Pod lupą nowej wiedzy

Secesja i symbolizm a malarstwo polskie przełomu XIX i XX wieku

Secesja i symbolizm w malarstwie polskim przełomu XIX i XX wieku stanowią jedne z najważniejszych nurtów epoki Młodej Polski. Pierwszy z nich kształtował nową estetykę opartą na dekoracyjności, płynnej linii i ornamentalnym rytmie form, drugi natomiast koncentrował się na wyrażaniu treści ukrytych – duchowych, egzystencjalnych i narodowych – za pomocą znaku, metafory i alegorii. W praktyce oba te kierunki często się przenikały, tworząc złożony język wypowiedzi plastycznej.

Szczególnie wyraźnie zjawisko to widoczne jest w twórczości Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera, należących do czołowych przedstawicieli krakowskiego środowiska. W ich dziełach dekoracyjność secesji zostaje wzbogacona o głęboką warstwę symboliczną, dzięki czemu forma nie pełni jedynie funkcji estetycznej, lecz staje się nośnikiem znaczeń i idei charakterystycznych dla kultury Młodej Polski.

Stanisław Wyspiański – artysta młodopolski

Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański1907.11.28Kraków1869.01.15Kraków

R17RFA87AXOSQ

Obraz przedstawia postać mężczyzny w średnim wieku. Ma szczupłą twarz, błękitne oczy, krótkie włosy oraz rudą brodę i wąs. W tle rysunki zielono‑żółtawej roślinności.

Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański

15.01.1869 Kraków – 28.11.1907 Kraków

Stanisław Wyspiański wychowywał się w Krakowie, którego specyficzny klimat, łączący silnie obecną tradycję historyczną z rozwijającymi się tendencjami modernistycznymi, wywarł istotny wpływ na jego rozwój artystyczny. Wczesna śmierć matki sprawiła, że zamieszkał u wujostwa Stankiewiczów. Ich dom, będący ważnym ośrodkiem życia intelektualnego, umożliwił mu kontakt z krakowskim środowiskiem artystycznym oraz dostęp do kultury wysokiej. 

Wyspiański kształcił się w Gimnazjum św. Anny, gdzie jego rówieśnikami byli późniejsi przedstawiciele Młodej Polski, między innymi Józef Mehoffer i Lucjan Rydel. Po ukończeniu szkoły rozpoczął studia w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Jednym z jego najważniejszych nauczycieli był Jan Matejko, który dostrzegł wyjątkowe predyspozycje młodego artysty i powierzył mu udział w pracach przy polichromii kościoła Mariackiego. Równolegle studiował historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz uczestniczył w inwentaryzacji zabytków, co pogłębiło jego wrażliwość na formę, detal i znaczenie dziedzictwa kulturowego.

W młodości odbył rozległą podróż po Europie, a następnie przez kilka lat przebywał w Paryżu, gdzie kontynuował studia malarskie i zetknął się z najnowszymi tendencjami artystycznymi. Kontakt z europejską sztuką, zwłaszcza z architekturą gotycką, ukształtował jego koncepcję dzieła totalnego oraz wzmocnił zainteresowanie teatrem.

Po powrocie do Krakowa prowadził działalność o wyjątkowej intensywności i różnorodności. Projektował witraże i polichromie, tworzył obrazy, meble i projekty graficzne, pisał dramaty oraz przygotowywał scenografie. Współpracował z czasopismem „Życie”, współtworząc jego modernistyczną szatę graficzną. Jego wszechstronność i umiejętność łączenia różnych dziedzin sztuki sprawiły, że stał się jednym z najważniejszych twórców Młodej Polski, a jego dorobek, mimo krótkiego życia, należy do najbogatszych w historii polskiej kultury.

