Najpierw przyjrzyj się temu, co dokładnie widać na obrazie, bo tytuł zwykle odnosi się do najbardziej oczywistego motywu, na przykład drzewa, miasta albo układu geometrycznych pól. Jeśli zestawisz przedstawienie z treścią tytułu, szybko zauważysz, który z nich najlepiej opisuje to, co jest namalowane.

Ten dom jest ikoną stylu De Stijl i został zaprojektowany przez Gerrita Rietvelda. Znajduje się w mieście, w którym działał Rietveld i gdzie powstało wiele realizacji związanych z tym ruchem.

Jeden z artystów projektował meble i jest znany z charakterystycznego krzesła w czerwieni i błękicie. Dwaj pozostali tworzyli kompozycje geometryczne, z których jeden preferował bardzo rygorystyczny układ prostokątów, a drugi bardziej dynamiczne zestawienia linii.

Artyści neoplastycyzmu ograniczali paletę do kolorów podstawowych oraz czerni, bieli i szarości. Ich celem była maksymalna redukcja środków, dlatego nie stosowali ani barw ciepłych, ani monochromatycznych zestawów.

Dom Pani Schröder wyróżnia się brakiem ornamentów i konsekwentnym stosowaniem zasad De Stijl, co widać w jego prostych płaszczyznach i układzie przestrzeni. Bryła jest asymetryczna i pozbawiona tradycyjnie wyróżnionej fasady, co podkreśla nowatorski charakter budynku.

Suprematyzm Malewicza opiera się na odejściu od figuracji i całkowitym uwolnieniu sztuki od tradycji, narracji oraz symboliki. Dzieło ma być autonomicznym bytem zbudowanym z prostych form i podstawowych kształtów, niezależnym od odbiorcy i jego interpretacji.

Obraz Mondriana opiera się na rygorystycznym porządku geometrycznym, w którym każdy element ma precyzyjnie określoną funkcję. Zwróć uwagę, jak linie i kolory współpracują, żeby stworzyć równowagę mimo asymetrycznego układu.

• Kompozycja i relacje przestrzenne: Kompozycja jest zbudowana z prostokątów oddzielonych czarnymi liniami, które tworzą dynamiczny, ale zrównoważony układ. Asymetria jest celowa, bo Mondrian buduje równowagę nie przez symetrię, lecz przez proporcje i rozmieszczenie pól.

• Kolorystyka: Mondrian używa wyłącznie kolorów podstawowych oraz bieli i czerni, co pozwala mu osiągnąć maksymalną redukcję środków. Intensywne barwy są rozmieszczone tak, aby równoważyć się nawzajem i wzmacniać klarowność kompozycji.

• Sposób obrazowania i środki malarskie: Artysta rezygnuje z przedstawiania rzeczywistości i tworzy obraz całkowicie abstrakcyjny, oparty na liniach prostych i płaskich plamach barwnych. Malarskie środki są podporządkowane idei czystości formy, dlatego nie ma tu modelunku ani śladu gestu pędzla.

W odpowiedzi prześledź przemiany sposobu przedstawiania drzewa. Zwróć uwagę na kolejne etapy twórczości Mondriana: od realistycznego przedstawiania natury, przez uproszczenie kształtu drzewa pod wpływem fowizmu i kubizmu, aż po całkowitą rezygnację z przedstawiania przedmiotów w neoplastycyzmie. Zastanów się, co artysta usuwał z obrazu, a jakie środki zaczynały odgrywać coraz większą rolę.

Teza:
Rozwój twórczości Mondriana nie oznacza nagłego i całkowitego zerwania z rzeczywistością, lecz stopniowe upraszczanie jej przedstawienia i przechodzenie od obserwacji natury do poszukiwania uniwersalnego porządku za pomocą abstrakcyjnych form.

Argumenty i przykłady:

• Wierzbowy gaj – wczesne dzieło utrzymane w realistycznej konwencji; artysta przedstawia rozpoznawalny fragment natury, stosując ciemną, oliwkowo‑brązową kolorystykę i grube impasty; 

• Drzewo czerwone (Wieczór) – Mondrian upraszcza kontury drzewa i stosuje intensywne, kontrastowe barwy; wpływ fowizmu sprawia, że kolor coraz bardziej oddala się od naturalnego kolorytu; 

• Drzewo szare – artysta ogranicza kolor i upraszcza przedstawienie drzewa, które staje się układem linii i plam; widoczny jest wpływ kubizmu; 

• Tableau nr 2/Kompozycja nr VII – drzewo zostaje niemal całkowicie rozłożone na przecinające się linie i plamy barwne, a jego rozpoznawalność staje się drugorzędna; 

• neoplastycyzm – Mondrian całkowicie rezygnuje z przedstawiania natury, zastępując ją pionami, poziomami, kątami prostymi oraz ograniczoną paletą barw.

