Od sofistów do sceptyków: człowiek i jego rozum
Jak myślisz — czy osobę, która z dużą rezerwą podchodzi do otaczającej rzeczywistości, można nazwać sceptykiem?
Taka osoba jest ostrożna, zachowawcza i dociekliwa; nie zadowala się jednym źródłem informacji, lecz poszukuje potwierdzenia w kilku, często bardzo różnych. Zadaje pytania, analizuje dane, działa skrupulatnie i dokładnie, a niekiedy bywa wręcz perfekcjonistyczna. Zanim wyciągnie wnioski, woli wszystko sprawdzić kilka razy.
Współcześnie pojęcie sceptycyzmu funkcjonuje w dwóch znaczeniach — potocznym i filozoficznym. W języku codziennym, gdy mówimy, że ktoś podchodzi do czegoś sceptycznie, mamy zazwyczaj na myśli brak wiary w powodzenie jakiegoś przedsięwzięcia, wątpliwości co do cudzych intencji lub ogólne niedowierzanie.
To potoczne rozumienie wywodzi się jednak z filozofii — a konkretnie ze starożytnego ruchu sceptyków, którzy podważali zasadność wszelkich doktryn i systemów wiedzy. Ich celem nie było jedynie samo wątpienie, lecz przede wszystkim kwestionowanie pewności poznania oraz ukazywanie ograniczeń doświadczenia, rozumu i zmysłów.
Przypomnij sobie, czym była sofistyka i poglądy głównych przedstawicieli tego nurtu. Oceń, którzy spośród nich mogą być uważani za prekursorów sceptycyzmu. Odpowiedź zapisz poniżej.
Prekursorzy Sceptycyzmu: Sofistyka
Żaden prąd filozoficzny nie rozpoczyna się nagle; nierzadko z trudem można wskazać jego inicjatorów czy myślicieli, którzy nieświadomie wnieśli wkład w jego powstanie. Jest tak również ze sceptycyzmem, gdyż za jego poprzedników uznaje się cały nurt greckiej sofistykisofistyki. Wielkie znaczenie ma tutaj ich relatywizm, czyli przekonanie, że prawda nie jest czymś obiektywnym, lecz zależnym od punktu widzenia, oraz subiektywizm, czyli przeświadczenie, że każdy może dane kwestie rozumieć i postrzegać inaczej.
Sofista Gorgiasz z LeontinoiGorgiasz z Leontinoi przedstawił stanowisko, które jest uważane za najsilniejszy fundament sceptycyzmu:
Nic nie istnieje, a nawet jeśli coś istnieje, nie jesteśmy w stanie tego poznać, a nawet jeśli coś istnieje i jesteśmy w stanie to poznać, to nie potrafimy tego wyrazić (przekazać) innym.
Tym samym, podważając samą możliwość poznania i komunikacji, Gorgiasz ufundował podwaliny pod sceptycyzm, choć jego stanowisko było skrajnie nihilistyczne.
Inny przedstawiciel sofistyki, Protagoras z AbderyProtagoras z Abdery, wprowadził zasadę:
homo mensura omnium rerum, według której człowiek jest miarą wszechrzeczy. Oznacza to, że każdy jest uprawniony do samodzielnego decydowania o tym, co uważa za prawdę, a co za fałsz.
Podobnie Protagoras traktował cnoty, które uznał za wartości relatywne, zależne od subiektywnego punktu widzenia. Wyszedł on z przekonania, że każdy człowiek inaczej pojmuje pojęcie dobra, a więc dobro jest rzeczą względną.
Na przykład: tak jak dobrem oskarżonego jest umiejętność obrony przed sądem, tak dobrem prokuratora jest doprowadzenie do jego skazania. W takich przypadkach nie ma mowy o żadnej obiektywnej prawdzie – zarówno oskarżony, jak i oskarżyciel, będą mieli własną „prawdę”, której będą bronić za wszelką cenę.
Narodziny Sceptycyzmu: Pirronizm
Początki nurtu filozoficznego nazywanego sceptycyzmem (gr. sképtomai – być niezdecydowanym) sięgają IV i III w. p.n.e. Wtedy to rozpoczął się pierwszy okres działalności sceptyków, nazywany pirronizmempirronizmem, od imienia założyciela szkoły, Pirrona z ElidyPirrona z Elidy.
