Pod lupą nowej wiedzy

Edvard Munch urodził się 12 grudnia 1863 roku w Løten, w hrabstwie Hedmark w Norwegii jako syn wojskowego lekarza, fanatycznego luteranina – Christiana Muncha oraz Laury Catheriny. Matka Edvarda, 21 lat młodsza od męża, urodziwszy pięcioro dzieci w przeciągu siedmiu lat, umarła na gruźlicę w wieku lat 30, kiedy on miał zaledwie pięć (w 1868 roku). Od tego czasu, śmierć stała się na zawsze stałym elementem życia Edvarda i jego twórczości. Po śmierci matki dziećmi zajmuje się ojciec, wywodzący się ze starego rodu norweskiego, który wydał całą plejadę artystów i intelektualistów. Wśród przodków znajdują się miedzy innymi: malarz Jacob Munch, poeta Andreas Munch, biskup Johan Storm Munch oraz Peter Andreas Munch – znakomity historyk i brat ojca. Niestety ojciec – Kristian Munch po śmierci żony popada w głęboką melancholię i fanatyzm religijny, który dla dzieci stanie się przekleństwem. Opiekę nad nimi sprawuje dodatkowo siostra zmarłej, Karen Bjølstad – jedyna osoba okazująca dzieciom ciepło.

Kolejnym ciosem dla czternastoletniego Edvarda była śmierć o rok starszej i ukochanej siostry Jahanne Sophie, która zmarła również na gruźlicę w 1877 roku. Munch odczuwał głęboki strach przed życiem, nie pozbył się go nigdy. W jego zapiskach, które stały się częstym komentarzem do obrazów i sztychów artysty, odnajdujemy sformułowania świadczące o przeżyciach niepokoju i trwogi, towarzyszących mu od momentu jego narodzin.

Edvard po śmierci siostry, za którą obwinia ojca- lekarza i Boga, wyrzeka się w 1880 roku religii i szuka własnej koncepcji świata. 8 listopada 1880 roku w swoim dzienniku zapisuje swoje postanowienie o byciu malarzem.

Mając dwadzieścia lat po raz pierwszy bierze udział w wystawie zbiorowej w Krystianii w czerwcu 1883 roku. Dopiero w 1885 roku wyjeżdża po raz pierwszy do Paryża na trzy tygodnie dzięki staraniom Christiana Krohga i Fundacji Schӓffer.

W roku 1886 namalował obraz Chore dziecko, przez późniejszych krytyków uznany za najważniejszy w historii norweskiej sztuki.

W 1889 Munch organizuje pierwszą wystawę indywidualną w Krystianii, gdzie pokazuje sto dziesięć prac. Narażony ponownie na zdecydowaną krytykę. Mimo to po raz pierwszy zostaje doceniony we własnym kraju jako malarz, którego bogata i zdecydowana w wyrazie twórczość budzi kontrowersje. Wystawa przyczyniła się do poważnego potraktowania Muncha jako głównego przedstawiciela trzeciej generacji norweskich artystów i do przyznania mu, dzięki poparciu paru wpływowych awangardowych malarzy, rządowego stypendium na trzyletni artystyczny pobyt w Paryżu. Otrzymuje bowiem państwowe stypendium w Paryżu i możliwość kształcenia się w pracowni rysunku Léona Bonnata w École des Beaux‑Arts. 4 grudnia 1889 roku otrzymuje spóźnioną wiadomość o śmierci ojca, pogrążony w smutku przenosi się z Paryża do podparyskiego miasteczka Saint‑Cloud. Z powodu złego stanu zdrowia przebywa w tym czasie również w Hawrze i w Nicei. Żył wspomnieniami. Przyjaźnił się jedynie z duńskim poetą Samuelem Goldsteinem, z którym łączył go podobny wcześniejszy dramat miłosny oraz podobne myśli o śmierci.

