Leon Wyczółkowski‑czołowy malarz okresu Młodej Polski
Artystyczna biografia Leona Wyczółkowskiego odzwierciedla przemiany, jakie zachodziły w polskiej sztuce na przełomie XIX i XX wieku. W jego twórczości widoczne są wpływy realizmu, impresjonizmu, modernizmu, symbolizmu, nurtu realistycznego. Uczył się w Klasie rysunkowej Aleksandra Kamińskiego i Rafała Hadziewicza, następnie u Wojciecha Gersona. Rozwijał warsztat w Monachium pod kierunkiem Alexandra Wagnera, aż w końcu trafił pod opiekę Jana Matejki, który znacznie wpłynął na ideowe treści artysty. W 1883 roku wyjechał na Ukrainę, która stała się inspiracją dla nowych motywów i sposobów ich przedstawiania. Pojawiły się wtedy akcenty impresjonistyczne, szczególnie silne po wizycie w Paryżu. Wzbogacił swoje prace o nowe doświadczenia w zakresie stosowania wrażenia światła, ale nadal dbał o realizm w przedstawianiu postaci, stosował barwy lokalne, rzadko stosował dywizjonizm. Po 1890 roku w jego obrazach pojawiają się nawiązania do symbolizmu, skoncentrowanego wokół problemów Polski. W swoim dorobku posiada szereg portretów, scen zbiorowych, obrazów o tematyce historyczno‑symbolicznej, ale także pejzaży, martwych natur, tematów rodzajowych.
W swojej twórczości próbował przelać na płótno lub papier intensywność barw, mocne światło, głębokie cienie i zmienność przyrody. Malował swobodnie, niewielkimi plamkami barwnymi, dzięki czemu uzyskiwał wspaniałe efekty migotania i rozlewania się światła.
W stronę historii i symbolu
Początki twórczości Wyczółkowskiego wytyczone były przez wpływy jego nauczycieli – Gersona i Matejki. Szczególne znaczenie miała Bitwa pod Grunwaldem, która powstawała na oczach młodzieńca. Odpowiedzią na malarstwo historyczne mistrza był, zrealizowany w 1898 roku obraz Stańczyk, przedstawiający nadwornego Stańczyk był nadwornym błazna królów z dynastii Jagiellonów: Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta (1520–1572). W obrazie Matejki został ukazany jako symbol patrioty zadumanego nad losami ojczyzny, która utraciła ziemie.
RZJkjqtS2yKS4
Ilustracja interaktywna ukazuje obraz Leona Wyczółkowskiego „Stańczyk”. Przedstawia wnętrze pokoju, w którym po lewej stronie siedzi Stańczyk. Ubrany jest w błazeński strój w kolorze czerwonym, prawa dłonią zasłania twarz. Po prawej stronie widać półkę, na której ustawione są figurki różnych osób, reprezentujące postacie z różnych grup społecznych. Ściany pomieszczenia pomalowane są na czerwono. Na ilustracji znajdują się trzy aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Stańczyk przedstawiony jest jako lalkarz przed skrzynią z kukiełkami, które symbolizują postacie reprezentujące różne warstwy i stany społeczne.
Punkt 2: Błazen zakrywa twarz w geście załamią lub zamyślenia. Gest ten wyraża niepokój i niezgodę na rolę lalkarza, jaką pełni.
Punkt 3: Marionetki są metaforą sytuacji Polski.
Ilustracja interaktywna ukazuje obraz Leona Wyczółkowskiego „Stańczyk”. Przedstawia wnętrze pokoju, w którym po lewej stronie siedzi Stańczyk. Ubrany jest w błazeński strój w kolorze czerwonym, prawa dłonią zasłania twarz. Po prawej stronie widać półkę, na której ustawione są figurki różnych osób, reprezentujące postacie z różnych grup społecznych. Ściany pomieszczenia pomalowane są na czerwono. Na ilustracji znajdują się trzy aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Stańczyk przedstawiony jest jako lalkarz przed skrzynią z kukiełkami, które symbolizują postacie reprezentujące różne warstwy i stany społeczne.
Punkt 2: Błazen zakrywa twarz w geście załamią lub zamyślenia. Gest ten wyraża niepokój i niezgodę na rolę lalkarza, jaką pełni.
Punkt 3: Marionetki są metaforą sytuacji Polski.
