Indywidualne ścieżki impresjonistów francuskich: Pissarra, Sisleya i Morisot
Pod lupą nowej wiedzy
Wprowadzenie
Impresjonizm, który pojawił się w Paryżu w II poł. XIX w., był rewolucją w ówczesnej sztuce światowej. Grupa malarzy, która poszukiwała odpowiedniego dla siebie wyrazu twórczego, oparła się na najnowszych odkryciach nauki w zakresie postrzegania, pragnąc przełamać skostniałość akademizmu i pokazać światu zupełnie nową drogę w malarstwie. Oprócz pionierów tj. Moneta i Renoira , byli również inni bardzo istotni tworzący ten nurt, m.in.: Camille Pissarro, Alfred Sisley oraz Berthe Morisot . Każdy z tych twórców stanowił wielką indywidualność, spajała ich jednak wspólna idea żywego koloru i nowej techniki malarskiej, która daje dopiero w oku widza efekt łączenia się barw.
Camille Pissarro - artysta poszukujący drogi twórczej

Camille Pissarro, najstarszy z nich, zauroczony Corotem, Milletem i Courbetem (Szkoła Barbizon) maluje pierwsze swe obrazy w duchu realizmu. Można powiedzieć, że z jednej strony jest spadkobiercą Szkoły Barbizon, z drugiej zaś tym, który przyczynia się najbardziej do uformowania i rozwoju impresjonistów. Później przekazuje swą wiedzę w tym zakresie innym malarzom, wspierając ich w rozwoju, m.in. Gauguinowi, Cezanne’owi, Seuratowi. Przykładem obrazu w duchu realizmu jest, (Camille Pissarro, La Varenne de St. Hilaire, 1863).

Od roku 1869 Pissarro pracuje prawie wyłącznie w terenie. Obrazy wykonywane są szybciej i po wykonaniu zachowują spontaniczność szkicu. Ich faktura zmienia się, pociągnięcia pędzla naśladują technikę Moneta, są lżejsze, bardziej kropkowane, paleta staje się bardziej błyszcząca i kontrastuje z jednolitymi, nieco przygłuszonymi barwami pejzaży z lat sześćdziesiątych. Droga z Wersalu do Louveciennes jest reprezentatywnym obrazem z tego okresu, gdyż łączy cechy pierwszego etapu malowania (część lewa o tonacji ciemnej i kolorach zwartych) z nową epoką impresjonistyczną w życiu Pissarra (część prawa: jasne kolory, lekka faktura, efekty światła).

Do głównych dzieł z okresu impresjonistycznego należy obraz Żniwa w Montfoucault (1876). Widać na nim opanowanie warsztatu, swobodę kompozycji i doboru kolorów. Technika obrazu to grube pędzle i miejscami szpachelka, dzieli płótno na kilka zdecydowanych niezależnych części kolorystycznych. Temat lata jest tutaj bardzo sugestywny.

Obraz Czerwone dachy, zakątek wsi, efekt zimy został przedstawiony na trzeciej wystawie impresjonistów w 1877 r. Jest jednym z najbardziej dojrzałych jego dzieł. W czasie tym faktura obrazów zmienia się. Warstwa farby jest gęsta i gruba (nie tak jak w latach 70. cienka i rzadka). Płótno pokrywa zbita sieć składająca się z nielicznych ilości maleńkich i oddzielonych od siebie plamek. Widziane z odległości oddaje głęboką i mieniącą się całość. Co więcej, tak jak zauważył krytyk Rewald, harmonijna gęstość wydobywa z dzieła „bogactwo gradacji, która przypomina emalię”.

Na początku lat 80. Pissarro skłania się ku nowym technikom tj. gwasz, pastele, litografia czy grawiura. Techniki graficzne zmuszają go do pracy w atelier, przez co traci kontakt z naturą. Postaci wychodzą na pierwszy plan, za to pejzaż staje się jedynie tłem. Pissarro zapożycza często pozy postaci od Milleta. W przeciwieństwie do niego, nie idealizuje ich, nie mają patosu ani monumentalności. Kolory powstają z ciasnej sieci ukośnych kresek (technika ta często wykorzystywana jest w litografii i sztuce grawerskiej). Ta szczególna faktura umożliwia subtelne wycieniowanie światła i ułatwia harmonijne połączenie głębi obrazu z postaciami.
Po roku 1885 Pissarro inspiruje się malarstwem Seurata i zapoczątkowanym przez niego pointylizmem lub inaczej zwanym neoimpresjonizmem. Polega ona na nakładaniu kolorów jeden obok drugiego według praw uzupełniania się i kontrastu barw. Na fakturę obrazu składają się maleńkie okrągłe dotknięcia pędzla, które tworzą plamy o zróżnicowanych kolorach. Plamy te łączą się w oku widza. Jest to rozszczepienie impresjonizmu na ściśle naukowe podejście do sposobu postrzegania. Pissarro odchodzi w tym czasie zupełnie od intuicyjnego traktowania natury, usztywnia swój styl. Przykładem może być obraz Widok z mojego okna, Eragny‑sur‑Epte, 1886‑1888, który zostaje wystawiony na ósmej ostatniej już wystawie impresjonistów w 1886 r.

