Wpływ Arystotelesa na dalsze dzieje filozofii

Co prawda Arystoteles zdystansował się od Platona, ale jednocześnie przejął i w mniejszym lub większym stopniu zmodyfikował wiele poglądów swojego nauczyciela. Teoria idei zyskała kształt teorii materii i formy, pozostało przeświadczenie, że wiedza naukowa polega na poszukiwaniu przyczyn wyjaśniających rzeczy i zjawiska. Wpływ Platona jest wyraźny w poglądach psychologicznych i teologicznych Arystotelesa. Należy jednak pamiętać, że w swoich badaniach naukowych Arystoteles zawsze brał pod uwagę opinie poprzedników, analizował je, zgadzał się bądź polemizował z nimi, i dopiero wtedy formułował własne teorie.

Arystoteles stał na czele założonej przez siebie szkoły prawie do końca swego życia, czyli przez 13 lat. Potem jego doktrynę filozoficzno‑naukową kontynuowali i rozwijali kolejni uczniowie, w ten sposób narodził się tzw. arystotelizm.

Slajd 1 z 6

R1QEH9gboq7IQ
Obraz przedstawia czterech mężczyzn znajdujących się przy niewielkim postumencie. Mężczyźni ubrani są w długie szaty. Na postumencie widać dużego, martwego ptaka, jeden z mężczyzn trzyma w ręce nóż.
Po śmierci Arystotelesa szkołą przez 38 lat kierował Teofrast z Eresos. Inny uczeń Arystotelesa, Eudemos z Rodos, zasłynął, dzięki pracy poświęconej dziejom nauk matematycznych, jako pierwszy historyk nauki. Fragmenty tego dzieła stanowią do dzisiaj cenne źródło poznania matematyki przed Euklidesem.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., Eduard Lebiedzki, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RSwrMQWcHi3tY
Rycina przedstawia starszego, brodatego mężczyznę. Jest on ubrany w obszerną szatę i niewielki kapelusz.
Po Teofraście scholarchą szkoły został Straton z Lampsaku (287-269). Interpretował on arystotelizm na sposób materialistyczny. W następnych stuleciach Likeion straciło na znaczeniu. W I w. p.n.e. kolejny jej kierownik, Andronikos z Rodos, uporządkował i wydał pisma Arystotelesa w edycji zbiorowej. Mimo to szkoła perypatetyków zagubiła swoją filozoficzną wyrazistość, ulegając wpływom stoicyzmu i neoplatonizmu.
Źródło: Hartmann Schedel, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R7hguzpoKYmkN
Zdjęcie przedstawia mosiężną płaskorzeźbę. Ukazane są na niej postacie dwóch mężczyzn. Po prawej stronie, pod drzewem widać siedzącego mężczyznę w długiej szacie i kapeluszu. Mężczyzna wskazuje prawą ręką na stojącego przed min mężczyznę. On także ubrany jest w długą szatę, a na głowie ma turban. Stojący mężczyzna trzyma w dłoniach otwartą książkę.
Pojawili się natomiast komentatorzy, którzy zajęli się rekonstrukcją, ale też uzupełnianiem niejasnych wątków filozofii Arystotelesa. Za pierwszego inicjatora tego ruchu uznaje się Andronikosa z Rodos, natomiast za najznakomitszego Aleksandra z Afrodyzji (ok. 200 r. n.e.), który dokonał naturalistycznej interpretacji arystotelizmu, odrzucając między innymi przekonanie o nieśmiertelności duszy ludzkiej.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., sailko, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RIcGC6LXfXJ4G
Obraz przedstawia dojrzałego mężczyznę w obszernej szacie typowej dla okresu średniowiecza. Mężczyzna trzyma na kolanach zamkniętą, dużą księgę. Gestykuluje dłońmi.
W okresie wczesnego średniowiecza najbardziej zasłużonym propagatorem filozofii Arystotelesa był Boecjusz z Rzymu (ok. 475‑524), aż do XII w. Arystotelesa znano właśnie dzięki jego pracom translatorskim i komentarzom, chociaż ta znajomość ograniczała się właściwie do pism z zakresu logiki.
Źródło: Justus van Gent, Englishsquare.pl Sp. z o.o., Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1DdWu4Wt547p
Obraz przedstawia dojrzałego mężczyznę. Mężczyzna siedzi, podpierając głowę na prawej ręce. Ubrany jest w długą szatę, na głowie ma turban.
Po utracie przez Grecję niepodległości spuścizna filozofa ze Stagiry trafiła najpierw do Syrii, a następnie do Arabii. Wśród uczonych arabskich znalazło się wielu komentatorów arystotelizmu, do najważniejszych należeli: al-Farabi (ok. 875-950), Awicenna (980-1037) i przede wszystkim Awerroes (1126-1198), autor obszernych i wszechstronnych komentarzy do doktryny Arystotelesa. To właśnie dzięki niemu wielcy filozofowie XIII-wiecznej Europy św. Albert Wielki (ok. 1193-1280) i św. Tomasz z Akwinu (1225-1274) zapoznali się z arystotelizmem i w oparciu o niego stworzyli w ramach istniejącej już scholastyki dwa nurty: albertynizm i tomizm.
Źródło: domena publiczna.
R1PBBKFJLmHax
Rycina przedstawia dojrzałego mężczyznę. Jego twarz jest owalna, nos długi i prosty, a oczy duże, podkrążone. Na prawym policzku i na nosie mężczyzny widoczne są duże brodawki.
Arystoteles stał się w tym czasie niepodważalnym autorytetem filozoficznym; nie musiano nawet cytować jego nazwiska, wystarczyło napisać "filozof " i każdy wiedział, o kogo chodzi. Odnowienie arystotelizmu, w dużej mierze poprzez nawiązanie do Awerroesa, nastąpiło także w epoce renesansu. Głównym jego ośrodkiem we Włoszech pod koniec XV w. stał się uniwersytet w Padwie (w przeciwieństwie do platonizującej Florencji), a najwybitniejszym propagatorem — Pietro Pomponazzi.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Autorytet filozoficzny i naukowy Arystotelesa był tak wielki, że aż do XVI w. paraliżował rozwój wielu dziedzin wiedzy. Stał się on możliwy dopiero po zanegowaniu pozycji Stagiryty. Jednakże do dzisiaj niektóre elementy filozofii Arystotelesa, szczególnie zagadnienia dotyczące logiki, zachowują swoją aktualność.