Goldstein i Munch razem sformułowali symbolizm - alternatywę dla naturalizmu w sztuce. Określili symbolizm jest sztukę, która ceni nastroje i myśli ponad rzeczywistość, używa jej jedynie jako symbol uczuć. Stąd był już tylko krok do bezimiennych ludzi bez twarzy, charakteryzujących malarstwo Edwarda Muncha. Jednym z tysięcy obrazów, które stworzył w tym charakterze był Pocałunek.

Munch zaczął odkrywać swój niematerialny, duchowy wymiar w byciu częścią odwiecznego cyklu przyrody ogrzewanej słońcem (chociaż słońce namaluje dopiero za ponad 20 lat). Paryż opuszcza ostatecznie w 1892 roku. W październiku tego roku Die Verein Berliner Künstler (Związek Artystów Berlińskich) zaprasza artystę do udziału w wystawie w stolicy Niemiec. Wystawa otwarta zostaje 5 listopada. Munch prezentuje 55 obrazów. 12 listopada wystawa zostaje zamknięta pod wpływem polemiki krytyków nad jego obrazami. Część przedstawicieli Związku nie godzi się na wykluczenie artysty. Efektem tej polemiki będzie podział Die Verein Berliner Künstler w 1899 roku na dwa obozy, powstanie niezależne stowarzyszenie cesja Berlińska, Berliner Sezession (Secesja Berlińska). W 1893 Munch tworzy jedno z najbardziej znanych swoich dzieł Krzyk.

Doprowadzony prawie do szaleństwa, miewał halucynacje, które miały go już trapić do końca życia. Scena przedstawia samotną postać nad fiordem w Kristianii na moście Ljabroveien, na tle czerwonego nieba, w głębi para ludzi. Munch poetycko pisał o tym zdarzeniu - spacerze z przyjaciółmi z jego życia, w którym poczuł ogromne osamotnienie i rozpacz. Na pierwszym planie przedstawiona jest postać krzyczącego człowieka, jego konwulsyjnie skręcone ciało i gest rąk obejmujących głowę wyrażają ogromne przerażenie. Żółtawa twarz kojarzy się z trupią czaszką. Kolorystyka obrazu – błękity zatoki przechodzące do czerwieni nieba – symbolizują stan psychiczny postaci. Podobnie dynamika falistych linii, które budują całą kompozycję obrazu. Przedstawienie to będzie powtarzał często w obrazach i litografiach.

W roku 1895 - dotyka go po raz kolejny śmierć ukochanej osoby - umiera jego młodszy brat Andreas.

W latach 1894‑1895 maluje obraz, któremu nadaje tytuł Kobieta rozkochana nazwany również Madonną, a wykonywany przez artystę później także w technice rytowniczej (często drzeworytu) i litografii . Prezentuje go na Salonie Niezależnych w paryskiej galerii Siegfrieda Binga w lutym 1896 roku. Jego przyjaciel, wielki dramaturg i pisarz – August Strindberg na łamach La Revue Blanche, publikuje artykuł na temat wystawy Muncha, w którym określa go jako wielkiego, ezoterycznego malarza miłości, śmierci, zazdrości i smutku, który będąc obiektem nieporozumień, z premedytacją prowokujących go krytyków, nie doczekał się zrozumienia swojej twórczości.

R1LKRXHPBPGEX

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Edwarda Muncha „Madonna” Edwarda Muncha. Ukazuje nagą kobietę zaplatającą ręce za plecami. Madonna ukazana w momencie ekstazy. Jej głowa z długimi, rozkładającymi się na ramiona, ciemnymi włosami, odchylona jest do tyłu. Jedną rękę ma założoną za siebie, prawa, zgięta w łokciu sięga za głowę. Jedynym akcentem, który podkreśla sakralny wymiar dzieła jest ledwie widoczna aureola. Złota aureola Maryi została zastąpiona czerwoną aureolą symbolizującą dualizm miłości i ból. Tło obrazu to okalające postać linie.

