RXt1Fze9RkVC7
Na zdjęciu jest blat z lezącym kalkulatorem. Na wyświetlaczu kalkulatora jest liczba: 26,6666667. W poprzek zdjęcia na czarnym tle napis: Nie wszystko jest całością - ułamki dziesiętne

Nie wszystko jest całością - ułamki dziesiętne

Źródło: Polina Tankilevitch, domena publiczna. https://www.pexels.com/pl-pl.

6. Postać dziesiętna ułamka zwykłego

RGEa48lYwj4Ke
Ilustracja z Margarita philosophica , 1503, autorstwa Gregora Reischa (zm. 1525).
Źródło: Gregor Reisch, Ilustrator niezidentyfikowany - Biblioteka Houghton.

Prawdopodobnie ułamki dziesiętne znali już matematycy arabscy w X  wieku. W Europie spopularyzowano je dopiero w XVI wieku. Dużym ułatwieniem dla rachmistrzów  była możliwość zapisywania ułamków zwykłych w postaci dziesiętnej i wykonywanie działań na takich liczbach.

W tym materiale poznasz sposób zamiany ułamków zwykłych na ułamki dziesiętne.

Niektóre ułamki zwykłe bardzo ławo zamienić na liczby dziesiętne, czyli zapisać je w postaci dziesiętnej – z przecinkiem.

Najłatwiej zamienić ułamki, których mianownik to  10, 100, 1000, … .

Przykład 1

Znajdziemy postać dziesiętną ułamków zwykłych, których mianowniki są odpowiednio równe 10, 100, 1000,

710=0,7

43100=0,43

251000=0,025

Jeżeli ułamek nie ma mianownika 10, 100, 1000, … itd., ale da się go rozszerzyć do takiego mianownika, to zamiana również nie jest zbyt trudna.

Przykład 2

Znajdź rozwinięcia dziesiętne ułamków 12 i 8400.

12=1·52·5=510=0,5

8400=8:4400:4=2100=0,02

Przykład 3

Znajdziemy  postać dziesiętną ułamka zwykłego, rozszerzając najpierw odpowiednio jego mianownik.

45=810=0,8

920=45100=0,45

103125=8241000=0,824

Zamieniając liczbę mieszaną na liczbę dziesiętną, trzeba zająć się tylko zamianą ułamka. Całości po prostu przepisujemy.

Przykład 4

Znajdziemy postać dziesiętną liczb mieszanych.

29100=2,09

167250=16281000=16,028

Nie zawsze łatwo jest  sprowadzić mianownik ułamka zwykłego do  jednej  z liczb 10, 100, 1000, ....  ( a nawet w wielu  przypadkach nie da się tego zrobić). Ułamki zwykłe można wtedy  zamieniać na liczby dziesiętne, dzieląc licznik ułamka przez jego mianownik (kreska ułamkowa zastępuje bowiem znak dzielenia).

Przykład 5

Zamienimy na ułamek dziesiętny ułamek zwykły, bez sprowadzania mianownika tego ułamka do 1000.

78=0,875

R1KC240D0fIOX1

92=4,5, bo:

R1TtlEGk39dh81
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
Przykład 6

Zamieńmy ułamek 340 na postać dziesiętną dwoma sposobami.

  • sposób I:

Rozszerzamy ułamek przez  dwadzieścia pięć.

340=751000=0,075

  • sposób II :

Dzielimy 3 przez 40 sposobem pisemnym.

