Narodowy symbolizm i secesyjna stylistyka w twórczości Stanisława Wyspiańskiego
Pod lupą nowej wiedzy
Secesja i symbolizm a malarstwo polskie przełomu XIX i XX wieku
Secesja i symbolizm w malarstwie polskim przełomu XIX i XX wieku stanowią jedne z najważniejszych nurtów epoki Młodej Polski. Pierwszy z nich kształtował nową estetykę opartą na dekoracyjności, płynnej linii i ornamentalnym rytmie form, drugi natomiast koncentrował się na wyrażaniu treści ukrytych – duchowych, egzystencjalnych i narodowych – za pomocą znaku, metafory i alegorii. W praktyce oba te kierunki często się przenikały, tworząc złożony język wypowiedzi plastycznej.
Szczególnie wyraźnie zjawisko to widoczne jest w twórczości Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera, należących do czołowych przedstawicieli krakowskiego środowiska. W ich dziełach dekoracyjność secesji zostaje wzbogacona o głęboką warstwę symbolicznąsymboliczną, dzięki czemu forma nie pełni jedynie funkcji estetycznej, lecz staje się nośnikiem znaczeń i idei charakterystycznych dla kultury Młodej Polski.
Stanisław Wyspiański – artysta młodopolski
Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański
Stanisław Wyspiański wychowywał się w Krakowie, którego specyficzny klimat, łączący silnie obecną tradycję historyczną z rozwijającymi się tendencjami modernistycznymi, wywarł istotny wpływ na jego rozwój artystyczny. Wczesna śmierć matki sprawiła, że zamieszkał u wujostwa Stankiewiczów. Ich dom, będący ważnym ośrodkiem życia intelektualnego, umożliwił mu kontakt z krakowskim środowiskiem artystycznym oraz dostęp do kultury wysokiej.
Wyspiański kształcił się w Gimnazjum św. Anny, gdzie jego rówieśnikami byli późniejsi przedstawiciele Młodej Polski, między innymi Józef Mehoffer i Lucjan Rydel. Po ukończeniu szkoły rozpoczął studia w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Jednym z jego najważniejszych nauczycieli był Jan Matejko, który dostrzegł wyjątkowe predyspozycje młodego artysty i powierzył mu udział w pracach przy polichromiipolichromii kościoła Mariackiego. Równolegle studiował historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz uczestniczył w inwentaryzacji zabytków, co pogłębiło jego wrażliwość na formę, detal i znaczenie dziedzictwa kulturowego.
W młodości odbył rozległą podróż po Europie, a następnie przez kilka lat przebywał w Paryżu, gdzie kontynuował studia malarskie i zetknął się z najnowszymi tendencjami artystycznymi. Kontakt z europejską sztuką, zwłaszcza z architekturą gotycką, ukształtował jego koncepcję dzieła totalnego oraz wzmocnił zainteresowanie teatrem.
Po powrocie do Krakowa prowadził działalność o wyjątkowej intensywności i różnorodności. Projektował witrażewitraże i polichromiepolichromie, tworzył obrazy, meble i projekty graficzne, pisał dramaty oraz przygotowywał scenografiescenografie. Współpracował z czasopismem „Życie”, współtworząc jego modernistyczną szatę graficzną. Jego wszechstronność i umiejętność łączenia różnych dziedzin sztuki sprawiły, że stał się jednym z najważniejszych twórców Młodej Polski, a jego dorobek, mimo krótkiego życia, należy do najbogatszych w historii polskiej kultury.