Ważniejsze wydarzenia z życia artysty

Nauczysz się

lata 80. XIX w. – nauka w gimnazjum św. Anny w Krakowie

1887 – zdanie matury; rozpoczęcie studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz w Szkole Sztuk Pięknych u Jana Matejki

1889 – pobyt w Tarnowie; pierwsze studia rysunkowe architektury

1890 – podróż artystyczna po Europie (Włochy, Szwajcaria, Francja, Niemcy, Czechy)

1890 – powrót do Krakowa; prace przy dekoracji kościoła Mariackiego

1891 – wyjazd do Paryża i studia w Académie Colarossi; kontakt ze środowiskiem symbolistów i postimpresjonistów

1895 – powrót do Krakowa

1897 – wykonanie polichromii i witraży w kościele Franciszkanów w Krakowie; udział w założeniu Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”

1902 – rozpoczęcie pracy w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie

1905 – wybór do Rady Miejskiej Krakowa

1906 – przeprowadzka do Węgrzec pod Krakowem

2 grudnia 1907 – pogrzeb na Skałce, o charakterze manifestacji narodowej

Początki działalności artystycznej - pierwsze projekty witraży

Początki działalności artystycznej Stanisława Wyspiańskiego były ściśle związane z pracami prowadzonymi w kościele Mariackim w Krakowie. Jako student Szkoły Sztuk Pięknych, kierowanej przez Jana Matejkę, został wraz z Józefem Mehofferem włączony do zespołu wykonującego polichromie w prezbiterium świątyni. Praca pod bezpośrednim nadzorem Matejki, we wnętrzu jednego z najważniejszych kościołów średniowiecznych w Polsce, stanowiła dla młodego artysty doświadczenie o wyjątkowym znaczeniu. Umożliwiła mu nie tylko zdobycie praktycznych umiejętności w zakresie monumentalnego malarstwa ściennego, lecz także kontakt z dziełem Wita Stwosza, które wywarło trwały wpływ na jego wyobraźnię.

Ri930s1uBsSyl

Ilustracja przedstawia witraż, na którym widać święte osoby. Jest to projekt witraża do okna prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie.

Po zakończeniu prac Wyspiański i Mehoffer wyjechali do Paryża, skąd przesłali do Krakowa wspólnie opracowany projekt witraża przeznaczonego do kościoła Mariackiego. Kompozycja nawiązywała do średniowiecznej tradycji witrażownictwa i została podzielona na liczne kwatery przedstawiające sceny z życia Marii. Pastisz dawnej sztuki został zaakceptowany i zrealizowany, jednak był to ostatni projekt Wyspiańskiego utrzymany w tak tradycyjnej stylistyce.

R1esH6KEqbSP7

Ilustracja przedstawia projekt zakwaterowania do okna zachodniego w kościele Mariackim w Krakowie Stanisława Wyspiańskiego. Na projekcie witraża po lewej stronie widać Marię, ma złożone dłonie, głowę lekko pochyliła, włosy ma upięte z tyłu głowy. Po prawej stronie stoi anioł, widać jego skrzydła w zielonym kolorze. Lewą rękę ma uniesioną w górę, ubrany jest w żółtą tunikę. U stóp Maryi i Anioła widać kota z wgiętym w górę grzbietem.

Kolejne prace powstawały już pod wyraźnym wpływem paryskich doświadczeń artysty. Szczególnie istotny jest projekt witraża przedstawiającego śluby Jana Kazimierza, przeznaczony do katedry lwowskiej. Wyspiański zastosował w nim dwudzielną kompozycję, łącząc realistyczne przedstawienie króla modlącego się przed ołtarzem z częścią wizyjną, w której pojawia się symboliczna scena z omdlałą kobietą i uproszczoną, niemal ludową postacią Madonny. Zastosowane środki wyrazu, takie jak płaska plama barwna, wyraźny kontur oraz rezygnacja z tradycyjnej perspektywy i światłocienia, wskazują na inspiracje postimpresjonizmem, nabizmem oraz secesją. Widoczne są również tendencje symbolistyczne, przejawiające się w dążeniu do wywołania emocjonalnego i intuicyjnego odbioru przedstawienia.

RioPtPFvRpTku

Ilustracja przedstawia projekt witraża Apollo, 1904, Muzeum Narodowe w Krakowie. Dzieło przedstawia nagiego mężczyznę w otoczeniu postaci. Całość utrzymana w kolorze niebieskim tylko postać Apolla do pasa wykonana jest w kolorze żółtym

.