340=0,075

RwVpT84drymod1
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
R1c72MVSuLR2u
Ćwiczenie 1
Zapisz ułamek zwykły w postaci ułamka dziesiętnego. Uzupełnij komórki tabeli, wpisując odpowiednie wartości w puste pola.
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
R1XJiMPtAdCJ7
Ćwiczenie 2
Przeciągnij i upuść ułamek dziesiętny oraz postać dziesiętną do odpowiedniej grupy ułamków zwykłych. 350 Możliwe odpowiedzi: 1. 0,035, 2. 0,018, 3. 0,06, 4. 44100, 5. 351000, 6. 181000, 7. 6100, 8. 0,44 1125 Możliwe odpowiedzi: 1. 0,035, 2. 0,018, 3. 0,06, 4. 44100, 5. 351000, 6. 181000, 7. 6100, 8. 0,44 7200 Możliwe odpowiedzi: 1. 0,035, 2. 0,018, 3. 0,06, 4. 44100, 5. 351000, 6. 181000, 7. 6100, 8. 0,44 9500 Możliwe odpowiedzi: 1. 0,035, 2. 0,018, 3. 0,06, 4. 44100, 5. 351000, 6. 181000, 7. 6100, 8. 0,44
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
R16DIObqDHVb31
Ćwiczenie 3
Zapisz liczby w postaci dziesiętnej. Wpisz rozwiązanie w puste pole. jeden początek ułamka, trzy, mianownik, pięć, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijcztery początek ułamka, jeden, mianownik, dwa, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijosiem początek ułamka, siedem, mianownik, dwadzieścia, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijdziesięć początek ułamka, dwanaście, mianownik, pięćdziesiąt, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijpiętnaście początek ułamka, sześć, mianownik, dwadzieścia pięć, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijdwadzieścia dwa początek ułamka, jedenaście, mianownik, dwieście, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijosiemdziesiąt trzy początek ułamka, dwadzieścia trzy, mianownik, pięćset, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnijsto początek ułamka, trzy, mianownik, dwieście pięćdziesiąt, koniec ułamka, równa sięTu uzupełnij
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
R1bgzESrCH9VY1
Ćwiczenie 4
Poniżej przedstawiono pewne liczby. Połącz w pary liczby, które są sobie równe. zero przecinek trzy jeden dwa Możliwe odpowiedzi: 1. początek ułamka, trzy, mianownik, osiem, koniec ułamka, 2. początek ułamka, sto dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 3. początek ułamka, trzynaście, mianownik, czterdzieści, koniec ułamka, 4. początek ułamka, trzydzieści dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 5. początek ułamka, siedem, mianownik, osiem, koniec ułamka zero przecinek osiem siedem pięć Możliwe odpowiedzi: 1. początek ułamka, trzy, mianownik, osiem, koniec ułamka, 2. początek ułamka, sto dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 3. początek ułamka, trzynaście, mianownik, czterdzieści, koniec ułamka, 4. początek ułamka, trzydzieści dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 5. początek ułamka, siedem, mianownik, osiem, koniec ułamka zero przecinek trzy dwa pięć Możliwe odpowiedzi: 1. początek ułamka, trzy, mianownik, osiem, koniec ułamka, 2. początek ułamka, sto dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 3. początek ułamka, trzynaście, mianownik, czterdzieści, koniec ułamka, 4. początek ułamka, trzydzieści dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 5. początek ułamka, siedem, mianownik, osiem, koniec ułamka zero przecinek trzy siedem pięć Możliwe odpowiedzi: 1. początek ułamka, trzy, mianownik, osiem, koniec ułamka, 2. początek ułamka, sto dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 3. początek ułamka, trzynaście, mianownik, czterdzieści, koniec ułamka, 4. początek ułamka, trzydzieści dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 5. początek ułamka, siedem, mianownik, osiem, koniec ułamka zero przecinek osiem siedem dwa Możliwe odpowiedzi: 1. początek ułamka, trzy, mianownik, osiem, koniec ułamka, 2. początek ułamka, sto dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 3. początek ułamka, trzynaście, mianownik, czterdzieści, koniec ułamka, 4. początek ułamka, trzydzieści dziewięć, mianownik, sto dwadzieścia pięć, koniec ułamka, 5. początek ułamka, siedem, mianownik, osiem, koniec ułamka
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
Ważne!

Zamieniając ułamek na postać dziesiętną, możemy postępować na dwa sposoby:

  • rozszerzyć ułamek do mianownika 10, 100, 1000, … itd. i zapisać go z użyciem przecinka,

  • podzielić licznik przez mianownik ułamka, bo kreska ułamkowa zastępuje znak dzielenia.

R1HZWSFk4aC74
Ćwiczenie 5
Zamień ułamek zwykły na liczbę dziesiętną, a liczbę dziesiętną na ułamek zwykły.
Połącz w pary działanie z wynikiem. zero przecinek pięć sześć Możliwe odpowiedzi: 1. , 2. , 3. , 4. , 5. , 6. początek ułamka, siedem, mianownik, dziesięć, koniec ułamka Możliwe odpowiedzi: 1. , 2. , 3. , 4. , 5. , 6. zero przecinek zero dziewięć osiem Możliwe odpowiedzi: 1. , 2. , 3. , 4. , 5. , 6. początek ułamka, sześć, mianownik, tysiąc, koniec ułamka Możliwe odpowiedzi: 1. , 2. , 3. , 4. , 5. , 6. zero przecinek dziewięć osiem Możliwe odpowiedzi: 1. , 2. , 3. , 4. , 5. , 6. początek ułamka, siedemdziesiąt dziewięć, mianownik, sto, koniec ułamka Możliwe odpowiedzi: 1. , 2. , 3. , 4. , 5. , 6.
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.

Jakie ułamki mają rozwinięcie dziesiętne skończone?

R1MGhDb54wSm4
Ćwiczenie 6
Oblicz rozwinięcia dziesiętne podanych ułamków zwykłych, dzieląc licznik przez mianownik. Do obliczeń możesz wykorzystać kalkulator. Uzupełnij luki, wpisując odpowiednie wartości. 1316= Tu uzupełnij 5780= Tu uzupełnij 3564= Tu uzupełnij 3940= Tu uzupełnij 122125= Tu uzupełnij 61250= Tu uzupełnij
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.

