Pod lupą nowej wiedzy

Kandinsky pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej i od dzieciństwa uczył się rysunku oraz gry na instrumentach. W 1885 roku wrócił do Moskwy, gdzie studiował ekonomię i prawo, jednocześnie rozwijając zainteresowania artystyczne. Wyprawa badawcza z Carskim Towarzystwem Geograficznym oraz kontakt z lokalnym folklorem wpłynęły na jego wczesną twórczość. W Moskwie zetknął się także z impresjonistami; szczególne wrażenie zrobiły na nim obrazy Moneta, w których forma ulegała rozmyciu, co wzmocniło jego dążenia do odejścia od figuracji.

Po studiach pracował jako wykładowca, lecz mimo propozycji zatrudnienia w Dorpacie zdecydował się całkowicie zmienić drogę zawodową. W 1900 roku rozpoczął naukę w Monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych u Franza von Stucka, jednak rozczarowany akademizmem szybko z niej zrezygnował. Rok później założył stowarzyszenie Die Phalanx, promujące awangardę. Do 1904 roku organizował wystawy, w tym prezentacje twórczości Moneta i postimpresjonistów.

O pozycji artysty świadczą także zaproszenia do udziału w różnorakich przedsięwzięciach. Kandinsky uczestniczył w wystawach: Berlińskiej Secesji, paryskich Salonach Jesiennych, Salonie Niezależnych w Paryżu oraz w drugiej wystawie grupy Die Brücke. W 1904 roku, pomimo braku wykształcenia akademickiego, otrzymał propozycję objęcia stanowiska wykładowcy w klasie malarstwa dekoracyjnego Kunstgewerbeschule w Düsseldorfie. Pierwsze lata po zerwaniu z akademią wypełnione są poszukiwaniami kolorystycznymi, utrzymanymi w zróżnicowanej stylistyce; dominują pejzaże, niekiedy z wkomponowanymi postaciami, budowane nagromadzeniem drobnych, wielobarwnych pociągnięć pędzla.

W tym czasie Kandinsky tworzył także grafiki, głównie w technice drzeworytu. Ich styl nawiązywał do linearnej dekoracyjności niemieckiej secesji, z płaską plamą barwną, wyrazistym konturem i czernią w tle. Podczas podróży do Holandii w 1904 roku zastosował podobne rozwiązania w cyklu gwaszów, rozświetlając ciemne tła intensywnymi kolorami i budując kompozycje z dużych płaszczyzn zestawionych z punktowo nanoszonymi barwami, co dawało efekt mozaiki.

RCVTV5CUM55QV

Ilustracja o kształcie kwadratu przedstawia obraz Wasyla Kandinsky’ego, „Wspomnienie z Holandii” („Oczekiwanie na powracające statki”). Na ilustracji ukazane są postacie: mężczyzna palący fajkę, trzy kobiety w bogato zdobionych sukniach oraz dziecko. Oprócz kobiety wszyscy stoją w rzędzie. W tle znajduje się kolejna grupa osób, idących wzdłuż wybrzeża. W oddali widać domy oraz rzekę, na której płyną łodzie. W dziele dominują czerwono‑brązowe plamy barwne z mocnymi akcentami bieli.

Inspiracją dla Kandinsky’ego była również sztuka ludowa. W bawarskim i rosyjskim zdobnictwie zestawiano intensywne barwy z czernią tła, co wpłynęło na jego styl mozaikowy. W lirycznych pracach nawiązujących do rosyjskiego folkloru artysta stopniowo odchodził od ciemnych płaszczyzn, wprowadzając żywe kolory. W obrazie Jadąca para czerń pełni jedynie rolę obramowania punktów i plam barwnych, tworząc efekt zbliżony do witrażu.

Istotny przełom w twórczości Kandinsky’ego nastąpił po roku 1908. W sierpniu został zaproszony przez Jawlenskiego do miasteczka Murnau niedaleko Monachium. Rok później, zafascynowany tym miejscem, zamieszkał tam wraz z Gabriele Münter, a ich dom stał się ważnym ośrodkiem życia artystycznej awangardy. Górzysty krajobraz i jeziora inspirowały artystę, który łączył obserwowaną rzeczywistość z intuicyjną wizją wewnętrzną. Początkowe kompozycje przypominały fowizm. Mimo deformacji i płaszczyznowego traktowania form zachowywał rozpoznawalne elementy krajobrazu. Kolor stawał się coraz swobodniejszy, nakładany szerokimi pociągnięciami pędzla, często w oderwaniu od natury, co zbliżało jego malarstwo do ekspresjonizmu.