Leon Wyczółkowski, „Stańczyk”, 1898, Muzeum Narodowe w Krakowie, kpgd.miedzyuszami.pl, CC BY 3.0.
W 1907 roku powstał cykl obrazów, przedstawiających zabytki pochodzące ze skarbca katedry na Wawelu. Przedstawia zachowane zabytki po królach i biskupach polskich, przechowywane w katedrze jako relikwie bądź pamiątki po zmarłych.
...Malowanie tematów krakowskich rozpoczął po królewsku - od Wawelu. Sam artysta przyznawał, że do malowania katedry wawelskiej zabrał się w 1895 r. Nasamprzód stworzył Sarkofagi. I tu oddajmy głos Ludwikowi Pugetowi, który odsłonił kulisy powstania tej kompozycji, pisząc: „[...]Wpadał na niebywałe pomysły. Chciało mu się malować królewskie sarkofagi. Wyrzeźbił je najprzód w gipsie w wielkości naturalnej, zasmarował, zakurzył, dał się im pokryć pajęczynami i dopiero tak przyprawioną własną rzeźbę portretował na płótnie. Chciało mu się! Miał dosyć imaginacji i ochoty, aby sobie cały ten trud zadać. Taki mu koncept strzelił do głowy, bawiło go zakosztować rzeźbiarki, nie powiedział sobie, że szkoda czasu i fatygi, że przez ten czas mógłby namalować o cztery więcej portrety czy inne obrazy już wówczas dobrze płacone...''
R19q60EdCFgqI
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Relikwiarze św. Stanisława. Puszka św. Stanisława ”. Widać złotą szkatułę wysadzaną drogocennymi kamieniami oraz stojącą obok niej figurkę dłoni, na jej palcach założone są pierścienie. Elementy ukazane są na czerwonym tle. Po lewej stronie tło tworzy opadająca swobodnie kotara z czerwonego aksamitu.
Leon Wyczółkowski, „Relikwiarze św. Stanisława; Puszka św. Stanisława”, 1907, Muzeum Narodowe w Warszawie, wikimedia.org, domena publiczna.
Treści patriotyczno‑symboliczne prezentuje obraz Wisła – pejzaż i powiewający sztandar, powstały dwa lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jest wyrazem patriotyzmu malarza i świadomości narodowej. Wkomponowany w narodowy pejzaż sztandar z godłem Polski stanowi podwójny akcent Polskości.
RfLCQTRkVQPaQ
Ilustracja o kształcie prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Wisła - pejzaż i powiewający sztandar”. Widok z góry na pejzaż z widokiem na Wisłę. W dolnej części obrazu znajdują się fragmenty dachu. Nad nimi na maszcie przedstawiony został fragment flagi z białym orłem.
Leon Wyczółkowski, „Wisła – pejzaż i powiewający sztandar”, 1920, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, muzeum.bydgoszcz.pl, CC BY 3.0.
Portrecista i malarz scen salonowych
W 1881 roku po zakończeniu studiów akademickich i powrocie do Warszawy, Wyczółkowski malował zarobkowo sceny salonowe. Prace te cechuje dopracowany rysunek, czasem teatralność ujęcia, dbałość o detale. Widać w nich wyraźny wpływ Gersona oraz Matejkowską dynamikę w ujęciu, ekspresyjność twarzy. W swoich dziełach z lat 1881‑1885 często podejmował temat towarzyskiego życia atmosferę mieszczańskich salonów i buduarów. Do większości obrazów pozowali artyście: kuzynka malarza, panna Mandecka, stryjeczny brat, Wacław Wyczółkowski oraz literat i malarz, Ludwik Stasiak. Najbardziej charakterystycznym dziełem z tego okresu jest „Ujrzałem raz”. Kompozycja przedstawia śpiewających kobietę przy fortepianie i mężczyznę w eleganckich strojach.
RaRi31Ljv1Aqm
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Ujrzałem raz”. Obejmuje ona dwie postacie. Po prawej stronie za pianinem siedzi kobieta w żółtej sukience. Prawą dłonią gra, a lewą przewraca karty z nutami. Wpatrzona jest w nuty. Na pianinie stoi bukiet kolorowych kwiatów. Za nimi, po lewej stronie stoi mężczyzna. Zachwyca się grą kobiety. Prawą dłoń ma położoną na swojej piersi. W tle widoczne jest wnętrze, w którym ściany są zdobione wzorzystą tapetą oraz fragment obrazu wiszącego na ścianie. Na ilustracji znajdują się cztery aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Tytuł dzieła zaczerpnięty jest z początkowych słów popularnego wówczas romansu, pieśni autorstwa Kazimierza Kratzera i Jana Chęcińskiego.
