Współcześnie pojęcie sceptycyzmu funkcjonuje w dwóch znaczeniach — potocznym i filozoficznym. W języku codziennym, gdy mówimy, że ktoś podchodzi do czegoś sceptycznie, mamy zazwyczaj na myśli brak wiary w powodzenie jakiegoś przedsięwzięcia, wątpliwości co do cudzych intencji lub ogólne niedowierzanie. To potoczne rozumienie wywodzi się jednak z filozofii — a konkretnie ze starożytnego ruchu sceptyków, którzy podważali zasadność wszelkich doktryn i systemów wiedzy. Ich celem nie było jedynie samo wątpienie, lecz przede wszystkim kwestionowanie pewności poznania oraz ukazywanie ograniczeń doświadczenia, rozumu i zmysłów.

Narodziny sceptycyzmu

Wraz z podbojem Grecji przez Aleksandra Macedońskiego kończy się epoka helleńska, a zaczyna epoka hellenistyczna. Greckie polis zostaną stopniowo zdobyte, aby już nigdy w pełni nie odzyskać niezależności. Dotąd życie przeciętnego Greka związane było z jego ojczystym państwem‑miastem, a teraz Grecy poczuli się zagubieni w nowej sytuacji społeczno‑politycznej. Przed filozofią stanęło ważne zadanie: musiała dać ludziom odpowiedź na pytane o to, jak żyć w zupełnie nowych realiach. Do głosu dochodzą wtedy trzy nowe ruchy filozoficzne: stoicyzm, epikureizm i sceptycyzm. Dwa pierwsze stają się systemami filozoficznymi i zajmują się badaniem otaczającego świata, aby wskazać w nim miejsce człowieka, określić jak powinien postępować i działać. Trzeci z nich głosi, że tak naprawdę nie można poznać świata i powinno się jedynie zbierać docierające informacje, aby ostatecznie powstrzymać się od jakiejkolwiek opinii, zawiesić swój osąd – nie mieć zdania. Paradoks polega na tym, że chociaż sceptycy krytykowali stoików i epikurejczyków za ich dogmatyzmdogmatyzmdogmatyzm, to wszystkim trzem ruchom filozoficznym przyświecał ten sam cel: wycofanie się do swojego własnego wnętrza, niewzruszoność względem otaczającego świata (ataraksjaataraksjaataraksja) i niewrażliwość (apatiaapatiaapatia) wobec krzywd, jakie spotykają ludzi. Szczęście miało dać albo nieodczuwanie emocji (stoicyzmstoicyzmstoicyzm), albo cieszenie się z zaspokajania tylko niezbędnych do życia potrzeb (epikureizm), albo też nieposiadanie własnych przekonań (sceptycyzm). O oryginalności ruchu sceptyków przesądzają zatem dwa pojęcia - izosteniaizosteniaizostenia i epochéepochéepoché, które nie były podzielane przez inne nurty filozofii hellenistycznej.

Pirron z Elidy, od którego zaczyna się w filozofii ruch sceptyków, poszedł jeszcze dalej niż sofiści. Stwierdził, że:

1. ludzie nie znają właściwości żadnych istniejących rzeczy;

2. muszą więc powstrzymać się od wygłaszania sądów na ich temat;

3. bo tylko dzięki temu osiąga się szczęście i spokój.

Na tych trzech tezach zbudował całą koncepcję, w myśl której rozumny człowiek może jedynie analizować otaczający go świat, zbierać informacje, jakie do niego napływają, aby potem – nie wyciągać z nich żadnych wniosków, bo żadna obiektywna prawda nie istnieje. Podczas gdy inne szkoły filozoficzne niestrudzenie poszukiwały prawdy, aby zaspokoić intelektualne potrzeby epoki i zapewnić człowiekowi szczęście, Pirron postawił sprawę zupełnie odwrotnie. W jego mniemaniu dopiero wtedy, gdy zrozumie się, że niczego nie jest się w stanie stwierdzić, można osiągnąć życie spokojne i szczęśliwe – bez intelektualnych labiryntów, które mącą spokój i wiodą umysł na manowce.

Od czasów Pirrona sceptycy nazywali przedstawicieli innych szkół filozoficznych  dogmatykamidogmatykdogmatykami i nieustannie podważali wszystkie ich twierdzenia. Budzili przy tym niesłychaną irytację, zwłaszcza wśród stoików i epikurejczyków, którzy dążyli do jak najlepszego poznania świata, aby wskazać w nim miejsce dla człowieka, a dzięki temu ukazać mu, jak powinien żyć i postępować.
Pirronizm będzie głosił, że zmysły stale mamią i nie pozwalają odkrywać rzeczywistości, że umysł nie jest w stanie wyciągnąć z nich żadnych poprawnych wniosków, ani tym bardziej tworzyć teorii dotyczących świata. Tylko uświadomienie sobie tego stanu rzeczy i rezygnacja z niepotrzebnych rozważań zapewni szczęście.