Dla fowistów swobodne operowanie barwami było sednem sztuki opartej na zerwaniu z tradycją i osiągnięciu twórczej wolności. Kandinsky dążył do wyrażania emocji za pomocą koloru, podobnie jak muzyka posługuje się dźwiękiem. Kształty przedstawianych obiektów stawały się coraz bardziej uproszczone i syntetyczne, a imitacja rzeczywistości przestała mieć dla niego znaczenie. Istotą obrazu była kompozycja form, ich rytm oraz napięcia między barwami.

Porzucenie przedmiotowości wzmacniały tytuły zaczerpnięte ze świata muzyki: Impresje, Kompozycje i Improwizacje, które układały się w cykle. Impresje zachowywały rozpoznawalne elementy, Kompozycje były tworzone z dużą precyzją, a Improwizacje wyrażały czystą wewnętrzną wolę twórczą i zapowiadały przejście do abstrakcji.

W styczniu 1911 roku Kandinsky, będąc w Monachium, udał się na koncert Arnolda Schoenberga (1874–1951), który zainspirował malarza. Pierwszym obrazem, który stworzył po koncercie, była Impresja III (Konzert). Użycie przez Kandinsky’ego słowa „wrażenie” odnosiło się do obrazów, które odzwierciedlają bezpośrednie odczucia wewnętrzne.

Związek między muzyką a malarstwem miał dla Kandinsky’ego kluczowe znaczenie. Był on zainteresowany syntezą sztuk, jednak – co wielokrotnie podkreślał – nigdy nie usiłował malować muzyki i uważał takie próby za pozbawione sensu.

W 1910 roku Kandinsky jako pierwszy artysta stworzył obraz w pełni abstrakcyjny. Zerwał tym samym z naczelną zasadą wiążącą treść dzieła plastycznego z obiektywną rzeczywistością rzeczy materialnych. Istotny moment w procesie odchodzenia od sztuki przedmiotowej opisał artysta w formie anegdotycznej:

R2TXHS4Z3HBQH

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Wasyla Kandinsky’ego „Pierwsza akwarela abstrakcyjna”. Ukazuje abstrakcyjną pracę złożoną z plam i linii, swobodnie rozmieszczonych, o różnej wielkości. Plamy sprawiają wrażenie dynamicznych, delikatnych. Ich układ jest luźny, ale można spostrzec, że sprawiają wrażenie kierunku z lewego dolnego do prawego rogu. Tło jest jasne, kremowe, a plamy są wykonane w różnych odcieniach i barwach.

Wyjaśniając sens tworzenia abstrakcji, Kandinsky ponownie odwołał się do analogii z muzyką, która powstaje wyłącznie z woli artysty i niczego nie naśladuje. Utwór muzyczny jest zamkniętą, niezależną całością, dziełem absolutnym. Podobnie dzieło plastyczne, które nie naśladuje natury i wynika jedynie z wewnętrznej konieczności twórcy, staje się autonomicznym bytem, równorzędnym wobec rzeczywistości. Te rozważania Kandinsky zawarł w eseju Über das Geistige in der Kunst, napisanym w 1910 roku, a wydanym w 1912.

Zwrot ku abstrakcji spotkał się z mieszanymi reakcjami i w 1911 roku doprowadził do rozpadu stowarzyszenia Neue Künstlervereinigung. Kandinsky wraz z grupą artystów założył nowe ugrupowanie, nazwane od przygotowywanej publikacji Der Blaue Reiter. Skupiało ono twórców, których wizja sztuki wykraczała poza samą formę dzieła. W abstrakcyjnych pracach z tego okresu Kandinsky rozwijał wcześniejsze przemyślenia o roli koloru i jego związku z dźwiękiem. Szybkie, niespokojne linie przypominały wibracje strun, a przenikające się plamy barw tworzyły żywe struktury oddające nieustanny ruch. Choć działalność grupy zakończył wybuch pierwszej wojny światowej, Kandinsky kontynuował sztukę bezprzedmiotową po powrocie do Rosji. W dwudziestoleciu międzywojennym jego styl nadal ewoluował, ukazując nowe oblicza abstrakcji.

R1VOU37P7R22N

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Wasyla Kandinsky’ego „Błękitna grań”. Grafika ukazuje wielobarwne figury i plamy. Ukazuje abstrakcyjną pracę złożoną z plam i linii, swobodnie rozmieszczonych, o różnej wielkości. Plamy sprawiają wrażenie dynamicznych, poruszających się w różnych kierunkach i przybierających różne formy i kształty. Niektóre z nich obwiedzione są czarnym konturem o zygzakowatej linii, inne zwracają uwagę łukami. Większe zagęszczenie plan jest w centrum, a najbardziej pozbawiona ich jest prawa strona. Tło jest jasne, kremowe.