Punkt 2: Postacie, instrument oraz martwa natura z nutami i bukietem kwiatów są mocno wyeksponowane.
Punkt 3: Wzorzyste tło Wyczółkowski, mimo wzorzystości, nie zaburza pierwszego planu.
Punkt 4: Obraz cechuje swobodne operowanie kolorem i zdecydowane efekty świetlne.
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Ujrzałem raz”. Obejmuje ona dwie postacie. Po prawej stronie za pianinem siedzi kobieta w żółtej sukience. Prawą dłonią gra, a lewą przewraca karty z nutami. Wpatrzona jest w nuty. Na pianinie stoi bukiet kolorowych kwiatów. Za nimi, po lewej stronie stoi mężczyzna. Zachwyca się grą kobiety. Prawą dłoń ma położoną na swojej piersi. W tle widoczne jest wnętrze, w którym ściany są zdobione wzorzystą tapetą oraz fragment obrazu wiszącego na ścianie. Na ilustracji znajdują się cztery aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Tytuł dzieła zaczerpnięty jest z początkowych słów popularnego wówczas romansu, pieśni autorstwa Kazimierza Kratzera i Jana Chęcińskiego.
Punkt 2: Postacie, instrument oraz martwa natura z nutami i bukietem kwiatów są mocno wyeksponowane.
Punkt 3: Wzorzyste tło Wyczółkowski, mimo wzorzystości, nie zaburza pierwszego planu.
Punkt 4: Obraz cechuje swobodne operowanie kolorem i zdecydowane efekty świetlne.
Leon Wyczółkowski, „Ujrzałem raz”, 1884, Muzeum Narodowe w Warszawie, cyfrowe.mnw.art.pl, domena publiczna.
Do tematyki z lat osiemdziesiątych malarz powrócił w kolejnej dekadzie. Wyszedł jednak poza salon, ukazując życie towarzyskie w plenerze. W obrazie „Gra w krokieta”, ukończonym w 1895 roku, podjął temat popularnej wówczas towarzyskiej zabawy. Przedstawił scenę w słonecznym ogrodzie, sięgając po efekty impresjonistyczne.
Rbv7kbsHu4zmg
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Gra w krokieta”. Przedstawione są dwie kobiety podczas gry w krokieta. Damy ubrane są w długie suknie. W prawych dłoniach trzymaj kije do gry w krokieta, Stojąca na pierwszym planie lewą dłonią podpiera się pod bokiem i jest lekko pochylona w lewo. Kobieta za nią ma założoną czerwoną suknię. Wykonuje podobny gest. W tle pod parasolem na plaży siedzi para. W dali widać taflę wody. Na ilustracji znajdują się cztery aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Wyczółkowski operuje długimi pociągnięciami pędzla, którymi oddaje fakturę materiałów oraz efekty światła.
Punkt 2: Postacie oraz tło pozbawione są detali, obraz cechuje się szkicowością.
Punkt 3: "W Krokiecie refleksy światła słonecznego, choć przebarwiają intensywne w kolorze ubiory kobiet i przedmioty, nie spajają już kolorystycznej struktury obrazu. Pojawia się silne napięcie barw lokalnych, którego wynikiem jest wewnętrzne żarzenie się obrazu. Obraz malowany długimi, wijącymi się pociągnięciami pędzla nabiera wartości dekoracyjnych." (J. Malinowski, Leon Wyczółkowski, Kraków 1995, s. 15)
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Gra w krokieta”. Przedstawione są dwie kobiety podczas gry w krokieta. Damy ubrane są w długie suknie. W prawych dłoniach trzymaj kije do gry w krokieta, Stojąca na pierwszym planie lewą dłonią podpiera się pod bokiem i jest lekko pochylona w lewo. Kobieta za nią ma założoną czerwoną suknię. Wykonuje podobny gest. W tle pod parasolem na plaży siedzi para. W dali widać taflę wody. Na ilustracji znajdują się cztery aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Wyczółkowski operuje długimi pociągnięciami pędzla, którymi oddaje fakturę materiałów oraz efekty światła.
