Od sofistów do sceptyków: człowiek i jego rozum
Gdy sceptycy zaczęli odchodzić od etycznych zainteresowań Pirrona, głównym problemem, którym się zajmowali, zostało pytanie, czy możliwe jest osiągnięcie wiedzy pewnej. Wiedza pewna to taka, którą można uzasadnić. Jeśli ktoś chciałby nas przekonać, że ludzie nie potrzebują do życia tlenu, bez trudu moglibyśmy udowodnić, że się myli. Nasze twierdzenie nie opiera się na wierze w życiodajną moc tlenu – dzięki wiedzy chemicznej i biologicznej rozumiemy mechanizm oddychania oraz wiemy, z czego składa się atmosfera ziemska.
Ale czy na pewno potrafimy uzasadnić wszystko, co uznajemy za prawdziwe? Żeby oddychać, musimy przecież istnieć, musi też istnieć świat, w którym żyjemy. Skąd wiemy, że świat naprawdę istnieje, a nie jest tylko komputerową symulacją? Skąd wiemy, że my sami jesteśmy realni?
Każde rozumowanie opiera się na twierdzeniach, których nie da się uzasadnić. Istnieją pewne tezy, które przyjmujemy bez uzasadnienia, ponieważ są w oczywisty sposób prawdziwe. W starożytnych szkołach filozoficznych, jak np. w Akademii PlatonaPlatona, takie niepodważalne tezy nazywano dogmatami (gr. dógma - pogląd, mniemanie, postanowienie, dekret).
Choć dzisiaj słowo dogmat kojarzy ci się pewnie z religią, to nauka również opiera się na twierdzeniach, które przyjmowane są bez dowodu po to, aby na ich podstawie przeprowadzić dalsze rozumowanie. Przykładem takich twierdzeń są aksjomaty matematyczne.
Dogmatyzm jest takim stosunkiem do wiedzy, który dopuszcza uznanie pewnych tez bez uzasadnienia. Sceptycyzm to stanowisko przeciwstawne. Jego sens wyraża się w przekonaniu, że aby nasza wiedza o świecie była pewna, musi być całkowicie uzasadniona. Równocześnie jednak badania logiczne sceptyków doprowadziły ich do wniosku, że jest to niemożliwe, ponieważ każda wiedza opiera się na dogmatach. Stąd właśnie wynika właściwy – zdaniem sceptyków – powątpiewający stosunek do wiedzy. Skoro niemożliwe jest osiągnięcie całkowitej pewności, należy raczej zawiesić swój sąd i mieć świadomość, że każde twierdzenie jest równie pewne co twierdzenie z nim sprzeczne.
Przypomnij sobie czym zajmuje się epistemologia, odpowiedź zapisz w formie notatki.
Doniosłe znaczenie sceptycyzmu dla rozwoju epistemologii polega na tym, że rozwinął on wszelkie sposoby podważania ludzkich przekonań i mniemań. W logice można wskazać dwa rodzaje dowodów: wprost i nie wprost. Pierwsze dowodzą jakiejś tezy (np. że właśnie pada deszcz), drugie zaś podważają stanowisko przeciwne do niej, więc udowadniają, że nie może być inaczej, niż tak, jak właśnie się głosi (nie jest możliwe, aby w tej chwili nie padał deszcz). Inną zasługą sceptyków na gruncie epistemologii jest opracowanie technik obalania twierdzeń lub wykazywania zawodności (lub względności) ludzkiego poznania, tzw. tropów sceptycznych pogłębiających dyskusję nad niektórymi zagadnieniami epistemologicznymi. Chociaż sceptycyzm pierwotnie skierowany był w tamtym czasie wobec teorii wiedzy stoików, to jednak do dziś ich argumenty są traktowane poważnie. Sceptycy akademiccy argumentowali, że wiedza jest niemożliwa, ponieważ wrażenia są zawsze omylne.
Należy również pamiętać, że krytyczny pogląd sceptyków na możliwość poznania rzeczywistości godzi w klasyczną definicję prawdy, a właściwie w każdą definicję, która prawdę opiera na jakichkolwiek kryteriach.
W czasach sceptyków istniały dwa zasadnicze poglądy na źródło poznania: albo odbywało się ono za pomocą zmysłów, albo za pomocą rozumu. Wiedza, którą zdobywa człowiek, wyraża się w zdaniach, te zaś mogą być albo prawdziwe, albo fałszywe. Zdania uznawane za prawdziwe stają się twierdzeniami uzasadnionymi i mogą posłużyć do wnioskowaniawnioskowania. Zaczynając od prawdziwego zdania (przesłanki), mogę – za pomocą praw logicznych oraz zgodnie z odpowiednimi regułami wnioskowania – sformułować nowe twierdzenie (wniosek). Jeżeli uznajemy za prawdziwe zdanie, że ludzie są śmiertelni, to również i ja – jako człowiek – z całą pewnością nie uniknę śmierci.
Sceptycy opracowali tropy, które pozwalały im dowodzić zarówno, że niemożliwe jest pewne poznanie zmysłowe (argument względności postrzeżeń), jak i że niemożliwe jest pewne wnioskowanie. Tu posługiwali się argumentami błędnego koła, nieskończonego dowodu oraz arbitralności uzasadnienia.
Wśród tropów sceptyków pojawia się także taki, w myśl którego konkretną rzecz postrzegamy zupełnie odmiennie innymi zmysłami. Zaproponuj własny, oryginalny przykład takiego tropu.
Odpowiedz na pytania: Na czym polegają tropy sceptyków przeciw rozumowaniu dedukcyjnemu? Czy potrafisz podać własne przykłady?