Dekoracje malarskie

Po powrocie z Paryża Stanisław Wyspiański rozwinął swoją działalność w zakresie dekoracji malarskich, wykorzystując technikę pastelu, w której szybko osiągnął wysoki poziom biegłości. Pierwszym znaczącym zadaniem po powrocie było opracowanie dekoracji ściennych dla kościoła Franciszkanów w Krakowie, odbudowywanego po pożarze, który wiele lat wcześniej zniszczył znaczną część miasta. Artysta otrzymał początkowo pełną swobodę twórczą, co pozwoliło mu stworzyć koncepcję o wyjątkowym charakterze. Połączył w niej własne zainteresowanie motywami roślinnymi z ideami franciszkanizmu, prądu intelektualnego inspirowanego postacią św. Franciszka z Asyżu, akcentującego organiczną jedność świata stworzonego. W dekoracjach Wyspiańskiego człowiek jawi się jako element większej całości, współistniejący z bogatym światem roślin i zwierząt.

ResGIzEVnWeYo1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest kwiat słonecznika z zieloną łodygą. Fragment projektu dekoracji malarskiej do kościoła Franciszkanów w Krakowie.

RFblgIPWZlhuk1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest witraż z wodą oraz kwiatami. Na witrażu dominuje błękit wody i biel kwiatów. Projekt witraża do okna prezbiterium kościoła Franciszkanów w Krakowie.

RPLfd8WnqvqS71

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczna jest roślina przypominająca oset. Fragment projektu dekoracji malarskiej do kościoła Franciszkanów w Krakowie.

Na ścianach kościoła artysta umieścił rozbudowany program ornamentalny, obejmujący między innymi słoneczniki, maki, pszenicę, winorośl, lilie, niezapominajki, rumianek, paprocie oraz motyla pazia królowej. Motywy te zestawił z geometrycznymi wzorami o intensywnej kolorystyce, tworząc jedną z najpełniejszych realizacji polskiej secesji. Zgeometryzowanie form roślinnych wskazuje na inspiracje secesją wiedeńską, której twórcy preferowali uproszczone linie i klarowne układy geometryczne. Wyspiański wykorzystał te środki formalne, aby wyrazić ideę harmonii świata natury, zgodną z franciszkańską wizją stworzenia.

R8enzWHH7Oq0m1

Ilustracja przedstawia pawie oka, które są koloru niebieskiego i czerwonego.

Oprócz dekoracji ornamentalnych artysta wprowadził również przedstawienia figuratywne, między innymi scenę anielskich łuczników strącających upadłe anioły oraz wizerunek Błogosławionej Salomei. Zestawienie motywów roślinnych i symbolicznych scen figuralnych tworzy spójny program ikonograficzny, który łączy duchowość franciszkańską z nowoczesnym językiem secesji.

R1yn9rg2ziOmW1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczni są dwaj łucznicy pozbawieni koszulek. Fragment projektu dekoracji malarskiej do kościoła Franciszkanów w Krakowie.

RBNvB0co8E5fN1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczni są trzy spadające z nieba anioły ze złotymi włosami. Fragment projektu dekoracji malarskiej do kościoła Franciszkanów w Krakowie.

RTfk7Src9aqUH1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczna jest kobieta w ciemnych szatach. Głowę skierowaną ma ku górze, nad którą znajduje się aureola. Projekt kwatery witraża z bł. Salomeą do prezbiterium kościoła Franciszkanów w Krakowie.

Program dekoracji kościoła Franciszkanów obejmował również zespół witraży, w których Wyspiański rozwijał symboliczne ujęcie natury i duchowości, zgodne z franciszkańską wizją jedności stworzenia. Do najważniejszych należał projekt „Żywioł ognia (II)”, ukazujący ogień jako siłę oczyszczającą i dynamiczną, przedstawioną za pomocą intensywnej kolorystyki i ekspresyjnej linii. Centralne miejsce w programie zajmował jednak monumentalny witraż „Bóg Ojciec”, opracowany najpierw w technice pastelu, a następnie powtórzony w wersji temperowej. Kompozycja ta przedstawia Stwórcę obejmującego gestem cały kosmos, co stanowi wizualną syntezę franciszkańskiej idei harmonii świata natury oraz modernistycznej symboliki. Witraże te, obok dekoracji malarskich prezbiterium, tworzą spójny i nowatorski program ikonograficzny, będący jednym z najwybitniejszych osiągnięć polskiej secesji.

