W antyku sceptycyzm miał prowadzić do zawieszenia sądu – powstrzymania się od wydawania ostatecznych ocen tam, gdzie nie można osiągnąć pewnej wiedzy. Sceptyk nie rozstrzygał więc, która z przeciwstawnych opinii jest prawdziwa. Takie podejście miało znaczenie praktyczne: uwalniało od niepokoju związanego z koniecznością rozstrzygania sporów i pozwalało osiągnąć spokój ducha. Sceptycyzm nie kończy się jednak wraz z antykiem. W filozofii nowożytnej i współczesnej przyjmuje różne postacie. Nie zawsze występuje jako odrębny nurt filozoficzny ani nie musi oznaczać ogólnego podważania możliwości poznania. Często odnosi się do określonych dziedzin wiedzy lub służy jako metoda krytycznego badania przekonań. Warto przyjrzeć się kilku przykładom.

R1QJDM79CED1B1

Obraz przedstawia portret mężczyzny. Mężczyzna jest łysy, ma podłużną twarz i wysokie czoło. Posiada wydatny nos oraz krótkie wąsy. Ubrany jest w bogaty, szesnastowieczny strój. Pod szyją ma biały kołnierz oraz złoty łańcuch. Na szaro‑niebieski strój ma narzuconą czerwoną pelerynę.

We Francji epoki odrodzenia rozwinął się sceptycyzm humanistyczny – nurt filozoficzny nawiązujący do starożytnej tradycji sceptyckiej - pirronizmu. Jednym z jego najwybitniejszych przedstawicieli był francuski pisarz i filozof Michel de Montaigne. Swoje wątpliwości dotyczące wiarygodności ludzkiego poznania wyraził w słynnym pytaniu: Cóż wiem? 
Montaigne z dużym dystansem podchodził do możliwości rozstrzygnięcia najważniejszych problemów metafizycznych, takich jak kwestia istnienia Boga i duszy. 
Jego sceptycyzm miał przede wszystkim charakter praktyczny. Montaigne uważał bowiem, że wikłanie się w spory metafizyczne może zakłócać spokojne i przyjemne życie, a także prowadzić do fanatyzmu. Filozofię rozumiał jako sztukę życia, a człowieka postrzegał jako część przyrody, która – jego zdaniem – uczy przede wszystkim umiaru.

RHFTAO3DR73AK1

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma pociągłą twarz. Jego włosy są ufryzowane. Nad uszami ułożone w dwa loki. Mężczyzna ubrany jest w surdut, kamizelkę i koszulę z haftowanymi falbanami na piersi i przy mankietach. W prawej ręce trzyma otwartą książkę.

Innym przykładem nowożytnego sceptycyzmu jest Kartezjusz. Zainicjował on nowy sposób prowadzenia rozważań filozoficznych. Jego metoda polegała na podważaniu wszystkich twierdzeń i przekonań, które można zakwestionować, aby odnaleźć takie, których nie da się podważyć. Kartezjusz zastosował więc sceptycyzm metodycznysceptycyzm metodycznysceptycyzm metodyczny. Nie traktował go jednak jako celu filozofii, lecz jako narzędzie prowadzące do osiągnięcia pewności. W swoich rozważaniach podważał nawet istnienie świata zewnętrznego i własnego ciała, a także możliwość odróżnienia jawy od snu. Ostatecznie odkrył jednak prawdę, której nie można podważyć: „myślę, więc jestem” (cogito, ergo sum). Na tej podstawie próbował następnie odbudować pewną wiedzę o świecie i rzeczywistości.

W filozofii współczesnej sceptycyzm nadal pełni ważną funkcję krytyczną. Pomaga ujawniać słabości określonych sposobów myślenia, podważać nieuzasadnione przekonania i poszukiwać lepszych wyjaśnień.

RK7ZGJ66HJ6311

Zdjęcie przedstawia rzeźbę. To głowa starszego mężczyzny. Mężczyzna jest łysiejący. Ma wysokie czoło i wydatny nos. Pod oczami widoczne są zmarszczki.

Jednym z przykładów takiego podejścia jest falsyfikacjonizmfalsyfikacjonizmfalsyfikacjonizm, związany przede wszystkim z filozofią nauki Karla Poppera. Zgodnie z nim naukowa teoria powinna być sformułowana w taki sposób, aby można było sprawdzić, czy doświadczenie lub obserwacja jej nie obalają. Badacz nie powinien więc koncentrować się wyłącznie na potwierdzaniu własnej tezy, lecz także aktywnie poszukiwać argumentów i wyników obserwacji, które mogłyby ją podważyć. Teorii naukowej nie można uznać za ostatecznie i absolutnie prawdziwą – nawet jeśli wielokrotnie pomyślnie przeszła próby falsyfikacji. Można jedynie uznać, że dotychczas nie została obalona i jest dobrze potwierdzona przez dostępne wyniki badań.

Z falsyfikacjonizmem wiąże się fallibilizm, czyli przekonanie, że ludzkie poznanie jest omylne, a żadna teoria nie jest zabezpieczona przed możliwością korekty lub odrzucenia w świetle nowych argumentów i danych. Fallibilizm nie oznacza jednak, że wszystkie przekonania są równie niepewne ani że każda teoria naukowa jest tylko tymczasowym „opisem rzeczywistości”. Podkreśla przede wszystkim możliwość popełnienia błędu i konieczność ciągłego poddawania wiedzy krytycznej ocenie.

Sceptycyzm ma także znaczenie potoczne, używane w życiu codziennym. Kim jest współczesny sceptyk? To osoba, która krytycznie podchodzi do własnych przekonań, sprawdza informacje i nie przyjmuje twierdzeń bez odpowiednich podstaw. Słucha argumentów innych ludzi i bierze pod uwagę możliwość, że sama może się mylić. Nie oznacza to, że niczego nie uznaje za prawdziwe. Przeciwnie – sceptyczna postawa ma pomagać w odróżnianiu wiedzy od przypuszczeń i opinii oraz w poszukiwaniu dobrze uzasadnionych odpowiedzi. W tym sensie współczesny sceptycyzm może być przejawem rozsądku i intelektualnej ostrożności.

Słownik