Pirronizm był pierwotnie przede wszystkim doktryną etyczną. Jego twórca, Pirron, podobnie jak wielu greckich myślicieli tamtych czasów, głosił eudajmonizmeudajmonizm — koncepcję szczęścia jako najwyższego dobra.
Dla Pirrona szczęście oznaczało stan niewzruszonego spokoju (ataraksjiataraksji) i bezbolesnej obojętności (apatiapati), który można było osiągnąć jedynie poprzez rezygnację z dążenia do poznania prawdy i powstrzymanie się od wszelkich sądów (epocheepoche). Ten radykalny postulat wynikał z jego przekonania: nie jesteśmy w stanie orzekać nic pewnego o otaczających nas rzeczach, a ta niepewność poznawcza jest głównym źródłem ludzkiego niepokoju.
Kontynuatorzy myśli Pirrona (tacy jak Arkezylaos, Karneades, Sekstus Empiryk, AinezydemAinezydem czy AgryppaAgryppa), nazywający się sceptykami, rozwinęli pierwotnie etyczny postulat mistrza na gruncie logikilogiki i teorii poznaniateorii poznania. Zajęli się szczegółową analizą twierdzeń, dowodząc, że w żadnym z nich nie ma więcej pewności niż w stwierdzeniu z nim sprzecznym. To przekonanie, że żaden sąd nie jest logicznie silniejszy (czyli pewniejszy) niż inne sądy, nosi nazwę izosteniiizostenii, czyli równosilności sądów. W konsekwencji tego rozwoju, pierwotny, etyczny charakter pirronizmu utracił z czasem swoje kluczowe znaczenie na rzecz zagadnień epistemologicznych.
Filozof Karneades, wybitny sceptyk i wyśmienity retor, goszcząc w Rzymie w 155 r. p.n.e. jako poseł ateński, zasłynął dwoma przemowami, które zszokowały Rzymian. Mianowicie w pierwszej mowie udowadniał, że sprawiedliwość dowodzi mądrości, natomiast w drugiej uzasadniał, że jest ona szczytem głupoty.
Argumenty Sceptyków: Tropy
W jaki sposób sceptycy dowodzili izostenii? Opracowali pewne stałe argumenty, które pozwalały im zbić dowolne twierdzenie, dowodząc tym samym, że nie jest ono pewniejsze od twierdzenia z nim sprzecznego. Te argumenty nazywały się tropamitropami. By zrozumieć, jak one działały, musimy uporządkować podstawowe pojęcia logiczne.
W czasach sceptyków istniały dwa zasadnicze poglądy na źródło poznania: albo odbywało się ono za pomocą zmysłów, albo za pomocą rozumu. Wiedza, którą zdobywa człowiek, wyraża się w zdaniach, te zaś mogą być albo prawdziwe, albo fałszywe. Zdania uznawane za prawdziwe stają się twierdzeniami uzasadnionymi i mogą posłużyć do wnioskowaniawnioskowania. Zaczynając od prawdziwego zdania (przesłanki), mogę – za pomocą praw logicznych oraz zgodnie z odpowiednimi regułami wnioskowania – sformułować nowe twierdzenie (wniosek). Jeżeli uznajemy za prawdziwe zdanie, że ludzie są śmiertelni, to również i ja – jako człowiek – z całą pewnością nie uniknę śmierci.
Sceptycy opracowali tropy, które pozwalały im dowodzić zarówno, że niemożliwe jest pewne poznanie zmysłowe (argument względności postrzeżeń), jak i że niemożliwe jest pewne wnioskowanie. Tu posługiwali się argumentami błędnego koła, nieskończonego dowodu oraz arbitralności uzasadnienia.
Odpowiedz na pytania: Na czym polegają tropy sceptyków przeciw rozumowaniu dedukcyjnemu? Czy potrafisz podać własne przykłady?
