Współczesny filozof Alfred North WhiteheadAlfred WhitheadAlfred North Whitehead stwierdził, że cała historia filozofii – a więc wszystko, co nastąpiło po Platonie – w istocie jest jedynie zbiorem przypisów do jego teorii. Choć to stwierdzenie zawiera bez wątpienia retoryczną przesadę, to rzeczywiście wpływ Platona na późniejszą filozofię jest niebagatelny. Nie sposób wyobrazić sobie nowożytnego racjonalizmu bez platońskiej krytyki poznania zmysłowego, filozofii chrześcijańskiej bez platońskiej nauki o duszy i ideach, czy filozofii renesansu bez platońskiej teorii miłości. Przeanalizujmy więc, które poglądy Platona miały szczególnie istotny wpływ na myśl późniejszych filozofów.

Wpływ idealizmu platońskiego na rozwój filozofii

Myśl platońska oddziaływała w pierwszej kolejności na kontynuatorów filozofii Platona w AkademiiAkademiaAkademii, co było widoczne nawet wtedy, gdy jej nauki z czasem przesiąkły duchem sceptycyzmusceptycyzm w Akademiisceptycyzmu. Można jednak śmiało stwierdzić, że największym osiągnięciem Platona jest koncepcja idealizmu, która wyznaczyła sposób myślenia o niematerialnych, abstrakcyjnych bytach i wywarła trwały wpływ na cały późniejszy rozwój filozofii. Widać to wyraźnie u neoplatonikówneoplatonizmneoplatoników,
a zwłaszcza u PlotynaPlotynPlotyna, który nawiązywał do myśli platońskiej. Rozwijając metafizykę Platona, opartą na teorii idei, dodał on koncepcję bytu absolutnego – Jedni (lub Jednego) – w którym idee mają swoje źródło i podstawę istnienia. Tak rozumiany byt absolutny jest jeden, najdoskonalszy i spójny – stanowi czystą jedność. Jest niezależny od jakichkolwiek innych bytów. Przypomina światło, z którego emanują (promieniują) niższe poziomy rzeczywistości: duch (umysł), dusza i materia.

Metafizyka Platona odegrała równiez istotną rolę w kształtowaniu się filozoficznej myśli chrześcijańskiej. Czołowym przedstawicielem — okresu, w którym rozwijała się filozoficzna doktryna chrześcijaństwa — jest
św. Augustyn. Głoszony przez niego dualizm Boga i świata oraz człowieka (duszy i ciała) wywodzi się z teorii idei Platona oraz z koncepcji nieśmiertelnej duszy.

Augustyn przejmuje od Platona przekonanie o całkowitym prymacie rozumu nad zmysłami. Inaczej definiuje jednak przedmiot poznania – podczas gdy u Platona była to cała, obiektywnie istniejąca rzeczywistość, a w szczególności ogólne własności rzeczy, dla Augustyna istnieją dwa warte poznania przedmioty – dusza i Bóg. Posiadanie pojęć ogólnych jest dla Platona warunkiem spostrzeżenia zmysłowego – by zobaczyć drzewo, trzeba najpierw posiadać ideę drzewa.

R10LrBeh2S40Q

Obraz przedstawia starszego mężczyznę. Jest on łysiejący. Ma szpakowate, rzadkie włosy. Na jego twarzy są zmarszczki. Mężczyzna ma szpakowatą, długą brodę i wąsy. Siedzi na złotym, bogato rzeźbionym fotelu. Lewą rękę wspiera na stole i otwartej księdze. W dłoni trzyma gorejące serce. Prawą rękę, z gęsim piórem, wspiera na oparciu fotela. Głowę ma odwróconą tyłem do stołu. Patrzy na światło z napisem Veritas. Za jego plecami stoi pulpit z otwartą księgą. Mężczyzna ubrany jest w białą szatę. Na niej ma założony złoty ornat biskupi. Jest on bogato haftowany w postacie świętych. Na piersiach ma klamrę, a w jej środku twarz Jezusa Chrystusa.

