inteligibilnych (poznawalnych rozumowo) idei.

inteligibilia
inteligibilia

(łac. intelligibilitas entis – ujmowany intelektualnie, rozumem) określenie właściwości polegającej na tym, że coś jest poznawalne rozumowo, za pomocą naszego intelektu; od tego pojęcia pochodzi pojęcie poznania inteligibilnego, a zatem poznania poprzez badanie intelektualne, rozważanie czegoś

ontologia
ontologia

(gr. on – byt, logos – myśl, rozważanie, wyjaśnienie) – dziedzina filozofii, której zadanie polega na badaniu, w jaki sposób istnieje konkretny byt (przedmiot), jakie są jego właściwości i w jakich relacjach pozostaje z innymi bytami. 

materializm
materializm

(od łac. materialis – cielesny, materialny) – to pogląd, zgodnie z którym istnieją wyłącznie byty materialne (ciała, rzeczy) albo że wszystko, co istnieje, można sprowadzić do materii jako tworzywa przyrody.