Od sofistów do sceptyków: człowiek i jego rozum
Sceptycyzm był jednym z trzech dominujących nurtów filozofii epoki hellenistycznej. Obok stoicyzmu i epikureizmu prezentował drogę, jaką powinien podążać człowiek, aby osiągnąć życie spokojne, a zatem szczęśliwe. Oryginalność ruchu polegała na tym, że nie dawał gotowych rozwiązań, kazał jedynie gromadzić informacje o otaczającym świecie, aby później – zawiesić osąd, nie wyciągać żadnych konstruktywnych wniosków. Te bowiem wikłałyby ludzi w intelektualne labirynty i czyniły życie nieznośnym. Jednak jakie argumenty przemawiały za takim podejściem do życia i świata?
Sceptycyzm rozumiany jest dziś przede wszystkim w swoim teoriopoznawczym sensie – jako stanowisko odrzucające możliwość uzyskania wiedzy pewnej i uzasadnionej. Starożytny sceptycyzm zapoczątkowany przez Pyrrona z Elidy był jednak w równym stopniu doktryną etyczną. Zawieszenie sądu w kwestiach nieoczywistych i nierozstrzygalnych miało zapewnić człowiekowi spokój i szczęście. Pirron – jak wielu innych greckich etyków tamtego czasu – głosił eudajmonizmeudajmonizm. Charakterystyczne w jego poglądach było to, że szczęście rozumiał jako stan niewzruszonego spokoju i bezbolesnej obojętności. Osiągnąć go można było jedynie poprzez rezygnację z dążenia do poznania prawdy i powstrzymanie się od wszelkich sądów. Dlaczego? Ponieważ, według Pirrona, nie jesteśmy w stanie powiedzieć nic pewnego o rzeczach, które nas otaczają, a niepewność ta rodzi niepokój. Drogą do szczęścia jest zatem obojętność wobec wiedzy.
Zgodnie z ich nauką wstrzymywanie się od sądzenia (afazjaafazja) prowadzi do wewnętrznego spokoju (ataraksjiataraksji), ze spokojem zaś przychodzi obojętność (apatiaapatia), która polega na nieodczuwaniu i stanowi najwyższy cel i szczęście człowieka (eudajmonia).
Diogenes Laertios podaje, że gdy towarzysze podróży Pyrrona wpadli w przygnębienie, on zachował spokój i pocieszał ich, wskazując na świnkę, która spokojnie jadła. Miał powiedzieć:
Patrzcie, przyjaciele, tak niewzruszony musi być mędrzec w podobnych wypadkach.
Taka postawa może wydawać się zaskakująca, przecież to właśnie przekonania często dają nam poczucie sensu, kierują naszymi decyzjami i pomagają zrozumieć świat. A jednak starożytni sceptycy, zwłaszcza ci wywodzący się z nurtu pirrońskiegopirrońskiego, uważali zupełnie inaczej. Z ich perspektywy, w obliczu fundamentalnych pytań o naturę dobra, zła, sprawiedliwości czy sensu życia, najrozsądniejszą postawą jest powstrzymanie się od wydawania sądów — czyli epochéepoché.
Pirrończycy odwoływali się do tzw. sztuki nieorzekania — świadomego wstrzymania się od opowiadania się po którejkolwiek ze stron. Według nich, z osiągnięciem spokoju (ataraksjaataraksja) przychodzi apatiaapatia, która polega na nieodczuwaniu emocjonalnych wzburzeń i stanowi najwyższy cel i szczęście człowieka.
Z kolei dogmatyzm, czyli przekonanie, że istnieją obiektywne, niepodważalne prawdy i wartości, według sceptyków prowadzi jedynie do niepokoju, rozczarowania i emocjonalnych cierpień. Jak pisał Sekstus Empiryk:
Zarysy PyrrońskieKto bowiem uważa, że coś jest piękne lub złe z natury, ten nieustannie podlega niepokojom; a gdy nie posiada tego, co uważa za piękne, sądzi, że spotyka go prawdziwa udręka (...). Ten zaś, kto nie zajmuje określonego stanowiska na temat tego, co piękne albo złe z natury, i ani nie unika, ani nie dąży do niczego ze wszystkich sił, dzięki temu pozostaje niewzruszony.
