Zdjęcie przedstawia wnętrze dużej jaskini. Stoi w niej człowiek. Patrzy się na wyjście z jaskini i padające stamtąd światło.
Zdjęcie przedstawia wnętrze dużej jaskini. Stoi w niej człowiek. Patrzy się na wyjście z jaskini i padające stamtąd światło.
Dwa światy Platona
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Problem 1
Zastanów się, w jakich sytuacjach zdarzyło ci się potocznie stwierdzić, że coś powiodło się idealnie, albo kiedy uznałeś, że ktoś jest w twoim mniemaniu idealistą. Rozważ, jakie może być filozoficzne znaczenie tych terminów.
Potocznie idealizm oznacza postawę, w której człowiek kieruje się szczytnymi ideami, nie zważając na wynikające z tego konsekwencje. Idealizm filozoficzny nie jest jednak tym samym co idealistyczna postawa w życiu codziennym i nie polega na dążeniu do ideału. W filozofii mianem idealizmu określa się metafizyczną koncepcję opisującą naturę świata. Jako wzorcowy przykład idealizmu często przywołuje się platońską koncepcję ideiideeidei, która pozwoliła przełamać dotychczasowy materializmmaterializmmaterializm.
Polecenie 1
Przypomnij sobie, czym zajmuje się metafizyka i na jakie pytania odpowiada. Zapisz propozycje takich pytań.
R1JNQS5AVDZG9
Metafizyka zajmuje się badaniem tego, co istnieje (bytu), oraz podstawowych zasad istnienia rzeczywistości. Rozważa także to, co niepoznawalne, tajemnicze i niedostępne zmysłom oraz doświadczeniu. Stawia pytania o to, co jest, oraz w jaki sposób istnieje, czy to, co widzimy zmysłami, jest rzeczywiste czy tylko pozorne.
R14P22HHHTPOZ1
Zdjęcie przedstawia marmurową rzeźbę mężczyzny. Rzeźba wykonana jest z białego marmuru. Mężczyzna ma dojrzałe rysy twarzy: niewielki nos, wysokie czoło, widoczne bruzdy od nosa do ust. Jego krótkie, proste włosy przylegają do głowy i są zaczesane na czoło. Ma gęstą brodę i wąsy.
Platon (427–347 p.n.e) – filozof grecki, twórca teorii idei, ojciec idealizmu i racjonalizmu, założyciel Akademii; głosił dualistyczną koncepcję świata i człowieka; autor koncepcji idealnego państwa. Rzeźba ze zbiorów Muzeów Watykańskich w Rzymie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Platon — właściwie ArystoklesArystoklesArystokles – był najwybitniejszym uczniem Sokratesa i jednym z największych filozofów starożytności. Urodził się w 427 roku p.n.e. w Atenach, które od dziesięcioleci przeżywały okres swojej największej świetności – politycznej, intelektualnej i artystycznej.
Od wczesnej młodości interesował się filozofią. Słuchał nauk heraklitejczykówheraklitejczycyheraklitejczyków, ProtagorasaProtagorasProtagorasa oraz innych sofistówsofiścisofistów, jednak najważniejszym wydarzeniem w jego życiu intelektualnym było spotkanie z SokratesemSokratesSokratesem, któremu towarzyszył przez kilka kolejnych lat.
Po śmierci Sokratesa w 399 roku p.n.e. Platon opuścił Ateny i przez pewien czas podróżował. Na Sycylii zetknął się z nauką pitagorejczykówpitagorejczycypitagorejczyków oraz filozofią eleatóweleacieleatów, zwłaszcza Parmenidesa. Ich poglądy miały duży wpływ na jego myśl.
Wielkość Platona jako filozofa, a także historyczna doniosłość jego filozofii, nie polegały jednak na zapożyczaniu już istniejących teorii, lecz na umiejętności ich twórczego i oryginalnego rozwinięcia.
Arystokles
Prawdziwe imię Platona brzmiało Arystokles, przydomek „Platon” (z gr. „szeroki”) miał pochodzić od jego szerokiej budowy ciała lub szerokich barków, był podobno silny i wysportowany, zajmował się zapasami. Brał udział w igrzyskach olimpijskich, uczestniczył w wyprawach wojennych.
