RTCO55S7ZHSKK
Obraz przedstawia szkołę ateńską. W przestronnym, starożytnym budynku, pełnym rzeźb i płaskorzeźb znajduje się liczna grupa mężczyzn. Mężczyźni chodzą, siedzą, rozmawiają ze sobą, gestykulują. W centralnej części obrazu znajduje się starszy mężczyzna. Ma długie, siwe włosy. Jego broda i wąsy są długie i także siwe. Mężczyzna jest ubrany w długą szatę. Spowity jest płachtą materiału. Stoi. Unosi ku górze prawą rękę. Ma uniesiony wskazujący palec. Pod lewą pachą trzyma dużą księgę.

Dwa światy Platona

Fragment malowidła ściennego Szkoła Ateńska, 1511 Fresk Szkoła Ateńska znajduje się w Pałacu Watykańskim.
Źródło: Raphael, http://commons.wikimedia.org, domena publiczna.
Problem 1

Zastanów się, w jakich sytuacjach zdarzyło ci się stwierdzić, że coś powiodło się idealnie, albo kiedy uznałeś, że ktoś jest w twoim mniemaniu idealistą. Rozważ, jakie może być filozoficzne znaczenie tych terminów.

Potocznie idealizm oznacza postawę, w której człowiek kieruje się szczytnymi ideami, nie zważając na wynikające z tego konsekwencje. Idealizm filozoficzny nie jest jednak tym samym co idealistyczna postawa w życiu codziennym i nie polega na dążeniu do ideału. W filozofii mianem idealizmu określa się metafizyczną koncepcję opisującą naturę świata. Jako wzorcowy przykład idealizmu często przywołuje się platońską koncepcję ideiideaidei.

Platon- 347 p.n.e- 427 p.n.e.
R14P22HHHTPOZ
Platon. Rzeźba ze zbiorów Muzeów Watykańskich w Rzymie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Platon

– filozof grecki pochodzący z Aten, uczeń Sokratesa i nauczyciel Arystotelesa, założyciel ateńskiej szkoły filozoficznej zwanej Akademią. Sformułował podstawy idealizmu i racjonalizmu, a dzięki swojej działalności filozoficznej, literackiej i pedagogicznej rozwinął takie zagadnienia, jak teoria dobra, metoda dialektyczna, teoria idei, teoria sprawiedliwości. Zachowały się wszystkie jego pisma, spośród których do najbardziej znanych należą: Obrona Sokratesa (opis procesu i śmierci Sokratesa), Państwo (o idealnym ustroju), Fedon (o nieśmiertelności duszy), Uczta (o miłości), Fajdros (o relacji duszy do świata idei) oraz Timajos (o powstaniu świata). Prawdziwe imię filozofa to ArystoklesArystoklesArystokles.

Platon od wczesnej młodości interesował się filozofią. Słuchał nauk heraklitejczykówheraklitejczycyheraklitejczyków, ProtagorasaProtagorasProtagorasa oraz innych sofistówsofiścisofistów, jednak najważniejszym wydarzeniem w jego życiu intelektualnym było spotkanie z Sokratesem, któremu towarzyszył przez kilka kolejnych lat. Po śmierci Sokratesa w 399 roku p.n.e. Platon opuścił Ateny i przez pewien czas podróżował. Na Sycylii zetknął się z nauką pitagorejczykówpitagorejczycypitagorejczyków oraz filozofią eleatóweleacieleatów, zwłaszcza ParmenidesaParmenidesParmenidesa. Ich poglądy miały duży wpływ na jego myśl. Wielkość Platona jako filozofa, a także historyczna doniosłość jego filozofii, nie polegały jednak na zapożyczaniu już istniejących teorii, lecz na umiejętności ich twórczego i oryginalnego rozwinięcia. Było to niezbędne, aby mógł stworzyć pierwszy w dziejach system filozoficzny, a więc taką koncepcję filozoficzną, która jest wszechogarniająca, zwarta i spójna, a swoim namysłem obejmuje wszystkie sfery ludzkiego namysłu i odpowiada na wszelkie nurtujące ludzi pytania.

Arystokles
Protagoras
sofiści
Sokrates
pitagorejczycy
eleaci
heraklitejczycy
Polecenie 1

Zapoznaj się z filmem edukacyjnym. Zastanów się i opisz, co chciał osiągnąć Platon, przedstawiając swoim uczniom koncepcję idei.