RAUwQoSpLMbBh1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego na której widoczne są kwiaty, prawdopodobnie maki. Obok nich lata motyl. Projekt witraża do okna prezbiterium kościoła Franciszkanów w Krakowie.

RsJSvXEYwaltT1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest mężczyzna - Bóg. Twarz Boga Ojca okolona siwymi włosami i przyozdobiona długą biało niebieską brodą, ukazuje Jego Wszechmoc. Lekko pochylona postać i szaty niczym wstęgi nabierają mocy i akcentują chwilę Stworzenia. Oczy Boga są zalane niebieską barwą. Projekt witraża do okna zachodniego nawy kościoła Franciszkanów w Krakowie wykonany pastelami na płótnie.

R1DDQdeFs9SaC1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest mężczyzna - Bóg. Twarz Boga Ojca okolona siwymi włosami i przyozdobiona długą biało niebieską brodą, ukazuje Jego Wszechmoc. Lekko pochylona postać i szaty niczym wstęgi nabierają mocy i akcentują chwilę Stworzenia. Oczy Boga są zalane niebieską barwą. Replika projektu witraża do okna zachodniego nawy kościoła Franciszkanów w Krakowie wykonana temperą emulsyjną i kredką woskową na płótnie.

Kraków - miasto Wyspiańskiego 

Wiele miejsc w Krakowie zostało naznaczonych indywidualnością twórczą Stanisława Wyspiańskiego, który w swojej działalności projektowej dążył do stworzenia dzieła totalnego, obejmującego zarówno architekturę, jak i wyposażenie wnętrz. Do takich realizacji należy kościół św. Krzyża, gdzie artysta zrekonstruował renesansowe polichromie, przywracając świątyni dawny blask. Jeszcze pełniej jego wizja objawiła się w mieszkaniu państwa Żeleńskich, którego wystrój – od mebli, przez kilimy, po kolorystykę ścian – został zaprojektowany przez Wyspiańskiego. Charakterystyczne, często niewygodne meble, tkaniny o motywach roślinnych oraz intensywne barwy tworzyły wnętrze o wyrazistej, secesyjnej stylistyce, podporządkowanej zasadzie harmonii wszystkich elementów.

R1bHmAipkkrig1

Ilustracja przedstawia krzesło, autorstwa Wyspianskiego. Wyróżnia się zdobionym oparciem w kształcie słońca.

REIv6I0WDuJgJ1

Ilustracja przedstawia projekt mebli autorstwa Wyspiańskiego. Na zdjęciu widoczne są fotele i kanapa. Obicie jest czerwone, dół mebli rzeźbiony jest w ząbki.

RY6OxX1fVx2lQ1

Ilustracja przedstawia projekt mebli autorstwa Wyspiańskiego. Na zdjęciu widoczny jest stół z krzesłami.

R1HUOkO6B1a8V1

Ilustracja przedstawia Kredens w pokoju stołowym w mieszkaniu państwa Żeleńskich w Krakowie, projekt Stanisława Wyspiańskiego. Kredens składa się dwóch elementów, bogato zdobionych rzeźbieniami.

Podobną koncepcję artysta zrealizował w Domu Towarzystwa Lekarskiego, gdzie zaprojektował zarówno architekturę wnętrza, jak i jego dekorację. Klatka schodowa z balustradą zdobioną liśćmi i owocami kasztanowca, żyrandole stylizowane na płatki śniegu oraz monumentalny witraż z Apollem tworzyły spójny program artystyczny, łączący funkcjonalność z symboliką i dekoracyjnością. 

RyKKcuIHUMW651

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczna jest balustrada, która została bardzo bogato zdobiona w różnego rodzaju gwiazdki i kwiaty.

