Wpływ impresjonizmu i symbolizmu a narodowy charakter twórczość Leona Wyczółkowskiego
Pod lupą nowej wiedzy
Leon Wyczółkowski‑czołowy malarz okresu Młodej Polski
Artystyczna biografia Leona Wyczółkowskiego odzwierciedla przemiany, jakie zachodziły w polskiej sztuce na przełomie XIX i XX wieku. W jego twórczości widoczne są wpływy realizmu, impresjonizmu, modernizmu, symbolizmu, nurtu realistycznego. Uczył się w Klasie rysunkowej Aleksandra Kamińskiego i Rafała Hadziewicza, następnie u Wojciecha Gersona. Rozwijał warsztat w Monachium pod kierunkiem Alexandra Wagnera, aż w końcu trafił pod opiekę Jana Matejki, który znacznie wpłynął na ideowe treści artysty. W 1883 roku wyjechał na Ukrainę, która stała się inspiracją dla nowych motywów i sposobów ich przedstawiania. Pojawiły się wtedy akcenty impresjonistyczne, szczególnie silne po wizycie w Paryżu. Wzbogacił swoje prace o nowe doświadczenia w zakresie stosowania wrażenia światła, ale nadal dbał o realizm w przedstawianiu postaci, stosował barwy lokalne, rzadko stosował dywizjonizm. Po 1890 roku w jego obrazach pojawiają się nawiązania do symbolizmu, skoncentrowanego wokół problemów Polski. W swoim dorobku posiada szereg portretów, scen zbiorowych, obrazów o tematyce historyczno‑symbolicznej, ale także pejzaży, martwych natur, tematów rodzajowych.
W swojej twórczości próbował przelać na płótno lub papier intensywność barw, mocne światło, głębokie cienie i zmienność przyrody. Malował swobodnie, niewielkimi plamkami barwnymi, dzięki czemu uzyskiwał wspaniałe efekty migotania i rozlewania się światła.
Źródło: dostępny w internecie: http://www.imnk.pl/strona_glowna.php?autor=92, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Muzeum Narofowe w Krakowie.
W stronę historii i symbolu
Początki twórczości Wyczółkowskiego wytyczone były przez wpływy jego nauczycieli – Gersona i Matejki. Szczególne znaczenie miała Bitwa pod Grunwaldem, która powstawała na oczach młodzieńca. Odpowiedzią na malarstwo historyczne mistrza był, zrealizowany w 1898 roku obraz Stańczyk, przedstawiający nadwornego Stańczyk był nadwornym błazna królów z dynastii Jagiellonów: Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta (1520–1572). W obrazie Matejki został ukazany jako symbol patrioty zadumanego nad losami ojczyzny, która utraciła ziemie.
W 1907 roku powstał cykl obrazów, przedstawiających zabytki pochodzące ze skarbca katedry na Wawelu. Przedstawia zachowane zabytki po królach i biskupach polskich, przechowywane w katedrze jako relikwie bądź pamiątki po zmarłych.
...Malowanie tematów krakowskich rozpoczął po królewsku - od Wawelu. Sam artysta przyznawał, że do malowania katedry wawelskiej zabrał się w 1895 r. Nasamprzód stworzył Sarkofagi. I tu oddajmy głos Ludwikowi Pugetowi, który odsłonił kulisy powstania tej kompozycji, pisząc: „[...]Wpadał na niebywałe pomysły. Chciało mu się malować królewskie sarkofagi. Wyrzeźbił je najprzód w gipsie w wielkości naturalnej, zasmarował, zakurzył, dał się im pokryć pajęczynami i dopiero tak przyprawioną własną rzeźbę portretował na płótnie. Chciało mu się! Miał dosyć imaginacji i ochoty, aby sobie cały ten trud zadać. Taki mu koncept strzelił do głowy, bawiło go zakosztować rzeźbiarki, nie powiedział sobie, że szkoda czasu i fatygi, że przez ten czas mógłby namalować o cztery więcej portrety czy inne obrazy już wówczas dobrze płacone...''
Źródło: dostępny w internecie: http://krakow.pl/ludzie/1158,artykul,leon_wyczolkowski.html [dostęp 18.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Treści patriotyczno‑symboliczne prezentuje obraz Wisła – pejzaż i powiewający sztandar, powstały dwa lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jest wyrazem patriotyzmu malarza i świadomości narodowej. Wkomponowany w narodowy pejzaż sztandar z godłem Polski stanowi podwójny akcent Polskości.