Protagoras
Protagoras z Abdery (ok. 485 – ok. 411 p.n.e) – filozof, sofista, twórca stwierdzenia, zgodnie z którym człowiek jest miarą wszystkiego, łac. homo mensura.
sofiści
sofiści (gr. sophía – mądrość, sophistés – mędrzec, filozof) – wędrowni nauczyciele greccy działający na przełomie V i IV w. p.n.e., których zadaniem było przygotowanie młodych obywateli do życia publicznego; nauczali filozofii, retoryki, etyki i polityki; głosili relatywizm (prawda jest względna), pragmatyzm (kryterium działania oraz prawdy jest użyteczność), konwencjonalizm (nie ma prawdy uniwersalnej, są jedynie umowy co do tego, co jest prawdziwe) oraz sensualizm (źródłem wiedzy jest poznanie zmysłowe).
Sokrates
Sokrates (ok. 470–399 p.n.e.) –filozof i nauczyciel Platona. W centrum swoich rozważań stawiał człowieka i jego życie; jest także autorem słynnego powiedzenia: „wiem, że nic nie wiem”. Od Sokratesa pochodzi pogląd, że wiedza zawarta jest w pojęciach ogólnych. Poznanie tego, czym jest dobro oraz inne pojęcia etyczne, polegało na ustaleniu, jak je rozumiemy, czyli na ich zdefiniowaniu — czemu służyła metoda majeutyczna. Pogląd ten przejął od Sokratesa Platon, rozszerzając jego zastosowanie na wszystkie pojęcia, a nie tylko etyczne.
pitagorejczycy
Pitagorejczycy wierzyli, że dusza ludzka jest nieśmiertelna i podlega metempsychozie – wędrówce przez kolejne wcielenia. Oczyszczenie duszy, niezbędne do uwolnienia jej z tego cyklu, osiąga się poprzez surowy tryb życia, udział w misteriach oraz zgłębianie wiedzy, zwłaszcza matematycznej. Ich filozofia łączyła mistycyzm z matematyką, traktując liczbę jako zasadę wszelkiego bytu. Uważali, że liczby rządzą światem, a wszystkie zjawiska dają się sprowadzić do relacji liczbowych. Poglądy pitagorejskie wywarły silny wpływ na Platona, a poprzez niego na całą tradycję filozofii zachodniej.
eleaci
Eleaci– grecka szkoła filozoficzna wywodząca się z miasta Elea w południowej Italii. Jej założycielem był Parmenides (VI/V w. p.n.e.), a najbardziej znanym uczniem – Zenon z Elei, autor słynnych paradoksów, takich jak paradoks Achillesa i żółwia. Eleaci głosili, że byt jest jeden, niepodzielny, niezmienny i wieczny, a ruch i zmiana są jedynie złudzeniem zmysłów. Ich poglądy przeciwstawiały się filozofii Heraklita, który twierdził, że wszystko podlega ciągłej przemianie.
heraklitejczycy
zwolennicy Heraklita, do których należał m.in. Kratylos, grecki filozof i pierwszy nauczyciel Platona. Utrzymywał on, że nie tylko nie da się wejść dwa razy do tej samej rzeki (jak twierdził Heraklit), lecz nawet raz, ponieważ woda nieustannie płynie i zmienia się. Był oszczędny w słowach, ponieważ uważał, że nie są one w stanie oddać sensu przemijającej chwili.
Zagadnienia metafizyczne – teoria idei
Platon, podobnie jak wcześniejsi filozofowie, zastanawiał się nad istotą widzialnej rzeczywistości i stawiał sobie pytanie, co jest prawdziwym bytembytbytem. Odpowiedzi, jakie w tej kwestii dawali jego poprzednicy, były sprzeczne: Heraklit utrzymywał, że istotą rzeczywistości wydaje się nieustanny ruch, zmiana, zaś Parmenides i eleaci twierdzili, iż prawdziwy byt jest jeden – niezmienny i niezniszczalny. Platon próbował pogodzić te stanowiska i tak się zrodziła jego nauka o rzeczywistości hierarchicznej.
Zdaniem Platona istnieje nie jeden, ale dwa światy. Jeden z nich to ten, który postrzegamy zmysłami i w którym żyjemy: świat widzialny, zmysłowy – rządzi nim Heraklitejska zmiana. Drugi to świat idealny, świat boskich bytów‑wzorów, który jest, tak jak byt Parmenidesa, niezmienny i wieczny. Stanowi rzeczywistość ponadzmysłową i inteligibilnąinteligibiliainteligibilną, czyli taką, którą można poznać wyłącznie za pomocą rozumu. Na szczycie całej rzeczywistości stoi najwyższa idea Dobra, zasada wszystkiego, co istnieje.
ROL8JVBTJZTSH
Zdjęcie przedstawia teatr cieni. Padający cień przedstawia kilka postaci oraz wóz.
