Pejzaż jako temat w malarstwie polskiego realizmu (Józef Szermentowski, Wojciech Gerson)
Pod lupą nowej wiedzy
Realizm w Polsce
Realizm połowy XIX wieku w malarstwie polskim przybrał różne oblicza. Artyści poszukiwali wśród opisu otaczającej rzeczywistości wartości uniwersalnych, często opierając się na inspiracjach płynących z zachodu, ale zawsze osadzonych w rodzimym przekazie. W 1884 roku otwarta została w Warszawie Szkoła Sztuk Pięknych, zamknięta przez władze carskie po upadku powstania 1830 roku. To właśnie tutaj, oprócz tendencji klasycyzującej, wykształcił się nurt zwany mieszczańskim realizmem. Jednak największe znaczenie odegrała tzw. Druga Szkoła Sztuk Pięknych, skupiająca grono warszawskich malarzy upatrujących w tworzeniu tematów z życia wiejskiego i rodzimego krajobrazu wartości narodowych. Do grupy tych malarzy zaliczani są Wojciech Gerson, Józef Szermentowski czy Aleksander Kotsis. Mimo reprezentowania nurtu polskiego realizmu, ich twórczość różniła się.
Józef Szermentowski – polski malarz na obczyźnie
Józef Szermentowski (1833 – 1876) podczas studiów w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych związał się z grupą artystów podejmujących wątki rodzajowo‑pejzażowe. Od 1860 r. do końca życia działał we Francji, gdzie związał się ze środowiskiem barbizończykówbarbizończyków, lecz nie zaprzestał malowania widoków polskich. Jego obrazy często przedstawiały dolę ludu, jak bardzo znany Pogrzeb chłopski. Dzieło, chociaż powstałe w Paryżu, podejmuje tematykę rodzimą. Rodzajowy tematRodzajowy temat zyskał wymiar sztafażusztafażu.
Przedstawia scenę oczekiwania na pochówek przed wiejskim kościółkiem gdzieś na prowincji, może na Kielecczyźnie - rodzinnej ziemi artysty. Ubogo odziany mężczyzna i dziecko, którym towarzyszy wierny przyjaciel - pies, ze smutkiem spoglądają na prostą, zbitą z desek trumnę.
Źródło: Płyta CD, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Muzeum Narodowe w warszawie, Galeria Malarstwa Polskiego Przewodnik Multimedialny.
Jednym z pierwszych obrazów, prezentujących wpływ szkoły z Barbizonszkoły z Barbizon, a jednocześnie jednym z pierwszych dzieł namalowanych po wyjeździe do Paryża jest Odpoczynek oracza z 1860 roku. Głównym tematem jest pejzaż, a postacie stanowią jedynie element sztafażusztafażu.
Tytułowa scena rodzajowascena rodzajowa stała się tu zaledwie pretekstem do przedstawienia rozległego, pogodnego pejzażu z wyniosłą grupą dębów, zróżnicowaną sylwetą odcinających się na tle nieba.
Drzewa - główny motyw obrazu - swym monumentalnym kształtem przywodzą na myśl sylwetki drzew z romantycznych pejzaży barbizończykówbarbizończyków, a także z siedemnastowiecznego malarstwa holenderskiego. (…) Postać wieśniaka, dziewczynki z dwojakami, para wołów oraz sylwetka wiejskiego kościółka na horyzoncie nadają tej kompozycji ciepłą, intymną nutę swojskości.
Źródło: Płyta CD, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Muzeum Narodowe w warszawie, Galeria Malarstwa Polskiego Przewodnik Multimedialny.
