R1FjSc5VZgA0x
Obraz przedstawia szkołę ateńską. W przestronnym, starożytnym budynku, pełnym rzeźb i płaskorzeźb znajduje się liczna grupa mężczyzn. Mężczyźni chodzą, siedzą, rozmawiają ze sobą, gestykulują.

Kompromis Arystotelesa

Rafael Santi, Szkoła ateńska, 1509–1511
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Do drugiego rodzaju nauk należą dyscypliny praktyczne (gr. pirhoxiiotaς, praxis), uprawiające wiedzę teoretyczną dla zastosowania w praktyce. Arystoteles wymienia ich dwa rodzaje. Pierwsza jest polityka (od gr. piόlambdaiotaς, polis, oznaczające greckie państwo‑miasto), która służy wychowaniu ogółu ludzi i ludności zamieszkującej dany kraj. Rozważa też takie zagadnienia, jak ustrój idealny lub prawość i sprawiedliwość społeczna przy ustalaniu praw. Drugą dyscypliną praktyczną jest etyka (gr. thetaomicronς, ethos – zwyczaj, obyczaj), adresowana nie do ogółu ludzi, ale do jednostki. Poucza, w jaki sposób pojedynczy obywatele mogą się zachowywać etycznie i sprawiedliwie.

Polityka

R1aPoTZhYy2ni
Prezentacja multimedialna.
RjJcUZlj2Y5uT
Ćwiczenie 1
Jaka jest według Arystotelesa geneza państwa? Zaznacz poprawną odpowiedź. Możliwe odpowiedzi: 1. Państwo powstaje w wyniku ciągłego łączenia się mniejszych wspólnot w jedną większą, która zajmuje granice polis., 2. Państwo powstaje jako wynik zawarcia pisemnej umowy gospodarczej., 3. Państwo powstaje w celu obrony jakiejś wspólnoty.

Etyka

Arystoteles postrzegał człowieka jako istotę kierującą się celami, czyli zmierzającą w swoich działaniach do określonych osiągnięć. Spośród rozlicznych celów ludzkich dążeń jeden jest szczególny:

Arystoteles, Etyka nikomachejska:

Cel, którego pragniemy dla niego samego i ze względu na który pragniemy też wszystkich innych rzeczy (...) taki cel jest chyba dobrem samym przez się i dobrem najwyższym.

Zdaniem filozofa łatwiej nam będzie do tego celu zmierzać, jeśli zbadamy, czym on dokładnie jest. Aby skutecznie zajmować się takimi kwestiami, trzeba osiągnąć dojrzałość, a więc być w momencie życia, w którym człowiek nie kieruje się namiętnościami, ale rozumnie kształtuje swe pragnienia, jak też rozumnie działa.

Arystoteles postrzegał ludzkie życie jako coś, w czym zawsze zmierzamy do określonego celu. Mogą to być cele autoteliczne lub instrumentalne. Celowość obecna jest we wszystkich ludzkich działaniach i sztukach, w których poszczególne i pomniejsze czynności są podejmowane ze względu na cel sam w sobie danej działalności bądź sztuki. Na przykład takimi celami ostatecznymi są: w medycynie – zdrowie; w sztuce dowodzenia – zwycięstwo; w budownictwie – dom. Ale czy owe cele ostateczne w określonych dziedzinach naszego życia dadzą się podporządkować jakiemuś innemu jeszcze celowi? Czy budując dom, budujemy go wyłącznie dla zbudowania domu? Czy podejmujemy się walki o zwycięstwo wyłącznie dla odniesienia zwycięstwa?

Pewne cele mogą mieć zarazem charakter autoteliczny, jak też instrumentalny (np. codzienne bieganie, które uprawia się zarówno dla zachowania zdrowia oraz właściwej sylwetki, jak też dla przyjemności płynącej z samego procesu biegania).

