Od sofistów do sceptyków: człowiek i jego rozum
Dlaczego o gustach się nie dyskutuje? Ktoś może uważać, że Dialogi Platona są śmiertelnie nudne, a tobie mogą się podobać – zgadzacie się jednak, że wartość dzieła jest względna, bo zależy od gustu odbiorcy. Ale czy w procesie poznania akceptujemy podobny relatywizmrelatywizm? Czy jeśli ja mówię, że jest pochmurno, a ty, że świeci słońce, to również uznamy, że pogoda jest względna? Czy raczej stwierdzimy, że któreś z nas musi się mylić? By wyćwiczyć swoich uczniów w rozumowaniu i dowodzeniu, sofiści twierdzili, że cała ludzka wiedza jest względna, a o tym, co jest prawdziwe, decyduje człowiek – musi tylko umieć obronić swoją tezę. Stawiając człowieka w centrum zainteresowania filozofii, sofiści stworzyli nowy, humanistyczny program nauczania w starożytnej Grecji.
(od greckiego sophia – mądrość) działali w Grecji, głównie w Atenach, w V i IV wieku p.n.e. Dysponowali wszechstronną wiedzą, obejmującą niemal wszystkie ówczesne dziedziny nauki. Zasłynęli nie tylko jako wybitni mówcy i pisarze, ale przede wszystkim jako wędrowni nauczyciele. Do grona pierwszych i najważniejszych przedstawicieli tego nurtu należeli Protagoras z Abdery oraz Gorgiasz.
Tradycyjnie uważano, że cnotliwym, prawym obywatelem może być tylko ktoś szlachetnie urodzony. Tymczasem dla ateńskich nauczycieli cnota (gr. areté) nie była ściśle związana z arystokratycznym pochodzeniem: oznaczała sprawność w kierowaniu sprawami prywatnymi i publicznymi, biegłość w czynach i słowach. Areté była czymś, czego można się nauczyć i co każdy może zdobyć własnym wysiłkiem. Przy takim założeniu sofiści nie mogli poprzestać na uprawianiu nauki: dzielili się swą mądrością z innymi, stając się wychowawcami obywateli, których przygotowywali do życia publicznego. To właśnie wraz z nimi powstaje zachodnia idea wychowania opartego na wiedzy.
Wybitny znawca kultury starożytnej Grecji, Werner Jaeger, przypisuje sofistom kluczową rolę w rozwoju koncepcji paidei. Paideia to koncepcja wychowania, które ma na celu osiągnięcie doskonałości, harmonijnie łączącej przymioty ciała i ducha. Dzięki sofistom paideia objęła elementy filozofii, nauk szczegółowych oraz retorykretorykę i stała się dostępna dla każdego obywatela, który był skłonny zapłacić za ich nauki, a nie – jak wcześniej – jedynie dla dzieci rodów arystokratycznych.
Sofiści dokonali przewrotu w dziejach filozofii ponieważ w przeciwieństwie do myślicieli jońskich przedmiotem swoich badań uczynili nie przyrodę, lecz człowieka, byli zatem pierwszymi humanistami. Jednocześnie nie zajmowali się odpowiedzią na pytanie, kim jest człowiek, tylko jakie umiejętności zapewniają mu sukces w życiu prywatnym i publicznym. Sofiści zaczęli stawiać filozofii cele praktyczne, a nie jedynie teoretyczne. Filozofia miała służyć do tego, by umiejętnie uczestniczyć w życiu publicznym polis. Dlatego zamiast pytać o zasadę przyrody (arche), sofiści zajmowali się badaniem historii, retoryki, języka, dialektyki, czyli sztuki rozumowania, etyki i polityki. Dla sofistów liczyła się bowiem nie prawda, lecz skuteczność. GorgiaszGorgiasz uważał, że każdą tezę, nawet najbardziej absurdalną, można udowodnić, jeśli się potrafi obmyślić zręczną argumentację. Sofiści głosili relatywizm, czyli przekonanie, że nie ma prawd obiektywnych, a jedynie subiektywne mniemania.
Względność prawdy oznacza więc dla relatywistów przede wszystkim to, że różnice w poglądach nie są skutkiem błędów w procesie poznania, lecz wynikają z właściwego człowiekowi sposobu postrzegania rzeczywistości.
Ten pogląd przenosili też na inne dziedziny życia ludzkiego. Prawo obowiązujące między ludźmi, ich zdaniem, wynikało z konwencjikonwencji, umowy społecznej, a nie z natury. Jedni z nich uważali, że prawo zostało ustanowione po to, by silniejsi, czyli rządzący, mogli sprawować kontrolę nad słabszymi, a drudzy przeciwnie – by słabsi mogli bronić się przed silniejszymi. Nie tylko prawo, ale także moralność i religia były dziełem zawiązanej między ludźmi umowy.