Od 1889 Pissarro cierpi na chroniczne zapalenie oczu i przestaje malować w plenerze. Zmuszony do pracy w zamkniętych pomieszczeniach patrzy na świat przez okna. Zaczyna się okres malowania pejzaży miejskich z pokojów hotelowych. Tematami są bulwary, aleje, place, mosty, porty, kościoły i etc. To ostatni etap jego kariery. Przykładem jest obraz Bulwar Montmartre, zachód słońca, 1897.

Jest to powrót Pissarra do impresjonizmu z lat wcześniejszych. Odnajdujemy w nich tę samą płynność i ruchliwość, kompozycję delikatną, lekką, rzec by można lotną. Ten styl kontrastuje z wypracowaną gęstą, masywną fakturą pejzaży wiejskich z końca lat 80.
Alfred Sisley - impresjonistyczny pejzażysta

Malarstwo Sisleya charakteryzuje się wrażliwością, powściągliwością, subtelnością barw, troską o kompozycję i harmonię. Nie był artystą cenionym i mimo pomocy znanego marszanda i znawcy malarstwa, Durand‑Ruela, żył w ubóstwie.
Alfred Sisley – impresjonistyczny pejzażysta. Nie doczekał się uznania za życia z powodu przedwczesnej śmierci w wieku 59 lat. Pochodzi z Anglii, jednak całe swe życie spędził we Francji nie licząc paru wypadów na Wyspy. Rozpoczynał w atelier Gleyere’a, gdzie poznał się z Renoirem, Monetem i Bazillem. Od początku pod silnym wpływem Corota i Barbizończyków stworzył tak bardzo typowy dla siebie styl, charakteryzujący się troską o kompozycję, zamiłowaniem do wielkich przestrzeni nieba i pejzaży przeciętych przez ukazaną w perspektywie drogę.
Sisley podobnie jak Pissarro, zauroczony był pięknem Ile‑de‑France i niestrudzenie malował te same miejsca: Louveciennes, Marly, Wersal, Sèvres, a od roku 1880, gdy zamieszkał w Moret‑sur‑Loing, głównie widoki tego miasteczka.
Malarstwo Sisleya charakteryzuje się wrażliwością, powściągliwością, subtelnością barw, troską o kompozycję i harmonię. Nie był artystą cenionym i mimo pomocy znanego marszanda i znawcy malarstwa, Durand‑Ruela, żył w ubóstwie.
Zastosował tutaj klasyczne symbole w realistycznym malarstwie, chodzi o krzyż utworzony przez rozpostarte skrzydła (ewokacja figury Chrystusa). Kolorystyka obrazu utrzymana w szarościach i czerniach, spójnie z realizmem, pędzel prowadzony szeroko, kolory starannie nakładane grubą warstwą.
W roku 1871 Alfred Sisley osiadł w Louveciennes. w tej cichej i spokojnej wiosce regionu Ile‑de‑France znalazł wiele motywów będących źródłem natchnienia. Sisley lubił tworzyć pejzaże, komponując je w sposób geometryczny. Tu usiłował zasugerować złudzenie trzeciego wymiaru, malując drogę prostopadle do obrazu, na wprost patrzącego. Wszystko w tej kompozycji stara się potęgować to wrażenie: drzewa, w których elementy poziome powtarzane są przez ich układające się poziomo na ziemi cienie., dzięki czemu płótno zdaje się charakteryzować rytmicznym układem, w którym lekko pnący się ku górze łuk drogi przecina się z nisko usytuowanym dalszym planem.

Od lipca do października 1874 Sisley przebywa w Anglii. Maluje tam podlondyńskie wsie. Wychodzi z tego seria obrazów utrzymana w jasnych tonacjach impresjonistycznych. Obraz Droga z Hampton Court do Molesey, 1874 daje kartograficzne podejście do pejzażu oraz kompozycję otwartą. Kolor nakładany jest szybkimi krótkimi pociągnięciami z dużą zręcznością.

W 1876 r. Sisley maluje serię obrazów powodzi w rejonie Port‑Marly. Pissarro uważał, że obraz Barka w czasie powodzi w Port‑Marly, 1876, stanowi jedno z arcydzieł Sisleya.
W połowie lat 80. Sisley wykonuje serię pejzaży rzecznych. Przykład obrazu Brzeg rzeki w Saint‑Mammès, 1884 stanowi dowód wielkiej dojrzałości artystycznej. Obrana technika przywodzi na myśl stosowaną przez Renoira, (wybór żywych kolorów, ich połączenie i przeplatanie się).