Ważniejsze wydarzenia z życia artysty
lata 80. XIX w. – nauka w gimnazjum św. Anny w Krakowie
1887 – zdanie matury; rozpoczęcie studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz w Szkole Sztuk Pięknych u Jana Matejki
1889 – pobyt w Tarnowie; pierwsze studia rysunkowe architektury
1890 – podróż artystyczna po Europie (Włochy, Szwajcaria, Francja, Niemcy, Czechy)
1890 – powrót do Krakowa; prace przy dekoracji kościoła Mariackiego
1891 – wyjazd do Paryża i studia w Académie Colarossi; kontakt ze środowiskiem symbolistów i postimpresjonistów
1895 – powrót do Krakowa
1897 – wykonanie polichromiipolichromii i witrażywitraży w kościele Franciszkanów w Krakowie; udział w założeniu Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”
1902 – rozpoczęcie pracy w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
1905 – wybór do Rady Miejskiej Krakowa
1906 – przeprowadzka do Węgrzec pod Krakowem
2 grudnia 1907 – pogrzeb na Skałce, o charakterze manifestacji narodowej
Początki działalności artystycznej - pierwsze projekty witrażywitraży
Początki działalności artystycznej Stanisława Wyspiańskiego były ściśle związane z pracami prowadzonymi w kościele Mariackim w Krakowie. Jako student Szkoły Sztuk Pięknych, kierowanej przez Jana Matejkę, został wraz z Józefem Mehofferem włączony do zespołu wykonującego polichromiepolichromie w prezbiterium świątyni. Praca pod bezpośrednim nadzorem Matejki, we wnętrzu jednego z najważniejszych kościołów średniowiecznych w Polsce, stanowiła dla młodego artysty doświadczenie o wyjątkowym znaczeniu. Umożliwiła mu nie tylko zdobycie praktycznych umiejętności w zakresie monumentalnego malarstwa ściennego, lecz także kontakt z dziełem Wita Stwosza, które wywarło trwały wpływ na jego wyobraźnię. Po zakończeniu prac Wyspiański i Mehoffer wyjechali do Paryża, skąd przesłali do Krakowa wspólnie opracowany projekt witrażawitraża przeznaczonego do kościoła Mariackiego. KompozycjaKompozycja nawiązywała do średniowiecznej tradycji witrażownictwa i została podzielona na liczne kwatery przedstawiające sceny z życia Marii. Pastisz dawnej sztuki został zaakceptowany i zrealizowany, jednak był to ostatni projekt Wyspiańskiego utrzymany w tak tradycyjnej stylistyce.
Kolejne prace powstawały już pod wyraźnym wpływem paryskich doświadczeń artysty. Szczególnie istotny jest projekt witrażawitraża przedstawiającego śluby Jana Kazimierza, przeznaczony do katedry lwowskiej. Wyspiański zastosował w nim dwudzielną kompozycjękompozycję, łącząc realistyczne przedstawienie króla modlącego się przed ołtarzem z częścią wizyjną, w której pojawia się symbolicznasymboliczna scena z omdlałą kobietą i uproszczoną, niemal ludową postacią Madonny. Zastosowane środki wyrazu, takie jak płaska plama barwna, wyraźny konturkontur oraz rezygnacja z tradycyjnej perspektywyperspektywy i światłocienia, wskazują na inspiracje postimpresjonizmem, nabizmem oraz secesją. Widoczne są również tendencje symbolistyczne, przejawiające się w dążeniu do wywołania emocjonalnego i intuicyjnego odbioru przedstawienia.
Dekoracje malarskie
Po powrocie z Paryża Stanisław Wyspiański rozwinął swoją działalność w zakresie dekoracji malarskich, wykorzystując technikę pastelupastelu, w której szybko osiągnął wysoki poziom biegłości. Pierwszym znaczącym zadaniem po powrocie było opracowanie dekoracji ściennych dla kościoła Franciszkanów w Krakowie, odbudowywanego po pożarze, który wiele lat wcześniej zniszczył znaczną część miasta. Artysta otrzymał początkowo pełną swobodę twórczą, co pozwoliło mu stworzyć koncepcję o wyjątkowym charakterze. Połączył w niej własne zainteresowanie motywami roślinnymi z ideami franciszkanizmu, prądu intelektualnego inspirowanego postacią św. Franciszka z Asyżu, akcentującego organiczną jedność świata stworzonego. W dekoracjach Wyspiańskiego człowiek jawi się jako element większej całości, współistniejący z bogatym światem roślin i zwierząt.
Na ścianach kościoła artysta umieścił rozbudowany program ornamentalny, obejmujący między innymi słoneczniki, maki, pszenicę, winorośl, lilie, niezapominajki, rumianek, paprocie oraz motyla pazia królowej. Motywy te zestawił z geometrycznymi wzorami o intensywnej kolorystyce, tworząc jedną z najpełniejszych realizacji polskiej secesji. Zgeometryzowanie form roślinnych wskazuje na inspiracje secesją wiedeńską, której twórcy preferowali uproszczone linie i klarowne układy geometryczne. Wyspiański wykorzystał te środki formalne, aby wyrazić ideę harmonii świata natury, zgodną z franciszkańską wizją stworzenia.