R1RKylSwya4Lp1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczna jest klatka schodowa. Na klatce schodoweh widoczne są balustrady oraz podpory.

ROtWPoqozZdW51

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest fragment balustrady, która była bardzo bogato zdobiona w różnych różnych gwiazdkach i kwiatach.

R1LQsoA7UCU4J1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest Apollo oraz klęczące wokół niego kobiety. Apollo jest przedstawiony w kolorze złotym.

Wyspiański uzupełnił te wnętrza projektami tkanin, szablonowymi ornamentami oraz meblami, dzięki czemu Dom Lekarski stał się jednym z najpełniejszych przykładów polskiej secesji.

R1HOxomd5wb6K1

Ilustracja przedstawia materiał z wyhaftowanymi zdobieniami w postaci gwiazdek i kwiatów.

Rv9pO6sR6CHLO1

Ilustracja przedstawia salę sądową zaprojektowaną przez Wyspiańskiego. Ściany mogą się pochwalić bogatymi zdobieniami.

Projekt zabudowania Wawelu – „Akropolis”

Najważniejszym miejscem w Krakowie dla Wyspiańskiego pozostawało wzgórze wawelskie, które w XIX wieku było niedostępne dla Polaków, ponieważ stacjonowały tam wojska austriackie. Po ich wyprowadzeniu na początku XX wieku okazało się, że Wawel znajduje się w stanie głębokiej degradacji. Dla Wyspiańskiego był to symbol utraconej potęgi państwa polskiego, ale także przestrzeń, którą należało przywrócić narodowi. W 1904 roku, wspólnie z Władysławem Ekielskim, przedstawił projekt przebudowy Wawelu zatytułowany „Akropolis”. Zakładał on wyburzenie zabudowań austriackich i stworzenie na ich miejscu nowoczesnego centrum państwowego, obejmującego budynki sejmu i senatu, Muzeum Narodowe, Polską Akademię Umiejętności, pałac biskupi, a także amfiteatr i stadion na stokach wzgórza. Projekt ten, choć nigdy niezrealizowany, ukazuje Wyspiańskiego jako historiozofa, który poprzez architekturę próbował odpowiedzieć na pytania o sens dziejów i przyszłość narodu.

R1LoCeFX4bZGf1

Ilustracja przedstawia projekt zabudowy Wawelu autorstwa Wyspiańskiego.

RRN39Zxb9o01l1

Ilustracja przedstawia projekt zabudowy Wawelu autorstwa Wyspiańskiego.

Witraże do prezbiterium katedry krakowskiej

Wawel był dla Wyspiańskiego nie tylko przestrzenią historyczną, lecz także miejscem o głębokim znaczeniu symbolicznym. Artysta stworzył projekty witraży do prezbiterium katedry wawelskiej, świadomie zakładając, że nigdy nie zostaną one zrealizowane. Dzięki temu mógł wyrazić w nich własną, niekiedy gorzką refleksję nad polską historią. Zaplanował cykl przedstawiający najważniejsze postaci z dziejów Polski – zarówno historyczne, jak i legendarne. Wykonał trzy projekty w skali 1:1: Kazimierza Wielkiego jako kościotrupa w koronie i zniszczonych szatach, Henryka Pobożnego w chwili śmierci z rąk Tatarów pod Legnicą oraz św. Stanisława, rozrywającego trumnę, w której spoczywa w katedrze. Każdy z tych wizerunków zadawał współczesnym pytanie o to, co pozostało z pamięci o dawnych bohaterach i z ich znaczenia dla narodu.

RLqT2chZNJnMq1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest witraż z wizerunkiem Kazimierza Wielkiego. Sam król przedstawiony jest w formie zjawy z trupią czaszką, bez ciała. Projekt witraża do prezbiterium katedry krakowskiej.

R109rpVE9DPlZ1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest witraż z wizerunkiem św. Stanisława. Projekt witraża do prezbiterium katedry krakowskiej.

RhRtnt9xGSjUC1

Ilustracja przedstawia pracę Wyspiańskiego, na której widoczny jest witraż z wizerunkiem Henryka Pobożnego. Sam święty przedstawiony jest w formie zjawy z widocznym mieczem na dole witraża.