Jak pisał Arystoteles w Etyce nikomachejskiej:

Tak więc, jeśli jedna jedyna tylko rzecz, która jest czymś ostatecznym, to ona byłaby tym, czego szukamy, która jest najostateczniejsza (...). Bezwzględnie więc ostateczne jest to, do czego się dąży zawsze dla niego samego, a nigdy dla czegoś innego.

Tym czymś jest – oczywiście – szczęście.

Niezależnie od wykształcenia ludzie uważają, że najważniejszym celem ludzkiego życia jest szczęście. Jednak bardzo zróżnicowane opinie dotyczą tego, czym owo szczęście ma być. Niekiedy nawet ta sama osoba w różnych momentach swojego życia inaczej definiuje pojęcie szczęścia. Warto – zdaniem Arystotelesa – poświęcić trochę wysiłku, aby jak najwłaściwiej odpowiedzieć na pytanie, czym ono jest. Uczeń Platona proponuje inną drogę dochodzenia do tej wiedzy niż jego nauczyciel: od tego, co znamy i wiemy, przechodźmy do tego, czego szukamy. Tym, co znane, są osoby, które znają i wcielają w swoje życie dobre zwyczaje. Ludzie – według Arystotelesa – dzielą się na trzy rodzaje ze względu na wybierany rodzaj życia i rozumienie szczęścia:

Arystoteles, Etyka nikomachejska:

Niewykształcony ogół i prostacy widzą je w rozkoszy; dlatego też zadowalają się życiem polegającym na używaniu (…) prócz wyżej wspomnianego życie poświęcone bądź działalności obywatelskiej, bądź teoretycznej kontemplacji.

W ocenie filozofa pierwszy sposób życia upodabnia nas do bydła; drugi – wyraża wyższą kulturę, cechuje ludzi poświęcających się działalności obywatelskiej, jednak pogoń za zaszczytami jest pogonią za dobrem, które zależy od dobrej lub złej woli innych osób. Najwyższy rodzaj dobra nie powinien zaś zależeć od zewnętrznych okoliczności i osób – tkwić raczej będzie w tym, kto je posiada, i jako takie będzie dobrem trwałym, które nie tak łatwo utracić z powodu działania osób postronnych. Możemy spodziewać się, że życiem, które Arystoteles uzna za zmierzające do osiągnięcia najwyższego dobra, będzie trzeci rodzaj: życie poświęcone teoretycznej kontemplacji.

1,1

Celowość poszczególnych działań i aktywności ludzkich łączy się z tym, że każde działanie i sztuka oraz ten, kto je wykonuje, ma jakąś funkcję. Jak bowiem u fletnisty, rzeźbiarza i u każdego artysty i w ogóle u każdego, kto ma jakąś funkcję i jakąś właściwą sobie czynność, wartość jego i „dobroć” tkwi w spełnianiu owej funkcji, tak też zdaje się być i u człowieka, jeśli istnieje jakaś swoista jego funkcja.

Rf2QNERxy8krc1
Źródło: domena publiczna.

Arystoteles wyjątkowość gatunku ludzkiego postrzegał w posiadaniu pierwiastka rozumnego – życie oraz zmysłowe doznania dzielimy z innymi stworzeniami. Zatem w życiu rozumnym spełnia człowiek właściwą sobie funkcję. Arystoteles wyróżnił w duszy część nierozumną oraz część rozumną. W tej pierwszej z kolei wyróżnił duszę wegetatywną, którą człowiek dzieli z roślinami oraz zwierzętami, oraz część nierozumną, ale rozumnej części podlegającą – część, która jest zdolnością pożądania i wszelkiego w ogóle pragnienia.

1,1

Działanie poszczególnych części duszy zgodnie z własną naturą nazywał dzielnością, działaniem poprzez cnoty. Część nierozumna, ale podlegająca rozumowi realizowała się w cnotach etycznych, część rozumna w cnotach dianoetycznych. Cnota jest zaletą, która ma charakter trwałej dyspozycji, czyli nieustającej gotowości i zdolności duszy do właściwego działania. Może się zdarzyć, że dwie osoby zachowają się w ten sam sposób w pewnej sytuacji, ale jedna z nich będzie działała cnotliwie, bo w wyniku trwałej dyspozycji do czynienia dobra, a druga nie będzie działała cnotliwie, bo wyłącznie przez przypadek zachowała się tak, jak osoba cnotliwa. Trwałą dyspozycję dusza rozumna uzyskuje poprzez naukę, dusza podlegająca części rozumnej – poprzez przyzwyczajenie.