W latach 1899‑1900 maluje dzieło ilustrujące własne wspomnienia, pragnienia i rozczarowania tytułując je Taniec życia. Wspomnienie artysty dotyczy tańca z jego pierwszą ukochaną i odrzucenia, które przeżył w kontekście miłości. Centralnie usytuowaną tańczącą parę obserwują i zamykają kompozycyjnie z lewej i prawej strony dwie kobiety – młoda, w jasnej sukni, pragnąca zerwać kwiat miłości, którego sama nie chce ofiarować (jak opisywał ten obraz sam Munch) oraz, po przeciwnej stronie obrazu, przepełniona smutkiem kobieta w czerni symbolizująca odrzucenie artysty. Z tyłu czterech postaci pierwszoplanowych – korowód tańczących par na tle morza, oświetlonego blaskiem księżyca. Wszystkie postaci i motywy ujęte zostały jako splot sinusoidalnych linii, dających kompozycyjną spójność. Stylistycznie kojarzą się z secesją, ale jak w malarstwie przełomu XIX i XX wieku nie mają funkcji jedynie dekoracyjnej, a wyrażają ładunek emocjonalny nadany przez malarza.

RU36CEUSXH5AT

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Edwarda Muncha „Taniec życia”. Na ilustracji przedstawione są tańczące pary na zielonej łące. Dwie kobiety znajdujące się po bokach obserwują tańczące w centrum osoby. Młoda kobieta w jasnej sukni chce zerwać kwiat miłości, którego sama nie chce ofiarować (tak opisywał en obraz sam Munch) Po prawej stronie obrazu, przepełniona smutkiem kobieta w czerni symbolizuje odrzucenie artysty. Pary w tle tworzą korowód. Za postaciami widoczna jest tafla wody, w której odbija się księżyc. Z tyłu czterech postaci pierwszoplanowych – korowód tańczących par na tle morza, oświetlonego blaskiem księżyca.

Edvard Munch tworzył w Niemczech, Francji, we Włoszech i w rodzinnej Norwegii. Podczas studiów w Paryżu, trwających trzy lata od 1889 roku w atelier Léona Bonnata, zetknął się z malarstwem postimpresjonistów, których wpływom uległ, stąd jego pierwsze prace noszą znamiona postimpresjonizmu. Z kolei w Pont‑Avent poznał artystów z kręgu Paula Gauguina, co zaowocowało w jego twórczości symbolizmem – późniejszy okres twórczości. Posługiwał się płynną, secesyjną linią, korzystając ze zdobyczy artystów secesji. W jego obrazach zwraca uwagę silny, mocno zaznaczony kontur oraz zróżnicowany koloryt. Ostatnie prace to głównie symboliczne kompozycje figuralne. Są to dzieła pełne ekspresji, zdradzają lęki i erotyczne obsesje twórcy. Motyw śmierci obecny był od początku twórczości artysty, zaś w późnych pracach wyraźnie ją zdominował. Lęk przed śmiercią i cierpieniem wyrażał wyjątkowo ekspresyjnie. Munch stał się prekursorem i inspiratorem nowego prądu – ekspresjonizmu. Jako pierwszy na szeroką skalę zastosował grafikę barwną.

Twórczość Edvarda Muncha ukazuje, że sztuka nie ogranicza się do odtwarzania rzeczywistości, lecz staje się przede wszystkim środkiem wyrażania ludzkich przeżyć i stanów psychicznych. Poprzez deformację formy, ekspresyjną linię oraz symboliczne użycie koloru artysta odsłania to, co niewidzialne – lęk, samotność, miłość czy cierpienie. Jego dzieła wyrastają z osobistych doświadczeń, jednak ich wymowa ma charakter uniwersalny, ponieważ dotyka fundamentalnych aspektów ludzkiej egzystencji. Malarstwo Muncha stanowi ważny moment przełomu w historii sztuki, kiedy to twórca przestaje być jedynie obserwatorem świata zewnętrznego, a zaczyna koncentrować się na rzeczywistości wewnętrznej człowieka.