W powyższym ćwiczeniu wszystkie ułamki miały rozwinięcie dziesiętne skończone. O tym, że dzielenie licznika przez mianownik się skończy, decyduje mianownik ułamka.

Przykład 7

Zamieńmy na postać dziesiętną ułamek 215.

Możemy posłużyć się tylko drugim sposobem, dzieląc licznik przez mianownik.

215=0,133…

RLM8rk3cKUDpk1
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.

W tym przypadku dzielenie się nie kończy. Gdybyśmy wykonywali je dalej, to cały czas powtarzałaby się cyfra 3.

Ważne!

Rozwinięcie dziesiętne liczby, to zapis tej liczby w postaci dziesiętnej - z przecinkiem.

Niektóre liczby mają rozwinięcie dziesiętne skończone, a niektóre nieskończone.

Przykłady liczb i ich rozwinięć dziesiętnych – skończonych:

340=0,075

5340=5,075

Jeżeli rozłożymy mianowniki tych ułamków na czynniki pierwsze, to zauważymy pewną prawidłowość. Spróbuj ją odkryć rozwiązując kolejne ćwiczenie.

Ćwiczenie 7

Rozłóż mianowniki podanych ułamków na czynniki pierwsze. Wykorzystaj metodę „z pionową kreską”.

  1. 1316

  2. 5780

  3. 3564

  4. 3940

  5. 122125

  6. 61250

Przykład 8

Wykonaj wskazane dzielenia, używając kalkulatora.

8:5

23:4

8:20

9:300

6:125

Odpowiedź:

1,6; 5,75; 0,4; 0,03; 0,048.

85=1,6

  • Jedynym dzielnikiem mianownika, będącym liczbą pierwszą w ułamku 85, jest liczba 5.

234=5,75

  • Jedynym dzielnikiem mianownika, będącym liczbą pierwszą w ułamku 234, jest liczba 2.

820=25=0,4

  • Jedynym dzielnikiem mianownika, będącym liczbą pierwszą w ułamku 25, jest liczba 5.

9300=3100=32·2·5·5=0,03

  • Jedynymi dzielnikami mianownika, będącymi liczbami pierwszymi w ułamku 3100, są liczby 2 i 5.

6125=65·5·5=0,048

  • Jedynym dzielnikiem mianownika, będącym liczbą pierwszą w ułamku 6125, jest liczba 5.

Ułamek zwykły ma rozwinięcie dziesiętne skończone, gdy po przedstawieniu tego ułamka w postaci nieskracalnej, mianownik można zapisać w postaci iloczynu  składającego się tylko  z liczb 2 i 5.

R1JxjNHG2qIny1
Ćwiczenie 8
Z poniższych ułamków zaznacz te, które mają rozwinięcie dziesiętne skończone. Możliwe odpowiedzi: 1. początek ułamka, sześć, mianownik, piętnaście, koniec ułamka, 2. początek ułamka, pięć, mianownik, trzydzieści dwa, koniec ułamka, 3. początek ułamka, siedem, mianownik, piętnaście, koniec ułamka, 4. początek ułamka, trzydzieści pięć, mianownik, pięćdziesiąt sześć, koniec ułamka, 5. początek ułamka, dziewięć, mianownik, dwadzieścia osiem, koniec ułamka, 6. początek ułamka, trzynaście, mianownik, szesnaście, koniec ułamka
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
RVhbmHtOdqmnW1
Ćwiczenie 9
Uporządkuj poniższe ułamki od najmniejszego do największego. Elementy do uszeregowania: 1. początek ułamka, pięćdziesiąt, mianownik, dziewięćdziesiąt dziewięć, koniec ułamka, 2. początek ułamka, trzysta siedemdziesiąt siedem, mianownik, siedemset pięćdziesiąt, koniec ułamka, 3. początek ułamka, sześćdziesiąt pięć, mianownik, sto dwadzieścia osiem, koniec ułamka, 4. początek ułamka, pięćdziesiąt trzy, mianownik, sto pięć, koniec ułamka
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
R14xxRFNCyNU1
Ćwiczenie 10
Dostępne opcje do wyboru: większy niż, większy niż, mniejszy niż, mniejszy niż, większy niż, mniejszy niż, większy niż, mniejszy niż. Polecenie: Określ, która liczba jest większa. Uzupełnij poniższe luki. Kliknij w nie, aby rozwinąć listę, a następnie wybierz odpowiedni znak. początek ułamka, dwa, mianownik, dziewięć, koniec ułamka luka do uzupełnienia zero przecinek dwa dwapoczątek ułamka, trzynaście, mianownik, dwadzieścia, koniec ułamka luka do uzupełnienia zero przecinek sześć cztery sześćpoczątek ułamka, dwanaście, mianownik, dwadzieścia pięć, koniec ułamka luka do uzupełnienia zero przecinek cztery czterypoczątek ułamka, pięć, mianownik, sześć, koniec ułamka luka do uzupełnienia zero przecinek osiem osiempoczątek ułamka, pięćdziesiąt, mianownik, dziewięćdziesiąt dziewięć, koniec ułamka luka do uzupełnienia zero przecinek zero pięć zero pięć
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
RGqieRcrZPA8v1
Ćwiczenie 11
Ile jest równe rozwinięcie dziesiętne ułamka początek ułamka, czterdzieści jeden, mianownik, dwadzieścia pięć, koniec ułamka? Zaznacz poprawną odpowiedź. Możliwe odpowiedzi: 1. zero przecinek osiem dwa, 2. jeden przecinek sześć jeden, 3. jeden przecinek sześć cztery, 4. szesnaście przecinek cztery
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.