Punkt 2: Postacie oraz tło pozbawione są detali, obraz cechuje się szkicowością.
Punkt 3: "W Krokiecie refleksy światła słonecznego, choć przebarwiają intensywne w kolorze ubiory kobiet i przedmioty, nie spajają już kolorystycznej struktury obrazu. Pojawia się silne napięcie barw lokalnych, którego wynikiem jest wewnętrzne żarzenie się obrazu. Obraz malowany długimi, wijącymi się pociągnięciami pędzla nabiera wartości dekoracyjnych." (J. Malinowski, Leon Wyczółkowski, Kraków 1995, s. 15)
Leon Wyczółkowski, „Gra w krokieta”, 1892-1895, Muzeum Narodowe w Warszawie, cyfrowe.mnw.art.pl, domena publiczna.
Malarz ludzi pracy
Podczas pobytu na Ukrainie Wyczółkowski zainteresował się tematyką pracy chłopów, ludowością. Przyrodę i człowieka traktował na równi, wyrażając podziw dla jedności obydwu tematów: Na Ukrainie płaszczyzna, szalenie kolorowy kraj, skamieniałe morze [...] Step czar. Magnetyzuje przestrzeń nieskończona. (M. Twarowska, Leon Wyczółkowski. Listy i wspomnienia, Wrocław 1960, s. 55). Wyczółkowski łączy realizm z efektami impresjonistycznymi, ale nie w odróżnieniu od typowych dzieł impresjonistycznych, które najczęściej były malowane w południe, wybiera porę ze wschodzącym lub zachodzącym słońcem, dzięki czemu mógł stosować kontrasty światłocieniowe i refleksy świetlne.
Ukraina... przełom dla mnie” – mówił, przełom, który pozwolił mu zrzucić wpływy malarstwa akademickiego. Na Kresy wyjeżdżał wielokrotnie, po raz pierwszy w 1884 r. Z przerwami na pobyty w Warszawie, w Paryżu w 1889 r. na Wystawie Światowej oraz w Moskwie, przebywał tam 10 lat. Głębokie przeżycie urody Kresów zmieniło oblicze artystyczne malarza; Wyczółkowski zbliżył się do impresjonizmu – formę modelował głównie grą świata i cienia, rozjaśnił paletę, korzystał z szerokich, impastowych pociągnięć pędzla. Jednakże w przeciwieństwie do impresjonistów, w plenerze malował jedynie szkice, z których właściwe obrazy komponował w pracowni. Interesował go przede wszystkim człowiek żyjący wśród przyrody: rybacy - chłopy w łodzi, wybierający ryby z sieci czyraki z saków, brodzący w wodzie, wracający z połowu, sceny z oraczami i wołami, siewcy, sceny kopania buraków – wszyscy skąpani w promieniach wschodzącego lub zachodzącego słońca.
Źródło: https://www.nbp.pl/banknoty_i_monety/monety_okolicznosciowe/2007/2007_10___leon_wyczolkowski.pdf (dostęp z dnia 31.03.2018)
R1NDMMW9i2JsG
Ilustracja interaktywna o kształcie prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Orka na Ukrainie”. Widać pole, po którym bydło ciągnie pług. Widać robotników. Po prawej stronie stoi mężczyzna w białej koszuli i spodniach wpuszczonych w buty, z założonymi na plecach rękoma. Dogląda pracy. W bruzdach pola odbija się słońce. Nad szeroką panoramą pola widać żółto‑niebieskie niebo. Na ilustracji znajdują się trzy aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Temat pracy został przedstawiony za pomocą impresjonistycznych środków artystycznych - główną rolę odgrywa światło i kolor i technika dywizjonizmu.
Punkt 2: Wbrew założeniom impresjonizmu obraz powstał w pracowni.
Punkt 3: Wyczółkowski uzyskał efekt migotania barw i zrezygnował z koloru lokalnego.