W filozofii wyróżnia się kilka podstawowych odmian relatywizmu.
Relatywizm etyczny
Głosi, że dobro i zło nie mają charakteru obiektywnego. To, co jedna osoba uważa za dobre, inna może uznać za złe. Nie istnieje więc jedna powszechna norma moralna obowiązująca wszystkich ludzi.
Relatywizm estetyczny Głosi, że oceny dotyczące piękna nie mają charakteru obiektywnego. To, co jedna osoba uważa za piękne, innej może się nie podobać. Ludzie różnią się gustami, dlatego ten sam obraz, utwór muzyczny czy dzieło literackie mogą oceniać w różny sposób.
Relatywizm polityczny (konwencjonalizm)
Kładzie nacisk na to, że normy, prawa i zasady życia społecznego są wytworem umowy między ludźmi (konwencji), a nie czymś naturalnym lub absolutnym.
Relatywizm poznawczy (epistemologiczny) Stanowisko, zgodnie z którym poznanie rzeczywistości zależy od poznającego ją człowieka. Oznacza to, że nie istnieje jedna obiektywna prawda dostępna wszystkim w jednakowy sposób.
Przeciwieństwem relatywizmu jest absolutyzm, zgodnie z którym prawda ma charakter obiektywny, niezmienny i niezależny od przekonań jednostki.
Protagoras z Abdery
Jednym z najbardziej znanych sofistów był Protagoras z Abdery (480‑410 p.n.e.). Platon poświęcił mu osobny dialog, który zatytułował jego imieniem. Zgodnie z obyczajem sofistów Protagoras dużo podróżował. Był częstym gościem Aten, gdzie odniósł wiele publicznych sukcesów. Cenił go bardzo przywódca ateńskiej demokracji – Perykles. Głosił on zasadę, iż
Żywoty i poglądy słynnych filozofówCzłowiek jest miarą wszystkich rzeczy, istniejących, że istnieją i nieistniejących, że nie istnieją.
Źródło: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, t. IX, 8, tłum. I. Krońska.
Zasada ta, określana łacińskim mianem homo mensura, wyraża przekonanie, że człowiek stanowi ostateczny punkt odniesienia w poznaniu świata, jest miarą prawdy i fałszu.
Teza „człowiek miarą rzeczy” jest podstawową zasadą relatywizmu. Skoro nie istnieją bezwzględne wartości moralne, jak np. absolutne dobro, to miernikiem postępowania ludzkiego staje się użyteczność. Tak więc relatywizm poznawczy łączył się u Protagorasa z relatywizmem etycznym.
Co do istnienia i istoty bogów Protagoras zajął stanowisko sceptyczne i uważał, że nie jesteśmy w stanie wypowiadać się na ten temat w wiarygodny sposób.
Był agnostykiemagnostykiem, tzn. nie przeczył temu, że bogowie istnieją, lecz temu, że można ich poznać. Twierdził:
Praeparatio EvangelicaCo się tyczy bogów, to nie wiem ani że istnieją, ani że nie istnieją, ani jaka jest ich istota i jak się przejawiają.
Źródło: Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio Evangelica, t. XIV, 3.
Oskarżony o bezbożność, Protagoras z obawy przed ogłoszeniem wyroku uciekł z Aten. W drodze na Sycylię utonął.
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RtnpriTeP2PjK
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Sofistyka w Grecji.
Przeredaguj zdanie: „Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy – istniejących, że istnieją, i nieistniejących, że nie istnieją”, tak aby stało się tezą relatywizmu etycznego.
Oceń znaczenie sofistyki dla współczesnego człowieka. Czy umiejętności rozwijane przez sofistów – takie jak argumentowanie, prowadzenie dyskusji i przekonywanie innych – są potrzebne również dzisiaj? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Dziś określenie „sofista” kojarzy się zazwyczaj negatywnie. Nazywamy tak osobę, która za pomocą słownych podstępów próbuje narzucić własne zdanie, ukrywając prawdę pod pozorami racji. Warto jednak pamiętać, że pierwotne znaczenie tego słowa miało wydźwięk jednoznacznie pozytywny – sofista był uważany za mędrca, znawcę i posiadacza prawdziwej wiedzy. Skąd zatem ta zmiana? Negatywny wizerunek sofistów to w dużej mierze zasługa ich zagorzałego krytyka, Sokratesa, oraz jego kontynuatorów. Platon nazywał sofistów „płatnymi łowcami młodych i bogatych ludzi”, natomiast Arystoteles uważał sofistykę za zaledwie „mądrość pozorną”. W efekcie tych filozoficznych polemik do sofistów na wieki przylgnęła łatka bezwzględnych szarlatanów, którzy nauczali wyłącznie dla zysku, a efektowne popisy oratorskie cenili wyżej niż rzetelne dociekanie prawdy.