Portrecista i malarz scen salonowych
W 1881 roku po zakończeniu studiów akademickich i powrocie do Warszawy, Wyczółkowski malował zarobkowo sceny salonowe. Prace te cechuje dopracowany rysunek, czasem teatralność ujęcia, dbałość o detale. Widać w nich wyraźny wpływ Gersona oraz Matejkowską dynamikę w ujęciu, ekspresyjność twarzy. W swoich dziełach z lat 1881‑1885 często podejmował temat towarzyskiego życia atmosferę mieszczańskich salonów i buduarów. Do większości obrazów pozowali artyście: kuzynka malarza, panna Mandecka, stryjeczny brat, Wacław Wyczółkowski oraz literat i malarz, Ludwik Stasiak. Najbardziej charakterystycznym dziełem z tego okresu jest „Ujrzałem raz”. Kompozycja przedstawia śpiewających kobietę przy fortepianie i mężczyznę w eleganckich strojach.
Do tematyki z lat osiemdziesiątych malarz powrócił w kolejnej dekadzie. Wyszedł jednak poza salon, ukazując życie towarzyskie w plenerze. W obrazie „Gra w krokieta”, ukończonym w 1895 roku, podjął temat popularnej wówczas towarzyskiej zabawy. Przedstawił scenę w słonecznym ogrodzie, sięgając po efekty impresjonistyczne.
Malarz wsi i pracy
Podczas pobytu na Ukrainie Wyczółkowski zainteresował się tematyką pracy chłopów, ludowością. Przyrodę i człowieka traktował na równi, wyrażając podziw dla jedności obydwu tematów: Na Ukrainie płaszczyzna, szalenie kolorowy kraj, skamieniałe morze [...] Step czar. Magnetyzuje przestrzeń nieskończona. (M. Twarowska, Leon Wyczółkowski. Listy i wspomnienia, Wrocław 1960, s. 55). Wyczółkowski łączy realizm z efektami impresjonistycznymi, ale nie w odróżnieniu od typowych dzieł impresjonistycznych, które najczęściej były malowane w południe, wybiera porę ze wschodzącym lub zachodzącym słońcem, dzięki czemu mógł stosować kontrasty światłocieniowe i refleksy świetlne.
Ukraina... przełom dla mnie” – mówił, przełom, który pozwolił mu zrzucić wpływy malarstwa akademickiego. Na Kresy wyjeżdżał wielokrotnie, po raz pierwszy w 1884 r. Z przerwami na pobyty w Warszawie, w Paryżu w 1889 r. na Wystawie Światowej oraz w Moskwie, przebywał tam 10 lat. Głębokie przeżycie urody Kresów zmieniło oblicze artystyczne malarza; Wyczółkowski zbliżył się do impresjonizmu – formę modelował głównie grą świata i cienia, rozjaśnił paletę, korzystał z szerokich, impastowych pociągnięć pędzla. Jednakże w przeciwieństwie do impresjonistów, w plenerze malował jedynie szkice, z których właściwe obrazy komponował w pracowni. Interesował go przede wszystkim człowiek żyjący wśród przyrody: rybacy - chłopy w łodzi, wybierający ryby z sieci czyraki z saków, brodzący w wodzie, wracający z połowu, sceny z oraczami i wołami, siewcy, sceny kopania buraków – wszyscy skąpani w promieniach wschodzącego lub zachodzącego słońca.
Źródło: dostępny w internecie: https://www.nbp.pl/banknoty_i_monety/monety_okolicznosciowe/2007/2007_10___leon_wyczolkowski.pdf [dostęp 31.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Podsumowanie
Twórczość Leona Wyczółkowskiego ilustruje, w jaki sposób polski malarz okresu Młodej Polski integrował wpływy europejskiego impresjonizmu i symbolizmu z rodzimymi tradycjami artystycznymi oraz świadomością narodową. Analiza jego dorobku – obejmującego portrety, sceny rodzajowe, pejzaże oraz kompozycje o charakterze historyczno‑symbolicznym – wskazuje na konsekwentne poszukiwanie nowatorskich środków wyrazu, zarówno w zakresie światła, koloru, jak i ekspresji nastroju. Wyczółkowski uwrażliwiał odbiorcę na złożone relacje między człowiekiem a przyrodą oraz między jednostką a historią narodu. Jego twórczość stanowi zatem przykład harmonijnego łączenia inspiracji europejskich z lokalnym kontekstem kulturowym, co uzasadnia jego istotną pozycję w historii sztuki polskiej przełomu XIX i XX wieku.