Ilustracja interaktywna o kształcie prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Orka na Ukrainie”. Widać pole, po którym bydło ciągnie pług. Widać robotników. Po prawej stronie stoi mężczyzna w białej koszuli i spodniach wpuszczonych w buty, z założonymi na plecach rękoma. Dogląda pracy. W bruzdach pola odbija się słońce. Nad szeroką panoramą pola widać żółto‑niebieskie niebo. Na ilustracji znajdują się trzy aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Temat pracy został przedstawiony za pomocą impresjonistycznych środków artystycznych - główną rolę odgrywa światło i kolor i technika dywizjonizmu.
Punkt 2: Wbrew założeniom impresjonizmu obraz powstał w pracowni.
Punkt 3: Wyczółkowski uzyskał efekt migotania barw i zrezygnował z koloru lokalnego.
Leon Wyczółkowski, „Orka na Ukrainie”, 1892, Muzeum Narodowe w Krakowie, wikimedia.org, domena publiczna.
RTqHCpCk0tDaQ
Ilustracja interaktywna o kształcie prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Kopanie buraków (I)”. Obejmuje ubrane w wiejskie stroje postacie na polu z kapustą. Po lewej stronie stoi kobieta odwrócona plecami do widzów. Naprzeciw niej siedzi mężczyzna i segreguje kapustę. Za nim pochyla się kobieta. W oddali także znajdują się ludzie podczas pracy. Na rozległym polu kapusty odbija się światło słoneczne. Nad polem rozciąga się żółtawe niebo.Na ilustracji znajdują się cztery aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Obraz ma zróżnicowaną fakturę – na pierwszym planie Wyczółkowski operuje krótkimi, urywanymi pociągnięciami pędzla, tworząc impastową fakturę, postacie i drugi plan to długie zdecydowane warstwy farby.
Punkt 2: Linia horyzontu znajduje się bardzo wysoko, w ten sposób malarz eksponuje scenę główną.
Punkt 3: Twarze postaci są szkicowe.
Punkt 4: Postacie w tle stapiają się z pejzażem.
Ilustracja interaktywna o kształcie prostokąta przedstawia obraz Leona Wyczółkowskiego „Kopanie buraków (I)”. Obejmuje ubrane w wiejskie stroje postacie na polu z kapustą. Po lewej stronie stoi kobieta odwrócona plecami do widzów. Naprzeciw niej siedzi mężczyzna i segreguje kapustę. Za nim pochyla się kobieta. W oddali także znajdują się ludzie podczas pracy. Na rozległym polu kapusty odbija się światło słoneczne. Nad polem rozciąga się żółtawe niebo.Na ilustracji znajdują się cztery aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje:
Punkt 1: Obraz ma zróżnicowaną fakturę – na pierwszym planie Wyczółkowski operuje krótkimi, urywanymi pociągnięciami pędzla, tworząc impastową fakturę, postacie i drugi plan to długie zdecydowane warstwy farby.
Punkt 2: Linia horyzontu znajduje się bardzo wysoko, w ten sposób malarz eksponuje scenę główną.
Punkt 3: Twarze postaci są szkicowe.
Punkt 4: Postacie w tle stapiają się z pejzażem.
Leon Wyczółkowski, „Kopanie buraków (I)”, 1892, Muzeum Narodowe w Warszawie, wolnelektury.pl, CC BY 3.0.
Polecenie 1
Określ rolę kierunków i tendencji w sztuce XIX wieku na charakter twórczości Leona Wyczółkowskiego. W swoich rozważaniach przywołaj przykłady z malarstwa europejskiego i polskiego.
RO7VyxkVC86BP
Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.
Podsumowanie
Twórczość Leona Wyczółkowskiego ilustruje, w jaki sposób polski malarz okresu Młodej Polski integrował wpływy europejskiego impresjonizmu i symbolizmu z rodzimymi tradycjami artystycznymi oraz świadomością narodową. Analiza jego dorobku – obejmującego portrety, sceny rodzajowe, pejzaże oraz kompozycje o charakterze historyczno‑symbolicznym – wskazuje na konsekwentne poszukiwanie nowatorskich środków wyrazu, zarówno w zakresie światła, koloru, jak i ekspresji nastroju. Wyczółkowski uwrażliwiał odbiorcę na złożone relacje między człowiekiem a przyrodą oraz między jednostką a historią narodu. Jego twórczość stanowi zatem przykład harmonijnego łączenia inspiracji europejskich z lokalnym kontekstem kulturowym, co uzasadnia jego istotną pozycję w historii sztuki polskiej przełomu XIX i XX wieku.
