Nauki pojetyczne
Od greckiego terminu poiesis (piomicronίetasigmaiotaς) oznaczającego tyle, co wytwarzanie, pochodzi nazwa nauk pojetycznych. Dotyczą one tego rodzaju wiedzy technicznej (gr. tauέchinueta, technē – sztuka, rzemiosło, umiejętność), która jest niezbędna, aby wytwarzać konkretne przedmioty. Dlatego też Stagiryta ogólnie wymienia dwie nauki jako reprezentantki tej grupy. Pierwszą jest szeroko rozumiane rzemiosło, a więc fachowa wiedza dotycząca wytwarzania wszelakich przedmiotów. Drugą są ogólnie rozumiane sztuki piękne, a więc wszelka działalność artystyczna. Aby ją uprawiać, również należy posiadać fachową wiedzę z dziedziny danej sztuki.
Poetyka i estetyka
Jedną ze sztuk naśladujących naturę, czyli tzw. sztuk pięknych, jest według klasyfikacji Arystotelesa poezja. Filozof poświęcił jej dzieło Poetyka, w którym zajął się głównie poezją tragiczną, czyli dramatem. Dla jego rozważań ważne są dwa pojęcia: mimesis (gr. 'naśladownictwo') i katharsis (gr. 'oczyszczenie').
Mímesis
Sztuka została zaliczona przez Arystotelesa do trzeciego z działów wiedzy — do nauk pojetycznych, czyli wytwórczych. Według Stagiryty właściwą rolą sztuki jest uzupełnianie braków natury oraz jej naśladownictwo.
Wiemy już, że Platon potępił sztukę, dlatego że jest ona mimetyczna, tzn. naśladuje świat i to świat „gorszy”, zmysłowy. Jego uczeń zaś twierdził inaczej – sztuka naśladująca jest czymś wartościowym. Jednak w ujęciu Arystotelesa naśladowanie w poezji to nie odtwarzanie realnych zdarzeń, ale dostrzeganie w świecie rzeczy koniecznych, istotnych i przedstawianie ich tak, aby odbiorca uznał je za prawdopodobne. W ten sposób poeta oddaje to, co ogólne (uniwersalne prawdy, reguły), pomija zaś to, co jednostkowe i przez to mniej ważne. Dzięki temu poezja przypomina, jak pisze Arystoteles, filozofię:
Poetyka[...] zadanie poety polega nie na przedstawieniu wydarzeń rzeczywistych, lecz takich, które mogłyby się zdarzyć, przy czym ta możliwość opiera się na prawdopodobieństwie i konieczności. Historyk i poeta różnią się przecież nie tym, że jeden posługuje się prozą, a drugi wierszem [...]. Różnią się oni natomiast tym, że jeden mówi o wydarzeniach, które miały miejsce w rzeczywistości, a drugi o takich, które mogą się wydarzyć. Dlatego też poezja jest bardziej filozoficzna i poważna niż historia; poezja wyraża przecież to, co ogólne, historia natomiast to, co jednostkowe.
Źródło: Arystoteles, Poetyka, t. 9, tłum. H. Podbielski.
Katharsis
Kluczowym pojęciem w rozumieniu sztuki tragicznej jest katharsis.
Stagiryta wspomina o nim przy okazji definiowania tragedii:
PoetykaTragedia jest to naśladowcze przedstawienie akcji poważnej, skończonej i posiadającej [odpowiednią] wielkość, wyrażone w języku ozdobnym, odmiennym w różnych częściach dzieła, przedstawienie w formie dramatycznej, a nie narracyjnej, które przez wzbudzenie litości i trwogi doprowadza do „oczyszczenia” tych uczuć.
Źródło: Arystototeles, Poetyka, t. 6, tłum. H. Podbielski.
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RmIZgyiMFGc9G
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Poetyka i estetyka Arystotelesa.
Stwórz własną definicję kategorii mimesis. Podaj przykłady, które ułatwią zrozumienie twojej definicji przez kogoś, kto nigdy nie zetknął się z problemami związanymi z estetyką.
Słownik
(gr. katharsis – oczyszczenie) oddziaływanie sztuki na odbiorcę, które polega na wzbudzeniu w nim uczuć litości oraz trwogi (w przypadku tragedii); w wyniku tak silnego przeżycia emocjonalnego następuje oczyszczenie z tych namiętności
(gr. mimesis – imitacja, podobieństwo) kategoria estetyczna określająca stosunek sztuki do rzeczywistości jako naśladowanie rzeczywistości w sztuce za pomocą odpowiednich środków artystycznych