Po opuszczeniu Niemiec Kandinsky osiadł w Odessie, skąd po krótkim pobycie w Sztokholmie przeniósł się do Moskwy. Wybuch rewolucji październikowej i zmiany ustrojowe otworzyły nowe perspektywy dla awangardy, która w tym czasie zyskała poparcie władz. Kandinsky otrzymał szereg ważnych funkcji organizacyjnych, m.in. współtworzył sieć muzeów prowincjonalnych oraz założył moskiewskie Muzeum Kultury Malarskiej. W 1920 roku został profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Moskwie i kierownikiem Instytutu Kultury Artystycznej (InChuK), a także uczestniczył w tworzeniu Akademii Nauki i Sztuki.

Mimo sukcesów nie wszystkie jego propozycje programowe spotykały się z aprobatą, m.in. odrzucono jego koncepcje dotyczące działalności InChuK‑u. W 1921 roku Kandinsky zdecydował się opuścić Związek Radziecki i ponownie osiedlić w Berlinie. Rok później zaproponowano mu kierowanie pracownią malarstwa ściennego w Bauhausie w Weimarze. Po rozpoczęciu prześladowań artystów awangardowych jako twórców sztuki zdegenerowanej przeniósł się do Francji, gdzie zmarł w 1944 roku.

Konstruktywizm jest kierunkiem, w którym ważną rolę odegrały idee i formy sztuki początku XX wieku. Nazwa pojawiła się po raz pierwszy w styczniu 1922 roku na moskiewskiej wystawie prac Konstantina Miedunieckiego oraz braci Władimira i Gieorgija Stenbergów, choć jego założenia teoretyczne zaczęły dojrzewać już około 1917 roku, po rewolucji październikowej. W tym czasie artyści koncentrowali się na przewadze teorii nad praktyką, dyskutując o roli sztuki i artysty w kształtowaniu nowego społeczeństwa. 

Poszukiwali rozwiązań niefiguratywnych, analizowali konstrukcję dzieła poprzez linię, kolor, masę, ruch, rytm oraz właściwości materiałów, takich jak metal, szkło czy drewno. Ważne były geometryzacja form i aktywizacja powierzchni brył i płaszczyzn. Artyści zastanawiali się także nad powiązaniem różnych dziedzin sztuki, widząc w niej narzędzie budowy społeczeństwa komunistycznego. Użyteczność przedmiotu stała się dla nich kluczowa, dlatego odrzucili ekspresję i indywidualizm, postrzegając siebie jako inżynierów i konstruktorów.

Ważną rolę w rozwoju konstruktywizmu odegrały uczelnie artystyczne. W maju 1920 roku w Moskwie powstał Inchuk (Instytut Kultury Artystycznej), którego program badań nad językiem sztuki opracował Wassily Kandinsky. Instytut koncentrował się na teorii, prostocie i geometryzacji formy. 23 listopada 1920 roku przeciwnicy Kandinsky’ego, m.in. Aleksander Rodczenko, Lubow Popowa i Warwara Stiepanowa, utworzyli w ramach Inchuku Grupę Analizy Obiektywnej, kierowaną przez Rodczenkę. Jej program skupiał się na obiektywnym traktowaniu dzieła, konstrukcji i kompozycji.

28 marca 1921 roku odbyło się pierwsze zebranie Grupy Konstruktywistów. We wrześniu w Moskwie zorganizowano wystawę „5x5=25”, na której pięciu artystów (Rodczenko, Popowa, Stiepanowa, Exter, Wesnin) zaprezentowało po pięć prac. Rodczenko pokazał trzy obrazy tej samej wielkości, jednolicie pomalowane farbą niebieską, czerwoną i żółtą.

R1QDX5MC4179M

Ilustracja przestawia okładkę katalogu 5x5 = 25 autorstwa Alexandra Wesnina. Zdjęcie ukazuje czerwone i białe cyfry: pięć razy pięć równa się dwadzieścia pięć. Działanie umieszczone jest na biało‑czerwonym tle. .

R1NV9FM5K7VV7

Instalacja rekonstrukcji wystawy „5x5 = 25” z 1921 r .Zdjęcie ukazuje wystawę, na podłodze umieszczone są wysokie stojaki na których umieszczono różne figury, figury zwisają także na nitkach z sufitu.

RQSGZ2V3SB5BD

Aleksander Rodczenko. Tryptyk w trzech kolorach podstawowych. Zdjęcie ukazuje trzy prostokąty w kolorach czerwony, pomarańczowy, granatowy.

