Pod lupą nowej wiedzy

Realizm w Polsce

Realizm połowy XIX wieku w malarstwie polskim przybrał różne oblicza. Artyści poszukiwali wśród opisu otaczającej rzeczywistości  wartości uniwersalnych, często opierając się na inspiracjach płynących z zachodu, ale zawsze osadzonych w rodzimym przekazie. W 1884 roku otwarta została w Warszawie Szkoła Sztuk Pięknych, zamknięta przez władze carskie po upadku powstania 1830 roku. To właśnie tutaj, oprócz tendencji klasycyzującej, wykształcił się nurt zwany mieszczańskim realizmem. Jednak największe znaczenie odegrała tzw. Druga Szkoła Sztuk Pięknych, skupiająca grono warszawskich malarzy upatrujących w tworzeniu tematów z życia wiejskiego i rodzimego krajobrazu wartości narodowych.   Do grupy tych malarzy zaliczani są Wojciech Gerson, Józef Szermentowski czy Aleksander Kotsis. Mimo reprezentowania nurtu polskiego realizmu, ich twórczość różniła się.

Józef Szermentowski – polski malarz na obczyźnie

Józef Szermentowski (1833 – 1876) podczas studiów w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych związał się z grupą artystów podejmujących wątki rodzajowo‑pejzażowe.  Od 1860 r. do końca życia działał we Francji, gdzie związał się ze środowiskiem barbizończyków, lecz nie zaprzestał malowania widoków polskich. Jego obrazy często przedstawiały dolę ludu, jak bardzo znany Pogrzeb chłopski. Dzieło, chociaż powstałe w Paryżu, podejmuje tematykę rodzimą. Rodzajowy temat zyskał wymiar sztafażu.

Jednym z pierwszych obrazów, prezentujących wpływ szkoły z Barbizon, a jednocześnie jednym z pierwszych dzieł namalowanych po wyjeździe do Paryża jest Odpoczynek oracza z 1860  roku. Głównym tematem jest pejzaż, a postacie stanowią jedynie element sztafażu.

Wojciech Gerson i pejzaż tatrzański

Wojciech Gerson (1831‑1901) to warszawianin, pochodzący z rzemieślniczej rodziny niemieckiego pochodzenia. Zasłużył się dla rozwoju polskiej sztuki jako wieloletni profesor Szkoły Rysunkowej w Warszawie, pedagog, popularyzator i działacz społeczny, a przede wszystkim, malarz i ilustrator. W jego twórczości można wyróżnić  dwa główne nurty zainteresowań pod względem tematyki – malował pejzaże tatrzańskie, obrazy historyczne. Oprócz nich pojawiają się także w dorobku malarza sceny rodzajowe, obrazy religijne  i portrety. Uprawiał ilustratorstwo i litografię. Gerson był jednym z pierwszych polskich artystów, którzy z zapałem studiowali naturę w plenerze i tam ją uwieczniali. Słynne były jego podróże ze szkicownikiem w towarzystwie przyjaciół podejmowane w latach 50. XIX w. Szczególnym przy tym umiłowaniem malarza były pejzaże tatrzański, uwieczniane nie tylko w formie malarskiej, lecz również popularyzowane za pośrednictwem grafiki prasowej. Oczywiście, pracując jako ilustrator, Gerson nie ograniczał się do wątków tatrzańskich. Prezentował czytelnikom także inne tematy, jak choćby uwiecznioną podczas podróży po kraju architekturę.  

Gerson malował miejsca trudno dostępne, poszukiwał ciekawych miejsc, często niedostępnych, ukrytych, oddających urok gór. W jego ujęciu były to pejzaże majestatyczne, oddające niesamowitość tych miejsc, pokazujące potęgę natury z jej świeżością, wrażeniowością. Dzieła malarza powstały z potrzeby wnętrza, nie tworzył ich pod wystawy. Nie doszukiwał się też akcentów patriotycznych. Chciał, aby pejzaż wyzwolony był od jakichkolwiek skojarzeń, by był czysty sam w sobie.  

ROBX6UDGAAVCO

Obraz przedstawia malowniczy górski krajobraz. Na pierwszym planie widoczny jest potok spływający po kamieniach, tworzący małe kaskady i białą pianę. Woda odbija światło, nadając scenie świeżości i dynamiki. Wokół potoku leżą duże, nieregularne głazy, które nadają kompozycji surowy, naturalny charakter. W środkowej części obrazu, po prawej stronie, widać postać człowieka idącego ścieżką w górę doliny. Sylwetka jest niewielka w porównaniu z otaczającymi ją skałami, co podkreśla monumentalność przyrody. W tle rozciągają się strome zbocza porośnięte gęstym lasem, a za nimi majaczą ciemne kontury górskich grani. Całość oddaje spokój i majestat górskiej przyrody.

R1K528ZTOB3D3

Obraz przedstawia malowniczy górski krajobraz. Po lewej stronie kompozycji dominuje strome, skaliste zbocze, na którym widoczne są jasne fragmenty skał oraz porastająca je roślinność. W dolnej części obrazu rozciąga się zielona dolina, w której rosną pojedyncze drzewa iglaste. W tle widać łagodne, ciemniejsze pasma górskie, które stopniowo zanikają w oddali. Nad całą sceną rozpościera się dynamiczne, częściowo zachmurzone niebo, z fragmentami błękitu przebijającymi się przez białe i szare obłoki. Całość utrzymana jest w naturalnej, stonowanej kolorystyce, oddającej atmosferę górskiego pejzażu w pogodny, lecz nieco wietrzny dzień.

Podsumowanie

Pejzaż w malarstwie polskiego realizmu drugiej połowy XIX wieku stał się samodzielnym i pełnoprawnym tematem artystycznym. Łączył inspiracje zachodnioeuropejskie z rodzimą tradycją oraz zainteresowaniem życiem wsi i krajobrazem ojczystym. Natura przestała pełnić jedynie funkcję tła dla scen historycznych czy religijnych, a zaczęła stanowić główny motyw kompozycji. Malarstwo pejzażowe opierało się na studium z natury, obserwacji światła, atmosfery i zmienności pór roku. W kompozycjach często pojawiał się motyw wsi, pól, drzew czy gór, a postacie ludzkie pełniły rolę sztafażu.