Sokrates wobec sofistów
Sokrates, działający w Atenach w tym samym czasie co pierwsi sofiści, również poświęcił swoją uwagę człowiekowi oraz zagadnieniom moralnym. Przechadzał się po mieście i prowadził rozmowy z Ateńczykami na temat znaczenia takich pojęć, jak sprawiedliwość, dobro, odwaga czy cnota. W przeciwieństwie do sofistów nie uważał się za nauczyciela. Określał siebie mianem miłośnika mądrości, ponieważ był przekonany, że sam nie posiada pełnej wiedzy.
Podczas gdy sofiści przygotowywali swoich uczniów do skutecznego przemawiania i zwyciężania w sporach publicznych, Sokrates wykorzystywał dialog jako metodę dochodzenia do prawdy. Rozmowa miała prowadzić do odkrywania błędów we własnym myśleniu i stopniowego dochodzenia do trafniejszych odpowiedzi. Nie chodziło więc o pokonanie rozmówcy ani o narzucenie mu własnego stanowiska, lecz o wspólne poszukiwanie prawdy.
Sofiści uważali, że skoro tradycyjne normy i wartości utraciły swoje powszechne znaczenie, to nie istnieją wartości obowiązujące wszystkich ludzi. W ich przekonaniu normy moralne, prawo i sprawiedliwość zależą od społeczeństwa, zwyczaju lub przyjętej umowy. Sokrates nie zgadzał się z takim stanowiskiem. Był przekonany, że zadaniem filozofii jest odkrywanie trwałych i powszechnych znaczeń pojęć moralnych. Uważał, że dzięki rozumowi człowiek może dojść do obiektywnej wiedzy o tym, czym są dobro, sprawiedliwość czy cnota. Spór Sokratesa z sofistami był zatem sporem między relatywizmem etycznym a absolutyzmem.
Słownik
(łac. absolutus – całkowity, bezwzględny; gr. episteme – wiedza, zrozumienie i logos – słowo, nauka) stanowisko w teorii poznania, zgodnie z którym prawdziwość (zdania lub sądu) jest cechą niezmienną i niezależną od tego, kto i w jakich okolicznościach ją uznaje; przedstawicielami absolutyzmu epistemologicznego byli np. Platon i Arystoteles
nieuczciwy argument lub sposób manipulacji odbiorcą
(gr. dialektikḗ [téchnē] – dialektyczna [sztuka], od diá – przez i lego – mówię) umiejętność dochodzenia do prawdy poprzez ujawnianie i pokonywanie sprzeczności w rozumowaniu przeciwnika
(gr. episteme – wiedza, zrozumienie i logos – słowo, nauka) teoria poznania, dział filozofii zajmujący się relacjami między poznaniem a rzeczywistością
(gr. eristikos – kłótliwy) sztuka prowadzenia sporów polegająca na używaniu pozamerytorycznych argumentów, mająca na celu wygranie dyskusji, bez względu na prawdę;
(łac. essentia – istota, treść) stanowisko, które głosi, że istnieje istota bądź natura danego przedmiotu
(łac. conventio – układ, zgoda) w filozofii polityki relatywizm uznający, że zasady regulujące działanie systemu prawnego, społecznego i ustroju politycznego opierają się na umowie społecznej
pogląd, zgodnie z którym wartości etyczne i normy moralne są względne – zmienne historycznie, społecznie, a także uzależnione od punktu widzenia jednostki (subiektywne)
(łac. relativus – względny) pogląd filozoficzny, według którego wartości poznawcze, etyczne i estetyczne oraz związane z nimi normy i oceny mają charakter względny
(gr. rhetorike (techne) – sztuka wymowy) sztuka tworzenia skutecznej wypowiedzi pisemnej lub ustnej, mającej na celu przekonanie odbiorców; jest to również rodzaj refleksji teoretycznej nad sposobami komunikacji
(gr. sofia – mądrość, sofistes – mędrzec, sofistoi – mędrcy) nurt filozoficzny starożytnej Grecji, kładący nacisk na problematykę społeczno‑polityczną; zarówno w ontologii, jak i w filozofii politycznej cechuje go skrajny nominalizm; sofiści przyjmowali istnienie wyłącznie rzeczywistości fenomenalnej; odrzucali wszelką transcendencję; w filozofii politycznej zaowocowało to relatywizmem, którego konsekwencją było sformułowanie, po raz pierwszy w dziejach, koncepcji umowy społecznej (konwencjonalizm); towarzyszyła temu teza, iż jedynym kryterium, jakim ludzie dysponują, jest korzyść praktyczna (utylitaryzm)