CART1 Źródło: Sekstus Empiryk, Zarysy Pyrrońskie, [w:] Barbara Markiewicz, Od filozofów jońskich do Pascala. Wybór tekstów, Warszawa 1999, s. 90.
Zastanów się i spróbuj odpowiedzieć na pytanie: czy warto rezygnować z przekonań, by osiągnąć spokój?
Sceptyczne zawieszenie sądu było zalecane nie jako cel sam w sobie, ale jako środek do osiągnięcia spokoju, który zwolennicy tej filozofii uznawali za najwyższą wartość.
Wysłuchaj wykładu dr. Tomasza Mazura i odpowiedz na pytanie: jak według sceptyków powinniśmy reagować na spotykające nas nieszczęścia?
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1ZewJWrcnZWz
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film pod tytułem Sceptycy: skąd nieszczęście?
Odpowiedz na pytanie, w jaki sposób przekonania mogą wpływać na postrzeganie rzeczywistości przez człowieka?
Czy starożytni sceptycy zgodziliby się ze stwierdzeniem, że sprawiedliwość jest obiektywną wartością? Uzasadnij swoją odpowiedź, podając dwa argumenty zgodne z założeniami pirronizmu.
Zapoznaj się z mapą myśli. Następnie wykaż, że w myśli starożytnych sceptyków epistemologia łączy się z etyką.
Czy jesteś sceptykiem w twoim codziennym życiu? Wskaż mocne i słabe strony takiej postawy.
Słownik
(gr. alfaphialfasigmaίalfa – niemówienie, nieorzekanie) - powstrzymywanie się od wydawania sądów
(á – nie, pathos – uczucie, namiętność, doświadczenie) - czyli niewrażliwość, beznamiętność i zobojętnienie
(gr. alfataualfarhoalfaxiiotaalfa – niewzruszenie, niewzruszoność) - niewzruszoność względem otaczającego świata i wydarzeń, które mają miejsce;
(gr. dógma - pogląd, przekonanie) wieloznaczny termin filozoficzny, tutaj oznacza postawę uznającą zdolność władz poznawczych do niewątpliwego poznania natury rzeczy
jeden z trzech głównych nurtów filozofii okresu hellenistycznego, zainicjowany przez Epikura z Samos; w myśl tej doktryny w życiu powinniśmy zaspokajać tylko naturalne potrzeby, niezbędne dla naszego życia i tylko z nich czerpać przyjemność (tzw. hedonizm umiarkowany); Epikur nauczał w swoim ogrodzie, do którego mógł wstąpić każdy przechodzień, aby nieco odpocząć, napić się wody i brać udział w przyjemnych, intelektualnych pogadankach
(gr. epoché - zawieszam, wstrzymuję) termin filozoficzny pochodzenia greckiego, który oznacza zawieszenie osądu, niewyrażanie opinii;
(gr. eudaimōn – szczęśliwy) pogląd etyczny, zgodnie z którym najwyższym dobrem i ostatecznym celem życia człowieka jest szczęście
(gr. isostheneia) pogląd filozoficzny, właściwy m.in. sceptykom, wg którego każdemu twierdzeniu można przeciwstawić twierdzenie inne o takiej samej sile argumentacyjnej, można więc sformułować w tej samej kwestii dwa równosilne, wykluczające się sądy
(gr. sophistes – praktykowanie mądrości) niejednolity ruch filozoficzny starożytnej Grecji przełomu V i VI w. p.n.e., skupiający nauczycieli polityków, retorów, oratorów i etyków; celem sofistów było przysposabianie młodzieży i dorosłych do życia publicznego i pełnienia funkcji społeczno politycznych; krytykowano ich za to, że nauczają za pieniądze i szerzą relatywizm w ocenianiu cnót i wartości
(gr. stoikós – stoik) – to jeden z trzech najważniejszych systemów filozoficznych epoki hellenistycznej, obok epikureizmu i sceptycyzmu, w ramach którego podejmuje się zagadnienia etyczne oraz problem szczęścia i możliwości jego osiągnięcia; według stoików szczęście polega na życiu zgodnym z rozumem, cnotą, naturą i wolą bogów, a do szczęścia prowadzi człowieka przede wszystkim prawy rozum oraz apatia, czyli stan wolności od namiętności