Od sofistów do sceptyków: człowiek i jego rozum
Czy wiedza to coś więcej niż przekonanie? Spróbuj wyjaśnić różnicę między tymi pojęciami.
Już starożytni greccy filozofowie prowadzili spory o naturę wiedzy.
Początki tych wątpliwości sięgają Heraklita, u którego pojawiły się pierwsze zastrzeżenia dotyczące wiarygodności poznania zmysłowego. Z kolei Demokryt zwrócił uwagę na wyraźne elementy subiektywne występujące w doświadczeniu. Parmenides odróżnił byt prawdziwy od niebytu, co natychmiast wywołało pytanie o metodę dotarcia do tego, co rzeczywiste. Platon rozwinął tę myśl, odróżniając wiedzę (episteme) od mniemań (doksa); dla niego wiedza dotyczyła niepowątpiewalnych idei (bytu realnego), stąd postawił na racjonalizm.
Jego uczeń, Arystoteles, odrzucił poglądy mistrza i zaproponował empiryzm,
co przystało badaczowi przyrody. Natomiast sofiścisofiści zwrócili uwagę na elementy konwencjonalne w poznaniu, wyprowadzając wniosek o relatywnym charakterze wiedzy. Ostatecznie pojawili się sceptycy, którzy zakwestionowali w ogóle możliwość istnienia wiedzy pewnej.
Od samego początku problematyka poznawcza wiązała się z kwestią prawdy. Sceptycy wysunęli jednak zasadniczą wątpliwość – czy prawdę w ogóle można uchwycić? argumentował, że prawda być może jest osiągalna, jednak – o ile wiadomo – nie została dotąd odkryta. Tych natomiast, którzy twierdzili, że ją znaleźli, określał mianem . Jak pisał w Zarysach:
Zdaje się, że ci, którzy czegoś szukają, muszą to albo znaleźć, albo zaprzeczyć możliwości znalezienia i uznać za nieuchwytne, albo wytrwale szukać dalej. Z tego zapewne powodu także w przypadku rzeczy poszukiwanych przez filozofów jedni orzekli, że znaleźli prawdę, inni oświadczyli przeciwnie, że jej nie można uchwycić, a inni jeszcze wciąż szukają. I myślą tak zwani dogmatycy, że ją znaleźli, na przykład wyznawcy Arystotelesa, Epikura, stoicy i reszta tych, którzy coś twierdzą. Klejtomachos znowu wraz z Karneadesem tudzież inni akademicy [tzn. platonicy] wypowiedzieli się o niej jako o czymś nieuchwytnym, a sceptycy wreszcie wciąż szukają.
W ujęciu historycznym (wg sceptyków starożytnych): dogmatykiem był zwolennik dowolnej szkoły filozoficznej, która głosiła określoną doktrynę i nie wstrzymywała się od wydawania sądu (stanowiąc tym samym opozycję do sceptyków).
W teorii poznania (epistemologii): dogmatyk to osoba, która zakłada, że dysponujemy kryterium prawdy, co z kolei pozwala mieć pewność, że coś wiemy, a sama wiedza w ogóle istnieje i jest osiągalna.
W znaczeniu potocznym: dogmatyk to człowiek nadmiernie przywiązany do swoich poglądów, którego twierdzenia często są formułowane autorytatywnie, choć nie mają wystarczającego uzasadnienia.
Dogmatyzm jest takim stosunkiem do wiedzy, który dopuszcza uznanie pewnych tez bez uzasadnienia. Sceptycyzm to stanowisko przeciwstawne. Jego sens wyraża się w przekonaniu, że aby nasza wiedza o świecie była pewna, musi być całkowicie uzasadniona. Równocześnie jednak badania logiczne sceptyków doprowadziły ich do przekonania, że jest to niemożliwe, ponieważ każda wiedza opiera się na dogmatach. Stąd właśnie wynika właściwy, zdaniem sceptyków, powątpiewający stosunek do wiedzy – skoro niemożliwe jest osiągnięcie całkowitej pewności, należy raczej zawiesić swój sąd i mieć świadomość, że każde twierdzenie jest równie pewne, jak twierdzenie z nim sprzeczne.