R1R0rF4MujW1i
Źródło: domena publiczna.

Cnoty nie są wrodzone.

Dlatego trzeba czynności swe ukształtować w pewien sposób, jako że za rozmaitymi czynnościami idą rozmaite dyspozycje. Niemałą więc stanowi różnicę przyzwyczajenie się od wczesnej młodości do takiego lub innego sposobu postępowania, lecz zależy od tego bardzo wiele, a raczej wszystko.

Osiągnięcie trwałej dyspozycji można poznać – wg Arystotelesa – po przyjemności, jakiej doświadczamy, działając właściwie. Działanie zgodne z poszczególnymi cnotami musi spełnić pewne warunki:

  1. osoba działająca działa świadomie;

  2. działa ponadto na podstawie postanowienia (i to postanowienia powziętego nie ze względu na coś innego);

  3. jej działanie jest skutkiem trwałego i niewzruszonego usposobienia.

1,1

Człowiek doświadcza namiętności: pożądania, strachu, odwagi, zawiści, radości itd. - trwała dyspozycja to nasz sposób traktowania owych namiętności; można mieć właściwe i niewłaściwe trwałe dyspozycje. Dzięki właściwej trwałej dyspozycji (cnocie) człowiek staje się dobry i należycie spełnia właściwe sobie, czyli człowiekowi, funkcje.

Owóż dzielność etyczna dotyczy doznawania namiętności i postępowania, w których nadmiar jest błędem, niedostatek - przedmiotem nagany, środek zaś przedmiotem pochwał i czymś właściwym; jedno i drugie zaś jest związane nierozłącznie z dzielnością etyczną. Jest tedy dzielność etyczna pewnego rodzaju umiarem, skoro zmierza do środka jako do swego celu.

Umiar ów oznacza, że doznajemy

namiętności we właściwym czasie, z właściwych przyczyn, wobec właściwych osób, we właściwym celu i we właściwy sposób.

Właściwą miarę w odniesieniu do namiętności wyznacza rozum, ale rozum, jaki posiada człowiek rozsądny. Bywają namiętności wobec których nie odnajdziemy środka, bo z istoty swej są niegodziwe – np. bezwstydność, zawiść czy tchórzostwo. W jaki sposób wyznaczać złoty środek? Arystoteles podaje następujące przykłady:

  • męstwo osiąga się pomiędzy bojaźliwością a zuchwałością;

  • umiarkowanie oznacza właściwą trwałą dyspozycję, która nie jest nadmiarem, czyli rozwiązłością, i nie jest niedostatkiem, czyli niewrażliwością na przyjemności;

  • z kolei szczodrość unika zarówno rozrzutności, jak też chciwości.

Złoty środek nie oznacza średniej arytmetycznej: pewne zalety bliżej są nadmiaru niż niedostatku (np. męstwu bliżej do zuchwałości niż tchórzostwa), inne raczej bliżej niedostatku (np. umiarkowaniu bliżej do niewrażliwości na przyjemność niż do rozwiązłości). Dodatkowo – ludzie mają różne charaktery i poszczególne osoby mogą być bliżej pewnych wad i tym samym poszukiwać środka poprzez kierowanie się w przeciwnym kierunku (np. osoba nieśmiała ku kpiarstwu).