Pejzaże krakowskie w twórczości Wyspiańskiego

W twórczości Stanisława Wyspiańskiego już w latach 90. XIX wieku pojawiają się przedstawienia pejzażowe, w których artysta podejmował motywy krakowskie, traktując je jako przestrzeń obserwacji natury, ale także jako obszar symbolicznej refleksji. Do najwcześniejszych i najważniejszych realizacji należą Planty o świcie (1894) oraz Chochoły (Planty nocą) (1898–1899). W pierwszym z tych obrazów Wyspiański uchwycił subtelne, poranne światło nad miejskim ogrodem, operując pastelową gamą i syntetycznym ujęciem form.  **

Chochoły natomiast stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień polskiego modernizmu: osłonięte na zimę krzewy, ukazane w nocnym pejzażu, nabierają wymiaru metaforycznego, odnosząc się do cykliczności natury, uśpienia i potencjalnego odrodzenia. 

RNGHDH3XKJCLN

Obraz przedstawia planty z zamkiem wawelskim w tle. Przy świetle latarni, które odbijają się w kałuży, stoją rzędem naprzeciw siebie słomiane okrycia krzewów owiązanych na zimę. Są poprzeginane przez wiatr. Wyglądają tak, jakby miały tańczyć w takt szumiących, bezlistnych drzew.

R9N87ZS2BRLO5

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Stanisław Wyspiański, Chochoły.

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Stanisław Wyspiański, Chochoły.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R9N87ZS2BRLO5

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Stanisław Wyspiański, Chochoły.

Do problematyki pejzażowej Wyspiański powrócił kilka lat później, tworząc cykl Widoków na Kopiec Kościuszki z okna pracowni. Impulsem do jego powstania była sugestia Feliksa Jasieńskiego, który widząc wyczerpanie artysty intensywną działalnością wystawienniczą i jego pogarszający się stan zdrowia, zachęcił go do podjęcia pracy o charakterze bardziej kontemplacyjnym. Wyspiański, ograniczony chorobą do przestrzeni własnego mieszkania, zwrócił się ku pozornie nieefektownemu widokowi za oknem: kilku drzewom, błotnistej drodze, nasypowi kolejowemu oraz odległemu zarysowi Kopca Kościuszki. Motyw ten stał się podstawą cyklu kilkudziesięciu pasteli, dokumentujących kolejne fazy późnej jesieni i zimy, a zarazem stanowiących zapis rytmu natury obserwowanego z jednego, niezmiennego punktu widzenia.

R1MXORkUhZp511

Dzieło Stanisława Wyspiańskiego pt. „Widok z okna na Kopiec Kościuszki. Szary dzień ”. Jest to pejzaż z okna pracowni przy ul. Krowoderskiej z widokiem na nasyp kolejowy ze słupami telegraficznymi wzdłuż drogi i perspektywy na kopiec Kościuszki.

RBlni95eGK4mG1

Ilustracja przedstawia pracę Stanisława Wyspiańskiego, na której widać zimową scenerię. Na pierwszym planie widoczna jest droga oraz pobliski park.

Rv7PGZ7XfCr5f1

Ilustracja przedstawia pracę Stanisława Wyspiańskiego, na której widać zimową scenerię. Na pierwszym planie widoczna jest droga oraz pobliski park. W oddali widoczny jestk kopiec Kościuszki.

RcoV09FAeHFco1

Ilustracja przedstawia pracę Stanisława Wyspiańskiego, widać zimową scenerię. Na pierwszym planie widoczna jest droga, a także pobliski park. W oddali widoczny jest k kopiec Kościuszki.

R176uRPrX8vVT1

Ilustracja przedstawia pracę Stanisława Wyspiańskiego na której widać zimową scenerię. Na pierwszym planie widoczna jest droga oraz pobliski park.

