W V w. p.n.e. doszło do istotnej zmiany problematyki filozoficznej. Stracił na znaczeniu dotychczasowy przedmiot dociekań – przyroda, zaś na pierwszy plan wysunął się człowiek. Ta nowa filozofia miała charakter humanistyczny – skupiała się na człowieku i jego działalności. Jej głównymi dyscyplinami stały się etyka, zajmująca się moralnością, czyli obyczajami, ludzkim charakterem i praktycznymi zasadami zachowania się wobec innych ludzi, antropologia filozoficzna, zajmująca się naturą człowieka, filozofia polityki, filozoficzna refleksja nad sztuką oraz retoryka. Na pierwszy plan wysunęły się wtedy dwa pytania: kim jest człowiek? (to pytanie antropologiczne) oraz: jak powinien postępować (pytanie etyczne) i w jaki sposób może stać się dobrym obywatelem. Owa praktycznie zorientowana filozofia pojawiła się w Atenach. Miało to związek z przemianami kulturowymi, które zaszły w tym greckim polis.

Zaczęło się od sofistów

RAftMbYFrhRBM1

Obraz przedstawia scenę rodzajową. W ogrodzie znajduje się czterech mężczyzn. Jeden z nich stoi. Jest starszy, siwobrody. Zdaje się mówić coś do młodego mężczyzny, którego ma przed sobą. Ma wyciągnięte ręce przed siebie. Będący przed nim mężczyzna klęczy. Przygląda się mówiącemu. Scenie przygląda się kolejnych dwóch mężczyzn. Są oni po prawej stronie mówcy.

Pierwszymi przedstawicielami humanistycznego okresu rozwoju filozofii w Grecji byli sofiści. Nie stanowili oni jednolitej szkoły filozoficznej. Sami określali się mianem nauczycieli, którzy odpowiadali na nową potrzebę wiedzy – przygotowywali do życia publicznego. Uczyli więc tego, co w życiu publicznym może się przydać – retoryki, polityki, etyki, historii, gramatyki. Nie dążyli jednak do tego, by zaszczepić w swoich uczniach określone poglądy etyczne czy polityczne, lecz by nauczyć ich skutecznego posługiwania się tymi umiejętnościami i osiągania własnych celów w polityce. Wartości etyczne i prawda były tym celom podporządkowane – stąd nauki sofistów prowadziły w filozofii do relatywizmu.

Sofiści dokonali przewrotu w dziejach filozofii: w przeciwieństwie do myślicieli jońskich przedmiotem swoich badań uczynili nie przyrodę, lecz człowieka, byli zatem pierwszymi humanistami. Jednocześnie nie zajmowali się odpowiedzią na pytanie, kim jest człowiek, tylko jakie umiejętności zapewniają mu sukces w życiu prywatnym i publicznym. Szczególną uwagę przywiązywali do analizy języka, a także retoryki rozumianej jako przekonywające prezentowanie swoich racji, oraz erystyki, czyli sztuki prowadzenia sporów i dyskusji. Nie prawda bowiem liczyła się dla sofistów, tylko skuteczność. Gorgiasz uważał, że każdą tezę, nawet najbardziej absurdalną, można udowodnić, jeśli się potrafi obmyślić zręczną argumentację. Wyznawali zatem relatywizm, czyli przekonanie, że nie ma prawd obiektywnych, a jedynie subiektywne mniemania.

RCPTMvCn0byYU

Ilustracja przedstawia kolorowe znaki zapytania na zielonym tle. Są różnej wielkości.

Protagoras wypowiedział słynne zdanie: Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy, istniejących, że istnieją, i nie istniejących, że nie istnieją (łac. homo mensura). Stąd też każdy sąd wypowiadany przez człowieka, nawet szalonego, jest prawdziwy, bo informuje o tym, co się widzi bądź odczuwa, co jednak nie znaczy, że każdy sąd jest zgodny z rzeczywistością; znowu przesądza o tym kryterium użyteczności.

Słownik