Oprócz dekoracji ornamentalnych artysta wprowadził również przedstawienia figuratywne, między innymi scenę anielskich łuczników strącających upadłe anioły oraz wizerunek Błogosławionej Salomei. Zestawienie motywów roślinnych i symbolicznychsymbolicznych scen figuralnych tworzy spójny program ikonograficznyikonograficzny, który łączy duchowość franciszkańską z nowoczesnym językiem secesji.
Program dekoracji kościoła Franciszkanów obejmował również zespół witrażywitraży, w których Wyspiański rozwijał symbolicznesymboliczne ujęcie natury i duchowości, zgodne z franciszkańską wizją jedności stworzenia. Do najważniejszych należał projekt Żywioł ognia (II), ukazujący ogień jako siłę oczyszczającą i dynamiczną, przedstawioną za pomocą intensywnej kolorystyki i ekspresyjnej linii. Centralne miejsce w programie zajmował jednak monumentalny witrażwitrażBóg Ojciec, opracowany najpierw w technice pastelupastelu, a następnie powtórzony w wersji temperowej. KompozycjaKompozycja ta przedstawia Stwórcę obejmującego gestem cały kosmos, co stanowi wizualną syntezę franciszkańskiej idei harmonii świata natury oraz modernistycznej symbolikisymboliki. WitrażeWitraże te, obok dekoracji malarskich prezbiterium, tworzą spójny i nowatorski program ikonograficznyikonograficzny, będący jednym z najwybitniejszych osiągnięć polskiej secesji.
Kraków - miasto Wyspiańskiego
Wiele miejsc w Krakowie zostało naznaczonych indywidualnością twórczą Stanisława Wyspiańskiego, który w swojej działalności projektowej dążył do stworzenia dzieła totalnego, obejmującego zarówno architekturę, jak i wyposażenie wnętrz. Do takich realizacji należy kościół św. Krzyża, gdzie artysta zrekonstruował renesansowe polichromiepolichromie, przywracając świątyni dawny blask. Jeszcze pełniej jego wizja objawiła się w mieszkaniu państwa Żeleńskich, którego wystrój – od mebli, przez kilimy, po kolorystykę ścian – został zaprojektowany przez Wyspiańskiego. Charakterystyczne, często niewygodne meble, tkaniny o motywach roślinnych oraz intensywne barwy tworzyły wnętrze o wyrazistej, secesyjnej stylistyce, podporządkowanej zasadzie harmonii wszystkich elementów.
Podobną koncepcję artysta zrealizował w Domu Towarzystwa Lekarskiego, gdzie zaprojektował zarówno architekturę wnętrza, jak i jego dekorację. Klatka schodowa z balustradąbalustradą zdobioną liśćmi i owocami kasztanowca, żyrandole stylizowane na płatki śniegu oraz monumentalny witrażwitraż z Apollem tworzyły spójny program artystyczny, łączący funkcjonalność z symbolikąsymboliką i dekoracyjnością.
Wyspiański uzupełnił te wnętrza projektami tkanin, szablonowymi ornamentami oraz meblami, dzięki czemu Dom Lekarski stał się jednym z najpełniejszych przykładów polskiej secesji.
Projekt zabudowania Wawelu – „Akropolis”
Najważniejszym miejscem w Krakowie dla Wyspiańskiego pozostawało wzgórze wawelskie, które w XIX wieku było niedostępne dla Polaków, ponieważ stacjonowały tam wojska austriackie. Po ich wyprowadzeniu na początku XX wieku okazało się, że Wawel znajduje się w stanie głębokiej degradacji. Dla Wyspiańskiego był to symbolsymbol utraconej potęgi państwa polskiego, ale także przestrzeń, którą należało przywrócić narodowi. W 1904 roku, wspólnie z Władysławem Ekielskim, przedstawił projekt przebudowy Wawelu zatytułowany „Akropolis”. Zakładał on wyburzenie zabudowań austriackich i stworzenie na ich miejscu nowoczesnego centrum państwowego, obejmującego budynki sejmu i senatu, Muzeum Narodowe, Polską Akademię Umiejętności, pałac biskupi, a także amfiteatramfiteatr i stadion na stokach wzgórza. Projekt ten, choć nigdy niezrealizowany, ukazuje Wyspiańskiego jako historiozofa, który poprzez architekturę próbował odpowiedzieć na pytania o sens dziejów i przyszłość narodu.