Od koncepcji platońskiej rozpoczyna się też trwający długie stulecia spór o uniwersaliaspór o uniwersaliaspór o uniwersalia, w którym dyskutowano, czy powszechnym pojęciom ogólnym należy przypisać realne istnienie, czy też są to zwykłe pojęcia (słowa), które nie istnieją realnie. Za pierwszym rozwiązaniem przemawiało na przestrzeni lat wielu przedstawicieli skrajnego realizmu pojęciowego (Plotyn, Augustyn, Wilhelm z Champeaux), a ich adwersarzami, którzy przeciwstawiali się nadawaniu racji bytu pojęciom ogólnym (powszechnikom), byli nominaliści (Roscelin, William Ockham czy George Berkeley).

Zrywająca ze średniowieczną wizją świata myśl renesansu akcentowała humanizm oraz racjonalizm platonizmu. Z kolei w nowożytności na pierwszy plan wysunęły się zagadnienia związane z poznaniem. Platoński racjonalizm, a w szczególności natywizmnatywizmnatywizm stał się ważną inspiracją dla Rene DescartesaRene DescartesRene Descartesa (Kartezjusza).

RF3424K5RMAXB

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są półdługie, falujące, starannie ułożone. Sięgają ramion. Mężczyzna ma wyraźnie zaznaczone brwi i wyraziste oczy. Jego nos jest duży. Mężczyzna ma niewielkie wąsy i krótką brodę tuż pod dolną wargą. Ubrany jest w obszerną, ciemną szatę. Pod szyją ma duży, biały kołnierz. W ręku trzyma kapelusz.

Samo pojęcie idei, które do słowników wprowadził przecież Platon, zadomowiło się w filozofii i na przestrzeni stuleci, a nawet w tych samych czasach, u różnych myślicieli przybierało nieco odmienne znaczenia. W tym kontekście można uznać, że dalekim następstwem rozważań greckiego filozofa jest nawet idealizm niemiecki. Jego pierwszy wielki przedstawiciel, a więc Immanuel Kant, dokonał rewolucji w naukowym sposobie myślenia o świecie.

RRPHBN7MH3VK1

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma pociągłą twarz. Jego włosy są ufryzowane. Nad uszami ułożone w dwa loki. Mężczyzna ubrany jest w surdut, kamizelkę i koszulę z haftowanymi falbanami na piersi i przy mankietach. W prawej ręce trzyma otwartą książkę.

Zainspirowany przez Kanta idealizm miał wielki wpływ na filozofię niemiecką. Do przedstawicieli idealizmu niemieckiego należeli JohannFichteJohannGottlieb FichteFichteGottlieb Fichte i Friedrich Wilhelm Joseph SchellingFriedrich Wilhelm Joseph von SchellingFriedrich Wilhelm Joseph Schelling. Jednak to ostatni wielki przedstawiciel idealizmu niemieckiego, a mianowicie Georg Wilhelm Hegel, głosił idealizm rygorystycznyidealizm rygorystycznyidealizm rygorystyczny.

REErqRx8dNMPt

Obraz przedstawia portret starszego mężczyzny. Jest on lekko łysiejący, szpakowaty. Jego włosy są zaczesane na twarz. Jego twarz jest pociągła. Widać na niej liczne zmarszczki i opuchliznę pod oczami. Mężczyzna ubrany jest w futro z kołnierzem. Ma surdut i koszulę ze stójką. Pod szyją ma zawiązaną apaszkę.

Istotą idealizmu Hegla było przekonanie, że idee są pierwotne wobec materii. Filozof utrzymywał, że rzeczywistość materialna jest przejawem i etapem rozwoju Absolutu, czyli rozumu obecnego w świecie. Hegel starał się dowieść, że Absolut jest rozumem, do którego człowiek ma dostęp przez swój własny rozum, a tym samym ma dostęp do świata idei. Idealizm Hegla skutkował stworzeniem pełnego systemu filozoficznego, który opierał się na rygorystycznym twierdzeniu, że nie da się oddzielić rzeczywistości od myśli.

Wiele dzisiejszych nurtów filozoficznych, takich jak neokantyzm, fenomenologia, a nawet chrześcijański neotomizm, stanowi pośrednie nawiązanie do dorobku Platona. Trudno byłoby więc przecenić wpływ, jaki miał grecki filozof na nasze myślenie i postrzeganie świata.

Słownik