Czy naprawdę możemy mieć pewność, że coś wiemy? Zastanów się i napisz, czy według ciebie posiadanie wiedzy jest w ogóle możliwe.
A co pozwala nam uznać dane twierdzenie za prawdziwe? Sceptyków nie interesowało rozstrzygnięcie sporu – było to ich zdaniem niemożliwe. Chodziło im natomiast o odpowiedź na pytanie, jak ustosunkować się do sytuacji, w której toczy się spór pomiędzy wieloma równorzędnymi kryteriami prawdy.
Sekstus Empiryk przedstawia ich stanowisko następująco:
Czy istnieje coś prawdziwego? Ponieważ nie istnieje żadne oczywiste kryterium, przeto jasne jest dla każdego, że i to, co prawdziwe, z konieczności również jest nieoczywiste; a podobnie będzie można oprócz tego pokazać, że gdybyśmy nawet nie byli powiedzieli niczego wprost przeciw kryterium, różnica zdań, która dotyczy samej rzeczy prawdziwej, wystarcza, by nas doprowadzić do zawieszenia sądu (gr. epocheepoche): i tak jak jeśli nie istnieje w naturze rzeczy nic, co by było proste lub krzywe, to i nie ma też linii, która by to sprawdziła, i jeśli nie istnieje żadne ciało ciężkie ani lekkie, to razem z tym upada zastosowanie wagi, tak też jeśli nie istnieje nic prawdziwego, upada też kryterium prawdy.
Zastanów się, czy pamiętasz pojęcie klasycznych dyscyplin filozoficznych. Rozważ, jakie spośród nich znasz, a także pomyśl, jaką rolę pośród nich odgrywa epistemologia. Wnioski zapisz poniżej.
Warto pamiętać, że sceptycy nie starają się nas przekonać, iż nasza wiedza o świecie jest z założenia błędna. Twierdzą jedynie, że nigdy nie możemy być całkowicie pewni tego, co wiemy. Właśnie to krytyczne podejście do wiedzy stanowiło ich wielki wkład w rozwój epistemologii, czyli teorii poznania.
Czy istnieją granice wątpienia? Czy wiedzę można podważać w nieskończoność? Uzasadnij krótko swoją odpowiedź.
Odpowiedz na pytanie, czy jesteś sceptykiem w twoim codziennym życiu? Wskaż mocne i słabe strony takiej postawy.
Słownik
(ok. 365–275 p.n.e.) – grecki filozof, twórca szkoły sceptyckiej, która obok stoicyzmu i epikureizmu była jedną z trzech najważniejszych szkół filozoficznych po śmierci Arystotelesa. Podobnie jak przedstawiciele innych szkół, za cel życia uważał osiągnięcie szczęścia, jednak zaproponował nową drogę do jego realizacji. Polegała ona na zawieszeniu wszelkich sądów (twierdzeń). Człowiek, który powstrzymuje się od wydawania sądów, nie tylko unika błędu (ponieważ dla każdego twierdzenia można znaleźć równie silne racje za i przeciw), lecz także osiąga stan spokoju ducha (ataraksję). Uważa się, że poglądy Pirrona zostały ukształtowane pod wpływem spotkań z mędrcami i ascetami indyjskimi, których poznał, towarzysząc Aleksandrowi Wielkiemu podczas wyprawy wojennej na Wschód.
(II/III w.) - starożytny filozof i lekarz, przedstawiciel sceptycyzmu pirrońskiego. Działał prawdopodobnie w Grecji lub Egipcie (być może w Aleksandrii). Jest autorem najważniejszych zachowanych dzieł sceptycyzmu, m.in. „Szkiców pirrońskich” i traktatu „Przeciw uczonym” w których bronił idei zawieszenia sądu (epoché) jako drogi do osiągnięcia wewnętrznego spokoju (ataraksji). Uważał, że skoro dla każdego twierdzenia można podać równie mocne argumenty za i przeciw, należy powstrzymać się od orzekania o prawdzie.
argument, racje uzasadniające wstrzymanie się od zajęcia stanowiska
(łac. cognitio, notitia – poznanie, znajomość) – to, co jest skutkiem poznania; prawdziwe, uzasadnione przekonanie dotyczące rzeczywistości.