Przedstawiciele antycznego sceptycyzmu

Początki nurtu filozoficznego nazywanego sceptycyzmem (gr. sképtomai – być niezdecydowanym) sięgają IV i III w. p.n.e. Wtedy to rozpoczął się pierwszy okres działalności sceptyków, nazywany pirronizmem, od imienia założyciela szkoły, .

Pirronizm był pierwotnie przede wszystkim doktryną etyczną. Jego twórca, Pirron, podobnie jak wielu greckich myślicieli tamtych czasów, głosił eudajmonizmeudajmonizmeudajmonizm — koncepcję szczęścia jako najwyższego dobra.
Dla Pirrona szczęście oznaczało stan niewzruszonego spokoju (ataraksjiataraksjaataraksji) i bezbolesnej obojętności (apatiapatiaapati), który można było osiągnąć jedynie poprzez rezygnację z dążenia do poznania prawdy i powstrzymanie się od wszelkich sądów (epocheepocheepoche). Ten radykalny postulat wynikał z jego przekonania: nie jesteśmy w stanie orzekać nic pewnego o otaczających nas rzeczach, a ta niepewność poznawcza jest głównym źródłem ludzkiego niepokoju.
Kontynuatorzy myśli Pirrona (tacy jak Arkezylaos, Karneades, Sekstus Empiryk, AinezydemainezydemAinezydem czy AgryppaagryppaAgryppa), nazywający się sceptykami, rozwinęli pierwotnie etyczny postulat mistrza na gruncie logikilogikalogiki i teorii poznaniaepistemologiateorii poznania. Zajęli się szczegółową analizą twierdzeń, dowodząc, że w żadnym z nich nie ma więcej pewności niż w stwierdzeniu z nim sprzecznym. To przekonanie, że żaden sąd nie jest logicznie silniejszy (czyli pewniejszy) niż inne sądy, nosi nazwę izosteniiizosteniaizostenii, czyli równosilności sądów. W konsekwencji tego rozwoju, pierwotny, etyczny charakter pirronizmu utracił z czasem swoje kluczowe znaczenie na rzecz zagadnień epistemologicznych.

Pirronizm był przede wszystkim doktryną etyczną, a Pirron – jak wielu innych greckich etyków tamtego czasu – głosił eudajmonizmeudajmonizmeudajmonizm. Charakterystyczne w jego poglądach było to, że szczęście rozumiał jako stan niewzruszonego spokoju i bezbolesnej obojętności. Osiągnąć go można było jedynie poprzez rezygnację z dążenia do poznania prawdy i powstrzymanie się od wszelkich sądówsądsądów. Dlaczego? Ponieważ, według Pirrona, nie jesteśmy w stanie powiedzieć nic pewnego o rzeczach, które nas otaczają, a niepewność ta rodzi niepokój. Drogą do szczęścia jest zatem obojętność wobec wiedzy.

Kontynuatorzy myśli Pirrona (najważniejsi z nich to: Arkezylaos, Karneades, Sekstus Empiryk, Ainezydem, Agrypa) – nazywający się sceptykami – rozwijali myśl swojego mistrza o tym, że nie wiemy, jakie są własności rzeczy, na gruncie logikilogikalogiki (pierwotny, etyczny charakter pirronizmu utracił z czasem kluczowe znaczenie). Zajęli się analizą twierdzeń i dowodzili, że w żadnym istniejącym twierdzeniu nie ma więcej pewności niż w stwierdzeniu z nim sprzecznym. Przekonanie, że żaden sąd nie jest logicznie silniejszy (czyli pewniejszy) niż inne sądy, nazywa się izostenią, czyli równosilnością sądów.

W jaki sposób sceptycy dowodzili izostenii? Opracowali pewne stałe argumenty, które pozwalały im zbić dowolne twierdzenie, dowodząc tym samym, że nie jest ono pewniejsze od twierdzenia z nim sprzecznego. Te argumenty nazywały się tropami. By zrozumieć, jak one działały, musimy uporządkować podstawowe pojęcia logiczne.

W czasach sceptyków istniały dwa zasadnicze poglądy na źródło poznania: albo odbywało się ono za pomocą zmysłów, albo za pomocą rozumu. Wiedza, którą zdobywa człowiek, wyraża się w zdaniach, te zaś mogą być albo prawdziwe, albo fałszywe. Zdania uznawane za prawdziwe stają się twierdzeniami uzasadnionymi i mogą posłużyć do wnioskowaniawnioskowaniewnioskowania. Zaczynając od prawdziwego zdania (przesłanki), mogę – za pomocą praw logicznych oraz zgodnie z odpowiednimi regułami wnioskowania – sformułować nowe twierdzenie (wniosek). Jeżeli uznajemy za prawdziwe zdanie, że ludzie są śmiertelni, to również i ja – jako człowiek – z całą pewnością nie uniknę śmierci.

Sceptycy opracowali tropy, które pozwalały im dowodzić zarówno, że niemożliwe jest pewne poznanie zmysłowe (argument względności postrzeżeń), jak i że niemożliwe jest pewne wnioskowanie. Tu posługiwali się argumentami błędnego koła, nieskończonego dowodu oraz arbitralności uzasadnienia.