Własnymi słowami wyjaśnij, na czym polega regres ad infinitum.
Na podstawie poniższego stwierdzenia wskaż zastosowany w nim trop sceptyczny. Wyjaśnij jego sens i zilustruj go innymi przykładami.
Na podstawie poniższego stwierdzenia wskaż zastosowany w nim trop sceptyczny. Wyjaśnij jego sens i podaj własne przykłady.
Historia filozofiiChoremu na żółtaczkę miód wydaje się gorzki: temuż, kto wyzdrowieje, wyda się słodki.
Źródło: Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 2003, s. 149.
Słownik
(gr. eudaimōn – szczęśliwy) pogląd etyczny, zgodnie z którym najwyższym dobrem i ostatecznym celem życia człowieka jest szczęście; eudajmonistami byli: Demokryt, Arystoteles, epikurejczycy, stoicy, św. Augustyn, św. Tomasz
(gr. epistéme – wiedza, poznanie, logos – myśl, rozważanie, wyjaśnienie) – filozoficzna nauka o poznaniu, zwana też teorią poznania
(ok. 483–375 275 p.n.e.) – sofista, filozof, mówca, prekursor erystyki (sztuki prowadzenia sporów), który wypracował sztukę uprawiania retoryki jako mowy artystycznej
(gr. logikós – zgodny z rozumowaniem) logika jest narzędziem filozofii i nauki, które służy do określenia warunków poprawnego rozumowania, a w szczególności – wnioskowania. Zajmuje się czynnościami poznawczymi, czyli procesem nabywania przekonań, które wyrażone są w zdaniach. W tym sensie logika jest teorią związków (przede wszystkim związków wynikania) między wyrażeniami językowymi
(ok. 365–275 p.n.e.) – grecki filozof, twórca szkoły sceptyckiej, która obok stoicyzmu i epikureizmu była jedną z trzech najważniejszych szkół filozoficznych po śmierci Arystotelesa. Podobnie jak przedstawiciele innych szkół, za cel życia uważał osiągnięcie szczęścia, jednak zaproponował nową drogę do jego realizacji. Polegała ona na zawieszeniu wszelkich sądów (twierdzeń). Człowiek, który powstrzymuje się od wydawania sądów, nie tylko unika błędu (ponieważ dla każdego twierdzenia można znaleźć równie silne racje za i przeciw), lecz także osiąga stan spokoju ducha (ataraksję). Uważa się, że poglądy Pirrona zostały ukształtowane pod wpływem spotkań z mędrcami i ascetami indyjskimi, których poznał, towarzysząc Aleksandrowi Wielkiemu podczas wyprawy wojennej na Wschód.
jedna z nazw sceptycyzmu, wywodzi się od imienia inicjatora ruchu – Pirrona z Elidy; w literaturze bywa również używana dla ukazania podziału całego ruchu na „pirronizm” i „akademizm” – w takim przypadku oznacza Pirrona i jego uczniów, podczas gdy „akademizm” oznacza formę sceptycyzmu, jaka w Akademii Platońskiej pojawiła się za czasów, gdy jej scholarchą (dyrektorem) został Arkezylaos
(ok. 485 – ok. 411 p.n.e.) – filozof, sofista, twórca stwierdzenia, zgodnie z którym człowiek jest miarą wszystkiego (łac. homo mensura).
(od gr. skeptikós – badający, roztrząsający, szukający) określenia sceptycyzm można używać w dwóch znaczeniach: potocznym i filozoficznym. W życiu codziennym, gdy mówimy, że ktoś podchodzi do jakiejś sprawy sceptycznie, oznacza to, że nie dowierza możliwości jej realizacji, wątpi w czyjeś plany lub intencje. To potoczne znaczenie ma swoje korzenie w filozofii, wywodząc się od starożytnego ruchu sceptyków. Oni z kolei krytycznie podchodzili do wszystkich doktryn i systemów, a ich głównym celem było podważanie pewności wiedzy. Właśnie to krytyczne podejście do wiedzy stanowiło ich wielki wkład w rozwój epistemologii, czyli teorii poznania.
(II/III w.) - starożytny filozof i lekarz, przedstawiciel sceptycyzmu pirrońskiego. Działał prawdopodobnie w Grecji lub Egipcie (być może w Aleksandrii). Jest autorem najważniejszych zachowanych dzieł sceptycyzmu, m.in. „Szkiców pirrońskich” i traktatu „Przeciw uczonym” w których bronił idei zawieszenia sądu (epoché) jako drogi do osiągnięcia wewnętrznego spokoju (ataraksji). Uważał, że skoro dla każdego twierdzenia można podać równie mocne argumenty za i przeciw, należy powstrzymać się od orzekania o prawdzie.
(od gr. sigmaomicronphiiotasigmatauής, sophistes – praktykowanie mądrości) niejednolity ruch filozoficzny starożytnej Grecji przełomu V i VI w. p.n.e., skupiający nauczycieli polityków, retorów, oratorów i etyków; celem sofistów było przysposabianie młodzieży i dorosłych do życia publicznego i pełnienia funkcji społeczno‑politycznych; krytykowano ich za to, że nauczają za pieniądze i szerzą relatywizm w ocenianiu cnót i wartości
argument, racje uzasadniające wstrzymanie się od zajęcia stanowiska
(łac. cognitio, notitia – poznanie, znajomość) – to, co jest skutkiem poznania; prawdziwe, uzasadnione przekonanie dotyczące rzeczywistości.
wnioskowanie jest takim procesem myślowym, w którym na podstawie przekonania o prawdziwości pewnych twierdzeń dochodzimy do uznania prawdziwości innych twierdzeń