Wyspiański jako malarz portretowy

Stanisław Wyspiański, obok monumentalnych realizacji i projektów o charakterze ideowym, rozwijał również intensywnie twórczość portretową, która stanowi jedną z najliczniejszych i najbardziej charakterystycznych części jego dorobku. Portrety te wykonywane były przede wszystkim pastelami, medium pozwalającym na szybki zapis obserwacji oraz subtelne operowanie światłem i kolorem. Kompozycje Wyspiańskiego cechuje zazwyczaj neutralne, pozbawione szczegółów tło, a także silna redukcja elementów ubioru, który traktowany jest schematycznie i pozbawiony atrybutów społecznych czy zawodowych. Dzięki temu uwaga widza koncentruje się na twarzy i psychologicznym wyrazie modela.

Szczególne miejsce w tej części twórczości zajmują portrety dziecięce, które Wyspiański ukazywał w sposób daleki od akademickiej idealizacji. Przedstawiał je w codziennych sytuacjach, często w przestrzeni domowej, w pozach swobodnych, niepozowanych, jak w przypadku Helenki z wazonem czy Śpiącego Mietka. Portrety te wyróżniają się wnikliwością obserwacji i empatią, a jednocześnie stanowią jeden z pierwszych w polskiej sztuce przykładów traktowania dziecka jako autonomicznego, pełnoprawnego podmiotu przedstawienia. Choć zainteresowanie tematyką dziecięcą pojawiało się również u innych artystów epoki, takich jak Olga Boznańska czy Witold Wojtkiewicz, to u Wyspiańskiego nabiera ono szczególnej intensywności i konsekwencji.

Rn8UfxKgKyxBE1

Ilustracja przedstawia portret Helenki autorstwa Wyspiańskiego. Helenka siedzi przy parapecie lub stole i wpatruje się w kwiaty umieszczone w różowym pojemniku. Helenka ma ciemne włosy oraz ma czerwoną sukienkę.

R1AMtBjTKvVZl1

Ilustracja przedstawia portret spiącego chłopca - Mietka autorstwa Wyspiańskiego. Chłopiec jest ubrany w białą piżamkę i śpi w swoim łóżku.

Ważnym dziełem w obrębie portretów jest Autoportret z żoną, w którym artysta ukazał siebie i Teofilę Wyspiańską w nieokreślonej, neutralnej przestrzeni. Kompozycja obrazu, w której Wyspiański stoi pomiędzy widzem a swoją żoną, odczytywana bywa jako komentarz do społecznego odbioru ich małżeństwa. Związek artysty z kobietą pochodzącą ze wsi budził w Krakowie liczne komentarze i plotki, co znalazło odzwierciedlenie w świadomie skonstruowanej relacji przestrzennej między postaciami. Wyspiański, sytuując siebie jako pośrednika między światem miejskiej inteligencji a światem kultury ludowej, wpisywał się w szerszy nurt zainteresowania ludowością charakterystyczny dla przełomu XIX i XX wieku. Jednocześnie jego stosunek do kultury wiejskiej był bardziej złożony i krytyczny, o czym świadczy choćby dramat Wesele.

Ostatnie dzieła Wyspiańskiego

W ostatnich latach życia Stanisław Wyspiański zmagał się z postępującą chorobą, która zmusiła go do długiej rekonwalescencji w tzw. Szafirowej Pracowni przy ul. Krowoderskiej w Krakowie. Mimo narastającej słabości pozostał twórczo aktywny.

Do najważniejszych realizacji tego okresu należał projekt tronu do „Świetlicy” przygotowanej na Wystawę Jubileuszową Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w gmachu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Tron ten, utrzymany w stylistyce secesyjnej, stanowił część większej koncepcji wnętrza prezentowanej na wystawie, jednej z ostatnich, w których artysta uczestniczył.

Pomimo ciężkiej choroby Wyspiański pracował niemal do końca życia, a jego późne projekty pozostają świadectwem niezwykłej konsekwencji i siły jego myślenia o sztuce.

R1N13JJPE4SHO

Ilustracja przedstawia rząd krzeseł (trony) - wystawa Jubileuszowa Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w budynku Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych.

Wszystko to spowodowało wycieńczenie organizmu artysty i konieczność rekonwalescencji przez całą zimę w domu - w słynnej Szafirowej Pracowni przy ul. Krowoderskiej w Krakowie.