Witraże do prezbiterium katedry krakowskiej
Wawel był dla Wyspiańskiego nie tylko przestrzenią historyczną, lecz także miejscem o głębokim znaczeniu symbolicznymsymbolicznym. Artysta stworzył projekty witrażywitraży do prezbiterium katedry wawelskiej, świadomie zakładając, że nigdy nie zostaną one zrealizowane. Dzięki temu mógł wyrazić w nich własną, niekiedy gorzką refleksję nad polską historią. Zaplanował cykl przedstawiający najważniejsze postaci z dziejów Polski – zarówno historyczne, jak i legendarne. Wykonał trzy projekty w skali 1:1: Kazimierza Wielkiego jako kościotrupa w koronie i zniszczonych szatach, Henryka Pobożnego w chwili śmierci z rąk Tatarów pod Legnicą oraz św. Stanisława, rozrywającego trumnę, w której spoczywa w katedrze. Każdy z tych wizerunków zadawał współczesnym pytanie o to, co pozostało z pamięci o dawnych bohaterach i z ich znaczenia dla narodu.
Pejzaże krakowskie w twórczości Wyspiańskiego
W twórczości Stanisława Wyspiańskiego już w latach 90. XIX wieku pojawiają się przedstawienia pejzażowe, w których artysta podejmował motywy krakowskie, traktując je jako przestrzeń obserwacji natury, ale także jako obszar symbolicznejsymbolicznej refleksji. Do najwcześniejszych i najważniejszych realizacji należą Planty o świcie (1894) oraz Chochoły (Planty nocą) (1898–1899). W pierwszym z tych obrazów Wyspiański uchwycił subtelne, poranne światło nad miejskim ogrodem, operując pastelowąpastelową gamą i syntetycznym ujęciem form. **
Chochoły natomiast stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień polskiego modernizmu: osłonięte na zimę krzewy, ukazane w nocnym pejzażu, nabierają wymiaru metaforycznego, odnosząc się do cykliczności natury, uśpienia i potencjalnego odrodzenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R9N87ZS2BRLO5
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Stanisław Wyspiański, Chochoły.
Do problematyki pejzażowej Wyspiański powrócił kilka lat później, tworząc cykl Widoków na Kopiec Kościuszki z okna pracowni. Impulsem do jego powstania była sugestia Feliksa Jasieńskiego, który widząc wyczerpanie artysty intensywną działalnością wystawienniczą i jego pogarszający się stan zdrowia, zachęcił go do podjęcia pracy o charakterze bardziej kontemplacyjnym. Wyspiański, ograniczony chorobą do przestrzeni własnego mieszkania, zwrócił się ku pozornie nieefektownemu widokowi za oknem: kilku drzewom, błotnistej drodze, nasypowi kolejowemu oraz odległemu zarysowi Kopca Kościuszki. Motyw ten stał się podstawą cyklu kilkudziesięciu pastelipasteli, dokumentujących kolejne fazy późnej jesieni i zimy, a zarazem stanowiących zapis rytmu natury obserwowanego z jednego, niezmiennego punktu widzenia.
Wyspiański jako malarz portretowy
Stanisław Wyspiański, obok monumentalnych realizacji i projektów o charakterze ideowym, rozwijał również intensywnie twórczość portretowąportretową, która stanowi jedną z najliczniejszych i najbardziej charakterystycznych części jego dorobku. PortretyPortrety te wykonywane były przede wszystkim pastelamipastelami, medium pozwalającym na szybki zapis obserwacji oraz subtelne operowanie światłem i kolorem. KompozycjeKompozycje Wyspiańskiego cechuje zazwyczaj neutralne, pozbawione szczegółów tło, a także silna redukcja elementów ubioru, który traktowany jest schematycznie i pozbawiony atrybutów społecznych czy zawodowych. Dzięki temu uwaga widza koncentruje się na twarzy i psychologicznym wyrazie modela.