R3vdP0wkAU8aJ
(Uzupełnij).
Rdd7v8xL10MiD
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Jak pracował Platon?
Ćwiczenie 1

Na podstawie filmu wyjaśnij, co oznacza stwierdzenie, że poznając idee, człowiek obcuje z tym, co boskie.

R1P1LKT8tOWju
(Uzupełnij).
Polecenie 2

Przypomnij sobie, czym zajmuje się metafizyka i na jakie pytania odpowiada. Zapisz propozycje takich pytań.

R1JNQS5AVDZG9

Teoria idei

Platon, podobnie jak wcześniejsi filozofowie, zastanawiał się nad istotą widzialnej rzeczywistości i stawiał sobie pytanie, co jest prawdziwym bytembytbytem. Odpowiedzi, jakie w tej kwestii dawali jego poprzednicy, były sprzeczne: Heraklit utrzymywał, że istotą rzeczywistości wydaje się nieustanny ruch, zmiana, zaś Parmenides i eleaci twierdzili, iż prawdziwy byt jest jeden – niezmienny i niezniszczalny. Platon próbował pogodzić te stanowiska i tak się zrodziła jego nauka o rzeczywistości hierarchicznej.

Zdaniem Platona istnieje nie jeden, ale dwa światy. Jeden z nich to ten, który postrzegamy zmysłami i w którym żyjemy: świat widzialny, zmysłowy – rządzi nim Heraklitejska zmiana. Drugi to świat idealny, świat boskich bytów‑wzorów, który jest, tak jak byt Parmenidesa, niezmienny i wieczny. Stanowi rzeczywistość ponadzmysłową i inteligibilnąinteligibiliainteligibilną, czyli taką, którą można poznać wyłącznie za pomocą rozumu. Na szczycie całej rzeczywistości stoi najwyższa idea Dobra, zasada wszystkiego, co istnieje. Świat zmysłowy jest zależny od świata idei, powstał na kształt wzorów, które wiecznie egzystują w idealnej rzeczywistości. W świecie idei istnieje jeden wzór człowieka, jakiegoś przedmiotu (np. stołu czy krzesła), jedna idea sprawiedliwości czy piękna. Natomiast w naszym świecie znajduje się wielu ludzi, wiele stołów i krzeseł, różne przejawy sprawiedliwości, piękna itp. Naszą rzeczywistość cechuje więc wielość, podczas gdy właściwością świata idei jest jedność: po pierwsze, każda idea łączy w jedno wielość rzeczy, które są jej odwzorowaniem, po drugie, mnogość idei w świecie ponadzmysłowym jest zjednoczona przez najwyższą ideę Dobra. Doskonałe wzory istnieją zawsze, są wieczne i niezmienne, tymczasem świat ludzki, zmysłowy podlega nieustannym zmianom, istniejące w nim byty rodzą się i giną.

ROL8JVBTJZTSH
Dla Platona, świat idei jest jedynym prawdziwym bytem, a cała zmysłowo postrzegana rzeczywistość jest jedynie cieniem świata idei. Na zdjęciu teatr cieni w Muzeum Zabawek w Brukseli.
Źródło: Thomas Quine, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

Świat zmysłowy jest zależny od świata idei, powstał na kształt wzorów, które wiecznie egzystują w idealnej rzeczywistości. W świecie idei istnieje jeden wzór człowieka, jakiegoś przedmiotu (np. stołu czy krzesła), jedna idea sprawiedliwości czy piękna. Natomiast w naszym świecie znajduje się wielu ludzi, wiele stołów i krzeseł, różne przejawy sprawiedliwości, piękna itp. Naszą rzeczywistość cechuje więc wielość, podczas gdy właściwością świata idei jest jedność: po pierwsze, każda idea łączy w jedno wielość rzeczy, które są jej odwzorowaniem, po drugie, mnogość idei w świecie ponadzmysłowym jest zjednoczona przez najwyższą ideę Dobra. Doskonałe wzory istnieją zawsze, są wieczne i niezmienne, tymczasem świat ludzki, zmysłowy podlega nieustannym zmianom, istniejące w nim byty rodzą się i giną.

R1RFCQTGG6Z14
Platon dokonał w filozofii prawdziwej rewolucji, otwierając ją na badanie świata wiecznego i niematerialnego, który uznawał za przyczynę sprawczą wszystkich wydarzeń i zjawisk doświadczanych przez człowieka w codziennym życiu.
Źródło: Pexels, Licencja: Pexels License (do bezpłatnego wykorzystania).
Heraklit
Ważne!

