Zwróć uwagę przede wszystkim na stosunek symbolistów do rzeczywistości, rozumu i poznania oraz na rolę symbolu, sugestii i wyobraźni odbiorcy.

Przypomnij sobie cechy z mapy myśli. Szczególną uwagę zwróć na pojęcia związane z wyobraźnią, światem wewnętrznym i treściami niedostępnymi rozumowi.

Najpierw rozpoznaj nazwiska artystów i tytuł obrazu. Następnie dopasuj terminy związane z charakterystycznymi cechami symbolizmu. Zwróć uwagę na znaczenie słów „sen”, „uniwersalne pojęcia” i „osobiste przeżycia”.

Zwróć uwagę na towarzyszące kobietom przymioty. Zastanów się z jakimi znaczeniami się kojarzą.

Zwróć uwagę na to, co w każdym obrazie wyróżnia się najbardziej i spróbuj skojarzyć te charakterystyczne elementy z tytułami, które już znasz z wcześniejszych lekcji.

Zastanów się, który z artystów najczęściej malował sceny mitologiczne, który tworzył spokojne, senne kompozycje, który był znany z mrocznych, wyspiarskich pejzaży, a który z wizji pełnych niezwykłych, świetlistych postaci.

Zwróć uwagę na stosunek symbolistów do rozumu, nauki i poznania rzeczywistości. Następnie połącz te założenia z tematami podejmowanymi przez różnych artystów oraz ze środkami, za pomocą których próbowali wyrażać to, czego nie można przedstawić wprost.

Symbolizm był reakcją na przekonanie, że rozum, nauka i rozwój techniczny nie są w stanie wyjaśnić wszystkich aspektów ludzkiego istnienia. Pod koniec XIX wieku coraz silniej odczuwano potrzebę poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące duchowości, sensu życia, śmierci, przemijania, snu, podświadomości i tajemnicy istnienia. Symboliści uznawali, że rzeczywistość poznawana za pomocą zmysłów może być jedynie powierzchnią skrywającą głębszą, duchową rzeczywistość.

Wpłynęło to zarówno na tematykę, jak i język artystyczny symbolizmu. Artyści sięgali po motywy religijne, mitologiczne, literackie i fantastyczne, ponieważ pozwalały one mówić o sprawach wykraczających poza codzienne doświadczenie. Gustave Moreau wykorzystywał m.in. postacie i historie biblijne oraz mitologiczne, Pierre Puvis de Chavannes posługiwał się alegorią, a Arnold Böcklin podejmował temat śmierci i życia po śmierci. Odilon Redon zwracał się natomiast ku snom, wyobraźni i światu wewnętrznemu.

Symboliści odchodzili przy tym od wiernego naśladowania rzeczywistości. Posługiwali się symbolem, sugestią, deformacją, nastrojowym kolorem, nieokreśloną przestrzenią i oniryczną wizją. Obraz nie miał przekazywać jednej, jednoznacznej informacji, lecz pobudzać intuicję i wyobraźnię odbiorcy. Dlatego świat widzialny stawał się dla symbolistów przede wszystkim środkiem wyrażania treści niewidzialnych: emocji, idei, lęków i przeczuć.

Zastanów się, czym różni się symbol od jednoznacznego znaku oraz jaką rolę odgrywa odbiorca w interpretacji dzieła. Porównaj przykłady, w których znaczenie jest stosunkowo łatwe do rozpoznania, z takimi, które pozostawiają większą przestrzeń dla indywidualnych interpretacji.

Symbol i alegoria pozwalały symbolistom przekraczać dosłowne znaczenie przedstawianych postaci, przedmiotów i sytuacji. Nie były jednak wykorzystywane zawsze w taki sam sposób. Alegoria częściej opierała się na czytelnym przyporządkowaniu postaci lub przedmiotu do określonej idei, natomiast symbol mógł mieć znaczenie bardziej wieloznaczne i pobudzać odbiorcę do samodzielnej interpretacji.

Dobrym przykładem wykorzystania alegorii jest twórczość Pierre’a Puvisa de Chavannesa. W Śnie trzy kobiece postacie symbolizują Miłość, Chwałę i Fortunę. Ich znaczenie można rozpoznać dzięki tradycyjnym atrybutom: różom, wieńcowi laurowemu i monetom. Podobnie w Nadziei gałązka oliwna odwołuje się do tradycyjnego znaczenia pokoju. Artysta wykorzystuje więc znane symbole kulturowe do przekazania uniwersalnych treści.

Bardziej wieloznaczny charakter ma symbolika Gustave’a Moreau. W Zjawie głowa świętego Jana Chrzciciela nawiązuje do biblijnej historii, ale niezwykła kompozycja, światło i atmosfera tajemnicy sprawiają, że przedstawienie nie jest jedynie ilustracją wydarzenia. W Orfeuszu na grobie Eurydyki mit staje się natomiast punktem wyjścia do refleksji nad cierpieniem, utratą i śmiercią.

Jeszcze większą otwartość interpretacyjną przynosi Wyspa umarłych Arnolda Böcklina. Wyspa, łódź, postać wioślarza i cyprysy mogą być odczytywane jako symbole śmierci, przemijania i przejścia do innego świata, ale obraz nie podaje jednej wyczerpującej interpretacji. Podobnie Odilon Redon w swoich dziełach pozostawiał odbiorcy dużą swobodę interpretacyjną, podkreślając, że jego obrazy mają inspirować, a nie być dokładnie wyjaśniane.