Arystoteles w literaturze i kulturze

R1b2S2wDzGGQY
Obraz przedstawia szkołę ateńską. W przestronnym, starożytnym budynku, pełnym rzeźb i płaskorzeźb znajduje się liczna grupa mężczyzn. Mężczyźni chodzą, siedzą, rozmawiają ze sobą, gestykulują.
Szkoła ateńska.
Źródło: Rafael Santi, Szkoła ateńska, domena publiczna.

Znaczenie Arystotelesa w kulturze europejskiej polega przede wszystkim na tym, że żaden inny filozof nie cieszył się takim poważaniem i autorytetem jak właśnie on w okresie średniowiecza. Dante umieszcza go podobnie jak pozostałych starożytnych pogańskich filozofów w przedpiekle, ale jednocześnie wyróżnia zaszczytnym w języku włoskim mianem – il Maestro di color che sanno, czyli Mistrz tych, którzy wiedzą. Włoski renesansowy malarz Rafael Santi przedstawia Arystotelesa przy boku Platona w centralnym miejscu słynnego fresku Szkoła Ateńska (1509‑1510). Platon palcem prawej dłoni wskazuje w górę, Arystoteles w stronę ziemi, co ma symbolizować w przypadku pierwszego naukę o ideach, a w przypadku drugiego – empiryczne i racjonalne ujęcie rzeczywistości. Dzieło Rafaela jest świadectwem marzeń renesansowych humanistów o stworzeniu syntezy platonizmu i arystotelizmu.

Postać Arystotelesa pojawia się w dziele Marcina Bielskiego Żywoty filozofów (1535), a potem w poemacie dydaktycznym Mikołaja Reja Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego (1558). Utwór ten, wzorowany na dziele włoskiego autora P. A. Manzolego Zodiacus vitae, opowiada o młodzieńcu, który udał się w wędrówkę po świecie w poszukiwaniu mądrości. Polityka Arystotelesa wywarła pewien wpływ na rozprawę Andrzeja Frycza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej.

Ćwiczenie 1
RLc1nwSk0NAVH
Wymień ośrodki, w których rozwijano arystotelizm i/lub platonizm. Podaj nazwy tych miejsc i rozstrzygnij, gdzie rozwijano myśl Platona, a gdzie - Arystotelesa.
RPZml4xlFZLn7
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 2

Na fresku Rafaela Szkoła ateńska Arystoteles i Platon wykonują odmienne gesty. Wyjaśnij, dlaczego artysta zdecydował się w ten sposób przedstawić postaci filozofów.

RrvO9SvXtKeBv
Obraz przedstawia fragment fresku Szkoła ateńska. Widać na nim postacie dwóch filozofów: Platona i Arystotelesa. Mężczyźni stoją obok siebie. Arystoteles ma wyciągniętą rękę przed siebie, wskazuje na otaczający go świat. Platon podczas stoi z uniesioną prawą ręką, wskazuje nią w górę.
Źródło: domena publiczna.
RvF9u2PEiJvlB
(Uzupełnij).
Nauki pojetyczne
W kierunku filozoficznej dojrzałości