Głośność lektora
Głośność muzyki
RjJyHM1eIvsNj
Ilustracja interaktywna. Ilustracja przedstawia wagę, na której znajduje się nagłówek Cnoty i ich skrajności. Poniżej wymienione są poszczególne z nich z przykładami, które znajdują się pod punktami interaktywnymi: 1. Względem odwagi. Niedostatek: tchórzostwo
Umiar, cnota, złoty środek: męstwo (odwaga)
Nadmiar: zuchwalstwo (brawura). 2. Względem doznawania przyjemności. Niedostatek: brak wrażliwości
Umiar, cnota, złoty środek: umiarkowanie
Nadmiar: rozwiązłość. 3. Względem darowania małych sum i prezentów. Niedostatek: skąpstwo
Umiar, cnota, złoty środek: szczodrość
Nadmiar: rozrzutność lub chciwość. 4. Względem darowania wielkich sum. Niedostatek: małostkowość
Umiar, cnota, złoty środek: wielki gest
Nadmiar: szafowanie pieniędzmi. 5. Względem poczucia własnej wartości. Niedostatek: skromność
Umiar, cnota, złoty środek: uzasadniona duma
Nadmiar: zarozumiałość. 6. Względem wytyczania sobie celów. Niedostatek: brak ambicji
Umiar, cnota, złoty środek: ambicja
Nadmiar: nadmierna ambicja. 7. Względem odczuwania emocji. Niedostatek: nieodczuwanie (emocji)
Umiar, cnota, złoty środek: łagodność
Nadmiar: gniewność. 8. Względem szczerości wobec innych. Niedostatek: udawana skromność
Umiar, cnota, złoty środek: prawdomówność (szczerość)
Nadmiar: chełpliwość i pyszałkowatość. 9. Względem zabawy i żartów. Niedostatek: mrukliwość
Umiar, cnota, złoty środek: dowcipność
Nadmiar: kpiarstwo. 10. Względem traktowania innych. Niedostatek: gburliwość
Umiar, cnota, złoty środek: uprzejmość
Nadmiar: nadskakiwanie.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 1

Spośród podanych cnót na powyższej ilustracji interaktywnej wskaż te, które można zastąpić bardziej trafnymi (czytelnymi współcześnie) określeniami. Zaproponuj nowe nazwy.

RKIScqH4hAzC91
Propozycje zmiany nazw cnót lub ich skrajności (Uzupełnij).
R1WCL3vgAr02j
Ćwiczenie 2
Uzupełnij tekst, wybierając właściwe pojęcia z listy poniżej Otóż – jeśli funkcją swoistą człowieka jest działanie duszy zgodne z (tu wybierz) 1. niższy, 2. dobrze, 3. niepowtarzalnie, 4. wyższy, 5. sercem, 6. intuicją, 7. rozumem, 8. wolą bogów, 9. dzielnego lub nie bez rozumu; i jeśli swoista funkcja człowieka i człowieka etycznie wysoko stojącego jest identyczna co do swego rodzaju, tak jak funkcja cytrzysty i cytrzysty wybitnego, i tak w ogóle we wszystkich przypadkach, ponieważ do funkcji w ogóle przyłącza się tylko ów (tu wybierz) 1. niższy, 2. dobrze, 3. niepowtarzalnie, 4. wyższy, 5. sercem, 6. intuicją, 7. rozumem, 8. wolą bogów, 9. dzielnego stopień spowodowany dzielnością (jest bowiem funkcją cytrzysty grać na cytrze, funkcją dobrego cytrzysty grać (tu wybierz) 1. niższy, 2. dobrze, 3. niepowtarzalnie, 4. wyższy, 5. sercem, 6. intuicją, 7. rozumem, 8. wolą bogów, 9. dzielnego); jeśli więc i tak, i jeśli dalej za swoistą funkcję człowieka uważamy pewien rodzaj życia, a mianowicie działanie duszy i postępowanie zgodne z rozumem, za swoistą zaś funkcję człowieka (tu wybierz) 1. niższy, 2. dobrze, 3. niepowtarzalnie, 4. wyższy, 5. sercem, 6. intuicją, 7. rozumem, 8. wolą bogów, 9. dzielnego to samo działanie wykonywane w sposób szczególnie dobry (...).

Arystoteles, Etyka nikomachejska, tłum. D. Gromska,