Symboliści wykorzystywali więc zarówno tradycyjne, stosunkowo łatwe do odczytania symbole i alegorie, jak i znaki o wieloznacznym charakterze. W obu przypadkach ich celem było jednak przekroczenie dosłowności i skierowanie odbiorcy ku treściom duchowym, emocjonalnym lub metafizycznym.

Nie skupiaj się wyłącznie na tym, co zostało przedstawione. Zwróć uwagę na kolorystykę, światło, przestrzeń, kompozycję, atmosferę oraz to, jakie emocje i skojarzenia mogą one wywoływać u odbiorcy.

Nastrój, wyobraźnia i sugestia były bardzo ważnymi środkami wyrazu symbolizmu, ponieważ artyści tego kierunku nie chcieli przedstawiać treści duchowych i metafizycznych w sposób bezpośredni. Zamiast tego tworzyli obrazy, które miały wywoływać określone emocje i skojarzenia oraz pobudzać wyobraźnię odbiorcy.

W Wyspie umarłych Arnolda Böcklina nastrój powstaje dzięki ciemnej kolorystyce, spokojnej tafli wody, monumentalnym skałom, cyprysom i niemal całkowitemu brakowi ruchu. Tajemnicza wyspa i płynąca ku niej łódź wywołują poczucie niepokoju i izolacji. Artysta nie przedstawia samej śmierci w sposób dosłowny, lecz sugeruje ją poprzez cały układ kompozycji i atmosferę obrazu.

Podobną funkcję pełni natura w Orfeuszu na grobie Eurydyki Gustave’a Moreau. Ciemne chmury, zimne światło księżyca, cienie i rdzawe korony drzew tworzą atmosferę smutku, grozy i tajemnicy. Krajobraz nie jest więc neutralnym tłem wydarzenia, ale odzwierciedla stan duchowy bohatera.

U Odilona Redona sugestia i wyobraźnia stają się jeszcze ważniejsze. W Ciszy nieokreślona przestrzeń, spokojna kolorystyka i zamyślona twarz anonimowego mężczyzny nie wskazują jednoznacznie, o czym myśli bohater. Obraz wywołuje jednak skojarzenia z melancholią, samotnością, skupieniem i przemijaniem. Redon celowo pozostawia znaczenie niedookreślone.

Także Rydwan Apolla Redona pokazuje, że kolor i forma mogą wywoływać określone wrażenia niezależnie od dosłownego przedstawienia. Intensywne światło i promienista kolorystyka nadają postaci Apolla wizjonerski i niemal nadnaturalny charakter.

Symboliści wykorzystywali zatem nie tylko symbole w postaci konkretnych przedmiotów czy postaci. Cały obraz — kolor, światło, przestrzeń, kompozycja i atmosfera — mógł stać się środkiem sugerowania treści duchowych i emocjonalnych. Dzięki temu odbiorca nie otrzymywał gotowej odpowiedzi, lecz był zmuszony do uruchomienia własnej wyobraźni.

Zastanów się, co dzieje się ze znaczeniem obrazu, gdy artysta rezygnuje z jednoznacznego przedstawienia i zaczyna posługiwać się symbolem, sugestią, nastrojem i niedopowiedzeniem. Wykorzystaj kilka przykładów z materiału, aby pokazać różne sposoby pozostawiania przestrzeni dla interpretacji.

Dzieło reprezentujące symbolizm można określić jako „dzieło otwarte”, ponieważ nie przekazuje odbiorcy jednego, jednoznacznego znaczenia. Symboliści zakładali, że rzeczywistości duchowej, emocji czy tajemnicy istnienia nie można w pełni wyrazić za pomocą dosłownych obrazów. Dlatego tworzyli dzieła oparte na sugestii, wieloznaczności, symbolu, nastroju i niedopowiedzeniu. Odbiorca musiał samodzielnie połączyć przedstawione elementy i nadać im znaczenie.

W Wyspie umarłych Böcklina można dostrzec motyw śmierci i podróży do świata zmarłych, ale obraz nie wyjaśnia jednoznacznie, kim jest osoba płynąca łodzią, czym dokładnie jest wyspa ani co znajduje się poza jej murami. Każdy z tych elementów może prowadzić do różnych refleksji nad śmiercią, przemijaniem, samotnością czy życiem po śmierci.

Podobnie działają dzieła Moreau. W Orfeuszu na grobie Eurydyki znana historia mitologiczna staje się punktem wyjścia do rozważań nad utratą i cierpieniem. W Zjawie przedstawienie biblijnej historii świętego Jana Chrzciciela zostaje przekształcone w niezwykłą, pełną napięcia wizję. Odbiorca nie musi ograniczać się do odczytania obrazu jako ilustracji wydarzenia z Biblii.

Jeszcze wyraźniej otwartość dzieła widać w twórczości Redona. Cisza nie przedstawia konkretnego wydarzenia ani nie podaje jasnego wyjaśnienia stanu psychicznego bohatera. Odbiorca może odczytać obraz jako przedstawienie melancholii, skupienia, samotności, refleksji nad życiem lub przemijaniem. Znaczenie nie jest zamknięte w jednej interpretacji.

Otwarty charakter dzieł symbolistycznych wynika więc z przeniesienia części odpowiedzialności za tworzenie znaczenia na odbiorcę. Artysta nie przekazuje gotowej odpowiedzi, lecz tworzy przestrzeń interpretacji. Odbiorca wykorzystuje własną wiedzę, doświadczenia, emocje i wyobraźnię, aby odczytać symbole i połączyć je w sensowną całość. W ten sposób odbiór dzieła staje się nie tylko rozpoznawaniem przedstawionych elementów, lecz także osobistym doświadczeniem i procesem interpretacji.