W 1920 roku powstały Wyższe Pracownie Artystyczno‑Techniczne, czyli Wchutemas, w których realizowano teorie wypracowane w Inchuku. Uczelnia kładła nacisk na kształcenie artystów w kierunku wzornictwa i projektowania przemysłowego, prowadząc pracownie rzeźby, malarstwa, architektury, typografii i rzemiosła artystycznego. W 1927 roku władze przekształciły Wchutemas w Wchutein (Wyższy Instytut Sztuki i Techniki).

Punktem wyjścia konstruktywizmu była twórczość Władimira Tatlina i Aleksandra Rodczenki. Ten ostatni stworzył w latach 1915–1916 abstrakcyjne prace z użyciem przyrządów geometrycznych, demonstrując dyscyplinę ładu i porządku oraz znacząco wpływając na rozwój konstruktywizmu, wkraczając w dziedzinę czystej abstrakcji. Często korzystał w nich z techniki asamblażu.

Ogromny wkład w rozwój konstruktywizmu zawdzięcza się Aleksandrowi Rodczence, współzałożyciela Inchuku. Pełnił także funkcję kierowniczą Grupy Analizy Obiektywnej. Artysta głosił ideę produktywizmu, kładąc szczególny nacisk na rozwój plakatu, typografii, wzornictwa przemysłowego.  Współtworzył także grupę LEF, skupioną wokół czasopisma o tym samym tytule.  Rodczenko jest pierwszym artystą, który wykorzystuje plakat jako formę przesłania ideologicznego i artystycznego.

Lubow Popowa to artystka tworząca oszczędne w wyrazie, przypominające dzieła Kazimierza Malewicza obrazy architektoniczne. Jednak prace artystki różnią się od obrazów suprematysty. Jej dzieła oparte są na odmiennej kompozycji — malarka nie dynamizuje swoich figur; tworzą one statyczny, zjednoczony obraz o wyważonej, oszczędnej strukturze.

W późniejszych pracach Popowa zmierza ku linearności. W jej obrazach pojawiają się ostre krawędzie załamanych linii i fragmenty koła, a kompozycje budowane są z przecinających się elementów konstrukcyjnych. Malarka ogranicza kolorystykę, często pozostawiając białe lub jednolite tło. Jej prace są pełne wewnętrznego napięcia.

R1JCNXU658VK5

Zdjęcie ukazuje grafikę, Lubow, Popowy- „Studium przestrzenne wykonania mocy i składu liniowej”. Grafika przedstawia linie oraz okręgi rozrzucone na lekko żółtej powierzchni.

Konstruktywistą związanym z ruchem bolszewickim był El Lissitzky, tworzący pod wpływem malarstwa suprematystycznego. Rewolucja październikowa stała się dla niego momentem przełomowym. W 1919 roku stworzył dla Armii Czerwonej jeden ze swoich najsłynniejszych plakatów - Czerwonym klinem uderz w białych. Według Lissitzkiego plakat ten jest przykładem konstruktywistycznego podejścia wobec tradycyjnej sztuki i ukazuje drogę Rosji ku przyszłości.

Od 1919 roku El Lissitzky tworzy kompozycje oparte na wrażeniach przestrzennych. W jego pracach widoczna jest synteza malarstwa i architektury, choć artysta stosuje perspektywę, w której linie równoległe pozostają równoległe także w rysunku, eliminując punkt zbiegu i uzyskując efekt płaskości. Swoje kompozycje nazwał „Proun” (Projekty Utwierżdienija Nowogo).

Rozwój twórczości Wasilija Kandinsky’ego oraz działalność rosyjskich konstruktywistów ukazują dwa uzupełniające się, choć odmienne kierunki poszukiwań artystycznych awangardy początku XX wieku. W malarstwie Kandinsky’ego nastąpiło stopniowe wyzwolenie sztuki z obowiązku przedstawiania rzeczywistości na rzecz autonomicznej organizacji form, barw i napięć kompozycyjnych, podporządkowanych idei konieczności wewnętrznej. Abstrakcja stała się środkiem wyrażania przeżyć duchowych, a obraz został potraktowany jako odpowiednik utworu muzycznego, operującego własnym, niezależnym językiem formalnym. Równolegle konstruktywizm koncentrował się na racjonalizacji procesu twórczego, analizie struktury dzieła oraz jego funkcji społecznej. Odrzucenie indywidualnej ekspresji na rzecz konstrukcji, technologii i użyteczności prowadziło do zbliżenia sztuki z życiem codziennym oraz z przemysłem, co przekształcało artystę w projektanta nowej rzeczywistości materialnej. Oba nurty, pomimo różnic ideowych i formalnych, łączyło dążenie do redefinicji istoty sztuki oraz jej miejsca w nowoczesnym świecie.