Stanowisko filozoficzne, które zakłada istnienie niematerialnych bytów (idei), nazywamy idealizmemidealizmidealizmem. Ponieważ Platon dzieli rzeczywistość na dwa odrębne poziomy bytu – świat idei, niezmiennych i wiecznych, oraz świat poznawalnych zmysłowo kopii tych idei – jego stanowisko ma charakter dualistycznydualizmdualistyczny. Jednocześnie, przypisując ideom wyższą wartość ontologicznąontologiaontologiczną niż materii, Platon przyjmuje stanowisko antynaturalistyczneantynaturalizmantynaturalistyczne.

R1MG8E9LBPR11
Ćwiczenie 2
Zaznacz poprawną odpowiedź. Według Platona idee, jako niematerialne wzory rzeczy, stanowią... Możliwe odpowiedzi: 1. rzeczywistość prawdziwą., 2. rzeczywistość duchową., 3. alegorie., 4. złudzenie.
Parmenides
R1YHQJyVg7bqB
Ćwiczenie 3
Zaznacz prawidłowe słowa w tekście. Stanowisko filozoficzne Platona nazywamy (tu wybierz: idealizmem/atomizmem), ponieważ uznawał on istnienie (tu wybierz: bytów doskonałych/nieskończenie małych obiektów), które stanowią (tu wybierz: rodzaj matrycy dla jednostkowych rzeczy/pierwszą przyczynę).
1ciekawostka
Polecenie 3
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
R1V6tLytD1E9o
(Uzupełnij).

Słownik

antynaturalizm
antynaturalizm

(gr. anti – przeciw, naprzeciw; łac. na tura – przyroda) – pogląd lub kierunek filozoficzny sprzeciwiający się naturalizmowi, głoszący, że oprócz przyrody istnieją także inne byty, np. Bóg, idee, dusze czy wartości

byt
byt

podstawowa, najogólniejsza kategoria filozoficzna, oznaczająca wszystko to, co istnieje, czyli: wszystkie rzeczy w ogóle lub każdą poszczególną rzecz wyróżnioną ze względu na właściwe jej cechy

dualizm
dualizm

(łac. dualis – podwójny) – pogląd uznający istnienie dwóch wykluczających się rzeczy, zasad lub wartości

dualizm metafizyczny
dualizm metafizyczny

pogląd głoszący, że rzeczywistość (byt) składa się z dwóch odrębnych rodzajów bytów lub porządków rzeczywistości, np. świata idei i świata materialnego u Platona

idea
idea

(gr. eidos - wygląd, to, co widoczne) – według Platona wieczny, niezmienny i doskonały byt, dostępny poznaniu rozumowemu („oczom duszy”), w przeciwieństwie do rzeczy postrzeganych zmysłami, które nieustannie się zmieniają (jeśli zmysłowo dostrzegamy, że rzeczy są równe, piękne lub dobre, to odpowiadają im idee równości, piękna i dobra; najwyższą z nich jest Idea Dobra); uznanie idei za rzeczywistość nadrzędną wobec świata zmysłowego stanowi podstawę idealizmu platońskiego

idealizm
idealizm

(gr. eidos - wygląd, to, co widoczne) – stanowisko filozoficzne wyrażające przekonanie o rzeczywistym istnieniu niematerialnych, abstrakcyjnych, inteligibilnych (poznawalnych rozumowo) idei

inteligibilia
inteligibilia

(łac. intelligibilitas entis – ujmowany intelektualnie, rozumem) określenie właściwości polegającej na tym, że coś jest poznawalne rozumowo, za pomocą naszego intelektu; od tego pojęcia pochodzi pojęcie poznania inteligibilnego, a zatem poznania poprzez badanie intelektualne, rozważanie czegoś

ontologia
ontologia

(gr. on – byt, logos – myśl, rozważanie, wyjaśnienie) – dziedzina filozofii, której zadanie polega na badaniu, w jaki sposób istnieje konkretny byt (przedmiot), jakie są jego właściwości i w jakich relacjach pozostaje z innymi bytami

materializm
materializm

(od łac. materialis – cielesny, materialny) – to pogląd, zgodnie z którym istnieją wyłącznie byty materialne (ciała, rzeczy) albo że wszystko, co istnieje, można sprowadzić do materii jako tworzywa przyrody