Szczególne miejsce w tej części twórczości zajmują portretyportrety dziecięce, które Wyspiański ukazywał w sposób daleki od akademickiej idealizacji. Przedstawiał je w codziennych sytuacjach, często w przestrzeni domowej, w pozach swobodnych, niepozowanych, jak w przypadku Helenki z wazonem czy Śpiącego Mietka. PortretyPortrety te wyróżniają się wnikliwością obserwacji i empatią, a jednocześnie stanowią jeden z pierwszych w polskiej sztuce przykładów traktowania dziecka jako autonomicznego, pełnoprawnego podmiotu przedstawienia. Choć zainteresowanie tematyką dziecięcą pojawiało się również u innych artystów epoki, takich jak Olga Boznańska czy Witold Wojtkiewicz, to u Wyspiańskiego nabiera ono szczególnej intensywności i konsekwencji.
Ważnym dziełem w obrębie portretówportretów jest AutoportretAutoportret z żoną, w którym artysta ukazał siebie i Teofilę Wyspiańską w nieokreślonej, neutralnej przestrzeni. KompozycjaKompozycja obrazu, w której Wyspiański stoi pomiędzy widzem a swoją żoną, odczytywana bywa jako komentarz do społecznego odbioru ich małżeństwa. Związek artysty z kobietą pochodzącą ze wsi budził w Krakowie liczne komentarze i plotki, co znalazło odzwierciedlenie w świadomie skonstruowanej relacji przestrzennej między postaciami. Wyspiański, sytuując siebie jako pośrednika między światem miejskiej inteligencji a światem kultury ludowej, wpisywał się w szerszy nurt zainteresowania ludowością charakterystyczny dla przełomu XIX i XX wieku. Jednocześnie jego stosunek do kultury wiejskiej był bardziej złożony i krytyczny, o czym świadczy choćby dramat Wesele.
Ostatnie dzieła Wyspiańskiego
W ostatnich latach życia Stanisław Wyspiański zmagał się z postępującą chorobą, która zmusiła go do długiej rekonwalescencji w tzw. Szafirowej Pracowni przy ul. Krowoderskiej w Krakowie. Mimo narastającej słabości pozostał twórczo aktywny.
Do najważniejszych realizacji tego okresu należał projekt tronu do „Świetlicy” przygotowanej na Wystawę Jubileuszową Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w gmachu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Tron ten, utrzymany w stylistyce secesyjnej, stanowił część większej koncepcji wnętrza prezentowanej na wystawie, jednej z ostatnich, w których artysta uczestniczył.
Pomimo ciężkiej choroby Wyspiański pracował niemal do końca życia, a jego późne projekty pozostają świadectwem niezwykłej konsekwencji i siły jego myślenia o sztuce. Wycieńczenie organizmu zmusiło go do spędzenia całej zimy na rekonwalescencji w domu — w słynnej Szafirowej Pracowni przy ul. Krowoderskiej w Krakowie. Tam, otoczony najbliższymi, tworzył jeszcze ostatnie szkice i projekty, aż do śmierci w listopadzie 1907 roku.
Podsumowanie
Twórczość Stanisława Wyspiańskiego łączy secesyjną dekoracyjność z symbolizmem, a różnorodność podejmowanych przez niego dziedzin, od malarstwa i witrażownictwa po projektowanie wnętrz, mebli i architektury, wynika z dążenia do stworzenia dzieła totalnego. Artysta czerpał zarówno z tradycji historycznej i sztuki średniowiecznej, jak i z nowoczesnych tendencji europejskich. Szczególne znaczenie w jego twórczości mają motywy roślinne, natura, symbolesymbole narodowe i refleksja nad historią Polski. WitrażeWitraże, dekoracje malarskie i projekty wnętrz pokazują jego zainteresowanie harmonią wszystkich elementów dzieła, natomiast pejzaże i portretyportrety ujawniają bardziej osobisty i obserwacyjny wymiar jego sztuki. Kraków i Wawel stają się w jego twórczości nie tylko przestrzenią rzeczywistą, lecz także nośnikami pamięci, tożsamości i refleksji nad losem narodu.