Słownik
(gr. eudaimōn – szczęśliwy) pogląd etyczny, zgodnie z którym najwyższym dobrem i ostatecznym celem życia człowieka jest szczęście; eudajmonistami byli: Demokryt, Arystoteles, epikurejczycy, stoicy, św. Augustyn, św. Tomasz
(gr. epistéme – wiedza, poznanie, logos – myśl, rozważanie, wyjaśnienie) – filozoficzna nauka o poznaniu, zwana też teorią poznania
(ok. 483–375 275 p.n.e.) – sofista, filozof, mówca, prekursor erystyki (sztuki prowadzenia sporów), który wypracował sztukę uprawiania retoryki jako mowy artystycznej
(gr. logikós – zgodny z rozumowaniem) logika jest narzędziem filozofii i nauki, które służy do określenia warunków poprawnego rozumowania, a w szczególności – wnioskowania. Zajmuje się czynnościami poznawczymi, czyli procesem nabywania przekonań, które wyrażone są w zdaniach. W tym sensie logika jest teorią związków (przede wszystkim związków wynikania) między wyrażeniami językowymi
(ok. 365–275 p.n.e.) – grecki filozof, twórca szkoły sceptyckiej, która obok stoicyzmu i epikureizmu była jedną z trzech najważniejszych szkół filozoficznych po śmierci Arystotelesa. Podobnie jak przedstawiciele innych szkół, za cel życia uważał osiągnięcie szczęścia, jednak zaproponował nową drogę do jego realizacji. Polegała ona na zawieszeniu wszelkich sądów (twierdzeń). Człowiek, który powstrzymuje się od wydawania sądów, nie tylko unika błędu (ponieważ dla każdego twierdzenia można znaleźć równie silne racje za i przeciw), lecz także osiąga stan spokoju ducha (ataraksję). Uważa się, że poglądy Pirrona zostały ukształtowane pod wpływem spotkań z mędrcami i ascetami indyjskimi, których poznał, towarzysząc Aleksandrowi Wielkiemu podczas wyprawy wojennej na Wschód.
jedna z nazw sceptycyzmu, wywodzi się od imienia inicjatora ruchu – Pirrona z Elidy; w literaturze bywa również używana dla ukazania podziału całego ruchu na „pirronizm” i „akademizm” – w takim przypadku oznacza Pirrona i jego uczniów, podczas gdy „akademizm” oznacza formę sceptycyzmu, jaka w Akademii Platońskiej pojawiła się za czasów, gdy jej scholarchą (dyrektorem) został Arkezylaos
(ok. 485 – ok. 411 p.n.e.) – filozof, sofista, twórca stwierdzenia, zgodnie z którym człowiek jest miarą wszystkiego (łac. homo mensura).
(od gr. skeptikós – badający, roztrząsający, szukający) określenia sceptycyzm można używać w dwóch znaczeniach: potocznym i filozoficznym. W życiu codziennym, gdy mówimy, że ktoś podchodzi do jakiejś sprawy sceptycznie, oznacza to, że nie dowierza możliwości jej realizacji, wątpi w czyjeś plany lub intencje. To potoczne znaczenie ma swoje korzenie w filozofii, wywodząc się od starożytnego ruchu sceptyków. Oni z kolei krytycznie podchodzili do wszystkich doktryn i systemów, a ich głównym celem było podważanie pewności wiedzy. Właśnie to krytyczne podejście do wiedzy stanowiło ich wielki wkład w rozwój epistemologii, czyli teorii poznania.
(II/III w.) - starożytny filozof i lekarz, przedstawiciel sceptycyzmu pirrońskiego. Działał prawdopodobnie w Grecji lub Egipcie (być może w Aleksandrii). Jest autorem najważniejszych zachowanych dzieł sceptycyzmu, m.in. „Szkiców pirrońskich” i traktatu „Przeciw uczonym” w których bronił idei zawieszenia sądu (epoché) jako drogi do osiągnięcia wewnętrznego spokoju (ataraksji). Uważał, że skoro dla każdego twierdzenia można podać równie mocne argumenty za i przeciw, należy powstrzymać się od orzekania o prawdzie.
(od gr. sigmaomicronphiiotasigmatauής, sophistes – praktykowanie mądrości) niejednolity ruch filozoficzny starożytnej Grecji przełomu V i VI w. p.n.e., skupiający nauczycieli polityków, retorów, oratorów i etyków; celem sofistów było przysposabianie młodzieży i dorosłych do życia publicznego i pełnienia funkcji społeczno‑politycznych; krytykowano ich za to, że nauczają za pieniądze i szerzą relatywizm w ocenianiu cnót i wartości
argument, racje uzasadniające wstrzymanie się od zajęcia stanowiska
(łac. cognitio, notitia – poznanie, znajomość) – to, co jest skutkiem poznania; prawdziwe, uzasadnione przekonanie dotyczące rzeczywistości.
wnioskowanie jest takim procesem myślowym, w którym na podstawie przekonania o prawdziwości pewnych twierdzeń dochodzimy do uznania prawdziwości innych twierdzeń