Dla Platona, świat idei jest jedynym prawdziwym bytem, a cała zmysłowo postrzegana rzeczywistość jest jedynie cieniem świata idei. Na zdjęciu teatr cieni w Muzeum Zabawek w Brukseli.
Źródło: Thomas Quine, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.
Świat zmysłowy jest zależny od świata idei, powstał na kształt wzorów, które wiecznie egzystują w idealnej rzeczywistości. W świecie idei istnieje jeden wzór człowieka, jakiegoś przedmiotu (np. stołu czy krzesła), jedna idea sprawiedliwości czy piękna. Natomiast w naszym świecie znajduje się wielu ludzi, wiele stołów i krzeseł, różne przejawy sprawiedliwości, piękna itp. Naszą rzeczywistość cechuje więc wielość, podczas gdy właściwością świata idei jest jedność: po pierwsze, każda idea łączy w jedno wielość rzeczy, które są jej odwzorowaniem, po drugie, mnogość idei w świecie ponadzmysłowym jest zjednoczona przez najwyższą ideę Dobra. Doskonałe wzory istnieją zawsze, są wieczne i niezmienne, tymczasem świat ludzki, zmysłowy podlega nieustannym zmianom, istniejące w nim byty rodzą się i giną.
R1RFCQTGG6Z14
Sylwetka chłopca siedzącego po turecku na betonowej powierzchni o świcie. Postać trzyma wyciągniętą dłoń, nad którą widoczny jest jasny punkt światła przypominający małą gwiazdę lub refleks. W tle rozjaśniające się niebo oraz zarys roślinności i linii horyzontu. Na ziemi obok chłopca leży książka.
Platon dokonał w filozofii prawdziwej rewolucji, otwierając ją na badanie świata wiecznego i niematerialnego, który uznawał za przyczynę sprawczą wszystkich wydarzeń i zjawisk doświadczanych przez człowieka w codziennym życiu.
Źródło: Pexels, Licencja: Pexels License (do bezpłatnego wykorzystania).
Heraklit
Heraklit z Efezu (ok. 544–480 p.n.e.) – filozof joński, który za arché uważał wodę i przyjmował istnienie odwiecznego prawa kosmicznego (Logosu), odpowiadającego za wszelkie zmiany dokonujące się w rzeczywistości i ich harmonijność.
Ważne!
Stanowisko filozoficzne, które zakłada istnienie niematerialnych bytów (idei), nazywamy idealizmemidealizmidealizmem. Ponieważ Platon dzieli rzeczywistość na dwa odrębne poziomy bytu – świat idei, niezmiennych i wiecznych, oraz świat poznawalnych zmysłowo kopii tych idei – jego stanowisko ma charakter dualistycznydualizmdualistyczny. Jednocześnie, przypisując ideom wyższą wartość ontologiczną niż materii, Platon przyjmuje stanowisko antynaturalistyczneantynaturalizmantynaturalistyczne.
R1MG8E9LBPR11
Ćwiczenie 1
Zaznacz poprawną odpowiedź. Według Platona idee, jako niematerialne wzory rzeczy, stanowią... Możliwe odpowiedzi: 1. rzeczywistość prawdziwą., 2. rzeczywistość duchową., 3. alegorie., 4. złudzenie.
Parmenides
Parmenides z Elei (ok. 515–450 przed Chr.) – filozof grecki ze szkoły eleackiej; największy starożytny obrońca monizmu ilościowego, czyli poglądu, że istnieje tylko jeden niezmienny byt, a wielość dana w doświadczeniu zmysłowym jest złudzeniem.
Polecenie 2
Obejrzyj film, a następnie zastanów się i opisz, w jaki sposób Platon doszedł do stworzenia pojęcia idei?
R1Q1AEG9PJKUR
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Idealizm Platona.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Idealizm Platona.
Prezentacja TED. Idealizm Platona. Wykłada dr Tomasz Mazur.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Prezentacja TED. Idealizm Platona. Wykłada dr Tomasz Mazur.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Idealizm Platona.
R8GPZM16EORKZ
(Uzupełnij).
Przypomnij sobie czym są pojęcia abstrakcyjne, do czego się odnoszą, do jakich cech, relacji, stanów, czy można je przypisać do konkretnych przedmiotów? Jaki mają związek z ideami Platona, i czym się od nich różną. Spróbuj wskazać, jaki wpływ na Platon, wywarł Sokrates. Czy przejął od niego zainteresowanie uniwersalnymi pojęciami, takimi jak sprawiedliwość, dobro czy piękno.
ciekawostka
Polecenie 3
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz wypunktowaną listę haseł, dzięki której ukażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
Na podstawie wiadomości zawartych w lekcji stwórz mapę myśli, dzięki której pokażesz cechy świata idei i świata zmysłowego.