W 1880 Sisley zamieszkuje w Moret‑sur‑Loing, gdzie spędzi resztę swojego życia i namaluje wielką liczbę płócien. Jest dojrzałym artystą i w pełni wykorzystuje styl impresjonistyczny. Maluje 12 wersji kościoła w Moret przy różnych oświetleniach.
Pod koniec życia Sisley poświęca się malowaniu pejzaży morskich podczas podróży do Wielkiej Brytanii. Ciekawym przykładem jest obraz Lady’s Cove, Langland Bay, 1897, który daje rozmaitość faktury na jednym pejzażu.
Berthe Morisot - malarka postaci w stylu impresjonistycznym

Berthe Morisot - jedyna kobieta w początkach grupy impresjonistów. Jej paletę barw cechuje zachwycająca jasność. Maluje głównie kobiety w trakcie codziennego życia, uchwycone bardzo subtelnie dają obraz zawieszonej rzeczywistości. Malarstwo to jej racja bytu.
Niewiele dzieł zachowało się z wczesnego okresu twórczości. Noszą wyraźne znamię wpływu Corota, czyli realizmu. Malarstwo jej zmienia się pod wpływem Maneta (od 1868). Wyraźnie zaznacza się impresjonizm, który staje się wiodący w jej dziełach.
Obraz Kołyska (1872) jest dojrzałą już pracą artystki. Stosuje efekty barw i przezroczystości. Kompozycja statyczna po przekątnej dzieli obraz na dwie części. Obraz wypełnia uczucie lekkości i łagodności - wyraz intymnego szczęścia.

W roku 1874 Morisot staje się już uznaną malarką. Poszukuje sposobu pozwalającego na uchwycenie dynamicznego i ulotnego aspektu rzeczywistości. Maluje pejzaże z postaciami, które świadczą o bardzo silnym odczuwaniu przyrody oraz o odebranych lekcjach u Corota. Polowanie na motyle, 1874 to wyraz dynamicznego ujęcia przyrody (tematem jest letni spacer jej siostry Edmy z dziećmi) poprzez rozlewające się plamy światła wśród zieleni z kontrastującą statycznością postaci.

Śmiałą kompozycję obrazu Morisot zastosowała w obrazie Eugène Manet na wyspie Wight, 1875, gdzie przedstawia interakcję dwóch przestrzeni: wnętrza pokoju z widokiem za oknem. Malarka żyje pełnią szczęścia po ślubie z bratem Eduarda Maneta Eugenem wyrusza na wyspę Wight, gdzie maluje serię obrazów i szkiców przepojonych jasnymi barwami i bardziej nerwowymi pociągnięciami pędzla. Zrywa już definitywnie z akademizmem. Charakterystycznym motywem tego okresu jest niedokańczanie prac.

Ulubionym motywem Berthy są kobiety. Maluje je w codziennych intymnych czynnościach z pełną czułością i delikatnością, jak również w miejscach publicznych tj, teatr, bal, park, ogród.
W 1878 r. Morisot wydaje na świat córkę, która staje się głównym modelem i szczęściem malarki. W 1881 r. Bertha przeprowadza się z rodziną do uroczego domu z ogrodem nad Sekwaną w podparyskim Bougival. Powstaje seria obrazów przepojonych szczęściem i brakiem skrępowania w nakładaniu farby. Pociągnięcia pędzla są bardziej energiczne i szybsze, brak szczegółów. Obraz Lekcja w ogrodzie, 1886 jest wirem letniej przyrody. Farba nakładana jest w sposób gwałtowny – chłosta płótno pędzlami.

Lekkość sposobu malowania przejawia się w obrazie Julie Manet i jej chart Laerte, 1893. Jest to czas, gdy malarka zapisuje swe uwagi dotyczące sztuki, podsumowuje swe przemyślenia. Ostatni etap twórczości to wyraźniejsze pociągnięcia pędzlem widoczne dobrze w obrazie Mała Marcelle, 1895.


Podsumowanie
Impresjonizm, który narodził się we Francji w drugiej połowie XIX wieku, stworzył nową wizję malarstwa opartą na obserwacji światła, koloru i ulotności chwili. Choć twórców tego nurtu łączyło wspólne dążenie do uchwycenia wrażeń wzrokowych i odejścia od akademickich zasad, każdy z nich rozwijał własny, indywidualny język artystyczny. Twórczość Camille Pissarro, Alfred Sisley oraz Berthe Morisot ukazuje różnorodność dróg, którymi rozwijał się impresjonizm. Indywidualne ścieżki tych artystów pokazują, że impresjonizm nie był jednolitym stylem, lecz raczej wspólną ideą artystycznego poszukiwania. Każdy z twórców rozwijał ją w odmienny sposób, wzbogacając malarstwo o nowe rozwiązania formalne i tematyczne. Dzięki temu impresjonizm stał się jednym z najważniejszych punktów zwrotnych w historii sztuki nowoczesnej.