Wojciech Gerson i pejzaż tatrzański
Wojciech Gerson (1831‑1901) to warszawianin, pochodzący z rzemieślniczej rodziny niemieckiego pochodzenia. Zasłużył się dla rozwoju polskiej sztuki jako wieloletni profesor Szkoły Rysunkowej w Warszawie, pedagog, popularyzator i działacz społeczny, a przede wszystkim, malarz i ilustrator. W jego twórczości można wyróżnić dwa główne nurty zainteresowań pod względem tematyki – malował pejzaże tatrzańskie, obrazy historyczne. Oprócz nich pojawiają się także w dorobku malarza sceny rodzajowesceny rodzajowe, obrazy religijne i portrety. Uprawiał ilustratorstwo i litografięlitografię. Gerson był jednym z pierwszych polskich artystów, którzy z zapałem studiowalistudiowali naturę w plenerzeplenerze i tam ją uwieczniali. Słynne były jego podróże ze szkicownikiem w towarzystwie przyjaciół podejmowane w latach 50. XIX w. Szczególnym przy tym umiłowaniem malarza były pejzaże tatrzański, uwieczniane nie tylko w formie malarskiej, lecz również popularyzowane za pośrednictwem grafiki prasowej. Oczywiście, pracując jako ilustrator, Gerson nie ograniczał się do wątków tatrzańskich. Prezentował czytelnikom także inne tematy, jak choćby uwiecznioną podczas podróży po kraju architekturę.
Wędrując po najwyższych szczytach, Gerson wykonywał z natury liczne szkice i niewielkie studiastudia górskiej natury. Jak przystało na malarza akademickiego, większe obrazy (…) komponował i wykańczał w atelieratelier.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Janina Zielińska, Akademizm w XIX wieku, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Gerson-Wojciech;3905109.html (dostęp z dnia 31.03.2018).
Cmentarz w górach z 1894 roku przedstawia pejzaż prawdopodobnie z okolic Zakopanego z widokiem na pasmo Tatr w tle. Realistycznie odtworzony krajobraz z sylwetkami kobiety w żałobie i dziecka, z majestatycznym pasmem gór oraz świetlistym, przesłoniętym poszarpaną zasłoną chmur niebem, nie jest pozbawiony romantycznej metafory. Zmurszały mur cmentarza, zapadnięte w ziemię mogiły i pochylony od starości lub wichrów krzyż - stwarzają wrażenie zagubionego wśród gór zakątka, w którym niepodzielnie panuje cisza i smutek zapomnienia. Metaforyczna treść obrazu mówi o przemijaniu ludzkiego życia, o nieskończoności wszechświata i odwiecznym rytmie odradzającej się przyrody, której człowiek jest tylko małą cząstką.
Źródło: Płyta CD, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Muzeum Narodowe w warszawie, Galeria Malarstwa Polskiego Przewodnik Multimedialny.
Gerson malował miejsca trudno dostępne, poszukiwał ciekawych miejsc, często niedostępnych, ukrytych, oddających urok gór. W jego ujęciu były to pejzaże majestatyczne, oddające niesamowitość tych miejsc, pokazujące potęgę natury z jej świeżością, wrażeniowością. Dzieła malarza powstały z potrzeby wnętrza, nie tworzył ich pod wystawy. Nie doszukiwał się też akcentów patriotycznych. Chciał, aby pejzaż wyzwolony był od jakichkolwiek skojarzeń, by był czysty sam w sobie.
Podsumowanie
Pejzaż w malarstwie polskiego realizmu drugiej połowy XIX wieku stał się samodzielnym i pełnoprawnym tematem artystycznym. Łączył inspiracje zachodnioeuropejskie z rodzimą tradycją oraz zainteresowaniem życiem wsi i krajobrazem ojczystym. Natura przestała pełnić jedynie funkcję tła dla scen historycznych czy religijnych, a zaczęła stanowić główny motyw kompozycji. Malarstwo pejzażowe opierało się na studiumstudium z natury, obserwacji światła, atmosfery i zmienności pór roku. W kompozycjach często pojawiał się motyw wsi, pól, drzew czy gór, a postacie ludzkie pełniły rolę sztafażusztafażu.