Ułamki okresowe

Rozważmy teraz takie ułamki, w których w rozkładzie na czynniki pierwsze mianownika występują jeszcze inne liczby niż 2 i 5.

Przykład 9

Jeśli po podzieleniu licznika danego ułamka przez mianownik otrzymamy ułamek dziesiętny nieskończony, to ten ułamek dziesiętny możemy zapisać w postaci ułamka dziesiętnego okresowego.

RKidVCDM6mNOa1
Animacja
Zapamiętaj!
  • Jeżeli mianownik ułamka zwykłego nieskracalnego jest podzielny przez liczbę pierwszą różną od 2 i 5 to ten ułamek zwykły ma rozwinięcie dziesiętne nieskończone.

  • Powtarzający się układ cyfr w rozwinięciu dziesiętnym nieskończonym ułamka nazywamy jego okresem. Aby uprościć zapis takiego rozwinięcia, okres zapisujemy w nawiasie.

Rozwinięcie dziesiętne ułamka zwykłego
Własność: Rozwinięcie dziesiętne ułamka zwykłego

Każdy ułamek zwykły ma rozwinięcie dziesiętne skończone lub nieskończone okresowe.

Ciekawostka

Istnieją liczby, które mają rozwinięcia dziesiętne nieskończone nieokresowe.

Na przykład:

  • 2,30300300030000300000…,

  • 0,123456789101112131415…

Powyższych liczb nie można zapisać w postaci ułamków zwykłych.

R18UG394opRPd1
Ćwiczenie 12
Zaznacz wszystkie zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Ułamek początek ułamka, sześćdziesiąt dziewięć, mianownik, pięćdziesiąt, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne skończone., 2. Ułamek początek ułamka, trzysta dwadzieścia trzy, mianownik, dwieście, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne nieskończone., 3. Ułamek początek ułamka, osiem, mianownik, dwanaście, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne skończone., 4. Ułamek początek ułamka, sto dwadzieścia jeden, mianownik, dwadzieścia dwa, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne skończone.
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
RknJeP0zRDQQy1
Ćwiczenie 13
Zaznacz wszystkie zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Ułamek początek ułamka, siedem, mianownik, szesnaście, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne nieskończone okresowe., 2. Ułamek początek ułamka, osiem, mianownik, trzynaście, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne nieskończone okresowe., 3. Ułamek początek ułamka, dwadzieścia dwa, mianownik, trzydzieści cztery, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne nieskończone., 4. Ułamek początek ułamka, szesnaście, mianownik, trzydzieści osiem, koniec ułamka ma rozwinięcie dziesiętne nieskończone okresowe.
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 14

Znajdź rozwinięcie dziesiętne ułamka, dzieląc pisemnie jego licznik przez mianownik.

  1. 1920

  2. 3750

  3. 1325

  4. 29125

  5. 23

  6. 56

  7. 211

  8. 49

R15pYZXuNyOOi
Ćwiczenie 15
Wskaż poprawny zapis ułamka nieskończonego okresowego 1,326326326326....
R1ARdHz1CVaSV
Ćwiczenie 16
Wskaż grupę cyfr, będącą okresem ułamka 32,064646464646....
Ćwiczenie 17

Liczby 0,123456789101112131415… nie można zapisać w postaci ułamka zwykłego. Podaj inny przykład liczby, której nie można zapisać w postaci ułamka zwykłego.

Notatnik

Możesz skorzystać z poniższego pola tekstowego do zapisania swoich notatek, rozwiązań zadań i innych informacji, które uważasz za potrzebne.

R1b8OvSPUG8s3
(Uzupełnij).
Źródło: Zespół autorski Politechniki Łódzkiej, licencja: CC BY 3.0.