R364U9KDXQZ97
Mapa myśli. Głównym hasłem mapy jest porównanie światów Platona. Od tego hasła prowadzą dwa ramiona do: świat zmysłowy i świat idei.
Mapa myśli. Głównym hasłem mapy jest porównanie światów Platona. Od tego hasła prowadzą dwa ramiona do: świat zmysłowy i świat idei.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1V6tLytD1E9o
(Uzupełnij).
Jeśli wymieniłeś/aś te cechy – świetna robota! Widać, że dobrze rozumiesz temat.
Świat zmysłowy
Świat idei
dostępny zmysłom
dostępny rozumowi
zmienny, nietrwały
wieczny, niezmienny
wiele rzeczy i przejawów
jedne, doskonałe wzory
cienie prawdziwego bytu
prawdziwy byt
Jeśli nie do końca Ci się udało – nic nie szkodzi! Spróbuj jeszcze raz, a na pewno będzie lepiej.
Polecenie 4
Wyjaśnij, na czym polegała rewolucyjność myśli Platona.
R1P5MSZ48QVPP
(Uzupełnij).
Czy w swojej odpowiedzi uwzględniłeś, że Platon — zamiast badać tylko świat materialny — skupił się na poszukiwaniu trwałych, uniwersalnych idei? Platon znacząco zmienił podejście do wiedzy — szukał głębszej, filozoficznej definicji człowieka, a nie tylko jego fizycznej natury.
Słownik
abstrakt
abstrakt
(łac. abstractio – odrywanie, oddzielanie) – pojęcie ogólne, oderwane od konkretnych, jednostkowych rzeczy oraz doświadczeń zmysłowych; treść myślowa powstała w wyniku abstrakcji, czyli procesu wyodrębniania cech wspólnych wielu przedmiotom lub zjawiskom przy jednoczesnym pomijaniu ich cech indywidualnych; abstraktami są m.in. takie pojęcia jak byt, dobro, prawda, sprawiedliwość, piękno czy wolność, nie da się ich bezpośrednio zobaczyć ani dotknąć – istnieją jako treści myślenia i narzędzia rozumienia rzeczywistości
antynaturalizm
antynaturalizm
(gr. anti – przeciw, naprzeciw; łac. na tura – przyroda) – pogląd lub kierunek filozoficzny sprzeciwiający się naturalizmowi, głoszący, że oprócz przyrody istnieją także inne byty, np. Bóg, idee, dusze czy wartości
byt
byt
podstawowa, najogólniejsza kategoria filozoficzna, oznaczająca wszystko to, co istnieje, czyli: wszystkie rzeczy w ogóle lub każdą poszczególną rzecz wyróżnioną ze względu na właściwe jej cechy
dualizm
dualizm
(łac. dualis – podwójny) pogląd uznający istnienie dwu zasadniczych typów bytu (np. materii i ducha); w teorii człowieka: stanowisko, według którego człowiek jest jednością dwu różnych substancji: ciała i duszy
idee
idee
(gr. idéa – wyobrażenie, wzór) u Platona: samoistne, wieczne, niezmienne, niezłożone, ogólne i doskonałe byty niematerialne, stanowiące wzory dla zmiennych bytów materialnych.
idealizm
idealizm
(gr. idein – widzieć) – stanowisko filozoficzne wyrażające przekonanie o rzeczywistym istnieniu niematerialnych, abstrakcyjnych, inteligibilnych (poznawalnych rozumowo) idei.
inteligibilia
inteligibilia
(łac. intelligibilitas entis – ujmowany intelektualnie, rozumem) określenie właściwości polegającej na tym, że coś jest poznawalne rozumowo, za pomocą naszego intelektu; od tego pojęcia pochodzi pojęcie poznania inteligibilnego, a zatem poznania poprzez badanie intelektualne, rozważanie czegoś
ontologia
ontologia
(gr. on – byt, logos – myśl, rozważanie, wyjaśnienie) – dziedzina filozofii, której zadanie polega na badaniu, w jaki sposób istnieje konkretny byt (przedmiot), jakie są jego właściwości i w jakich relacjach pozostaje z innymi bytami.
materializm
materializm
(od łac. materialis – cielesny, materialny) – to pogląd, zgodnie z którym istnieją wyłącznie byty materialne (ciała, rzeczy) albo że wszystko, co istnieje, można sprowadzić do materii jako tworzywa przyrody.