Wniosek:
Mondrian nie odrzuca rzeczywistości od razu, lecz stopniowo redukuje jej cechy przedstawieniowe, aby dotrzeć do abstrakcyjnego porządku. Droga od drzewa do geometrycznej kompozycji pokazuje przejście od naśladowania świata do tworzenia jego uniwersalnego, pozbawionego przedmiotowości odpowiednika.

Zastanów się, dlaczego Czarny kwadrat nie przedstawia żadnego rozpoznawalnego przedmiotu, a mimo to otrzymał szczególne znaczenie. Uwzględnij miejsce prezentacji obrazu na wystawie 0,10, teorię suprematyzmu oraz znaczenie kwadratu, krzyża i koła.

Teza:
W suprematyzmie Malewicza abstrakcyjna forma sama staje się nośnikiem idei, ponieważ dzieło nie musi przedstawiać konkretnego przedmiotu, aby wywoływać przeżycie i kierować odbiorcę ku pozazmysłowemu poznaniu rzeczywistości.

Argumenty i przykłady:

• Czarny kwadrat na białym tle – dzieło całkowicie pozbawione przedstawienia przedmiotowego; czarny kwadrat staje się samodzielną wartością malarską; 

• wystawa 0,10 – obraz został umieszczony w tzw. pięknym kąciku, tradycyjnie przeznaczonym dla ikon, co nadało mu szczególny, niemal sakralny charakter; 

• suprematyzm – Malewicz uznał, że najważniejsza jest forma niezależna od przedmiotu, treści i symboliki, a odbiór dzieła powinien opierać się przede wszystkim na odczuciu; 

• kwadrat, krzyż i koło – trzy podstawowe kształty stały się najważniejszymi formami języka suprematystycznego; 

• Kompozycja suprematyczna: białe na białym – ograniczenie formy i koloru prowadzi do iluzji nieograniczonej przestrzeni i pokazuje, że nawet minimalne środki mogą budować złożone doświadczenie odbiorcy; 

• Mistyczny suprematyzm – wykorzystanie krzyża i intensywnej czerwieni pokazuje, że abstrakcyjne figury mogą uzyskiwać także znaczenia związane z duchowością.

Wniosek:
U Malewicza dzieło abstrakcyjne może pełnić funkcję symbolu idei, mimo że nie przedstawia konkretnego przedmiotu. Proste figury geometryczne stają się środkami wyrażania nowej koncepcji sztuki oraz poszukiwania rzeczywistości dostępnej poprzez intuicję.

Porównaj założenia neoplastycyzmu i suprematyzmu oraz sposób wykorzystania ich zasad poza malarstwem. Zwróć uwagę na ograniczoną paletę barw, proste figury geometryczne, piony, poziomy i kąty proste, a następnie zastanów się, jakie nowe możliwości dawały te środki w malarstwie, wzornictwie i architekturze.

Teza:
Ograniczenie środków artystycznych w sztuce awangardowej nie prowadziło do jej zubożenia, lecz pozwoliło stworzyć nowe sposoby organizowania obrazu, przedmiotu i przestrzeni, a także przenosić zasady abstrakcji do innych dziedzin sztuki.

Argumenty i przykłady:

• Piet Mondrian, Kompozycja z żółtym, czerwonym i niebieskim – ograniczenie środków do pionów, poziomów, prostokątnych pól oraz podstawowych i neutralnych barw pozwoliło stworzyć nowy język abstrakcji oparty na równowadze; 

• Kazimierz Malewicz, Czarny kwadrat – radykalna redukcja formy i koloru pozwoliła zakwestionować tradycyjną funkcję malarstwa jako przedstawiania rzeczywistości; 

• Kazimierz Malewicz, Kompozycja suprematyczna: białe na białym – minimalizm środków nie eliminuje możliwości interpretacyjnych, lecz prowadzi do poszukiwania przestrzeni, ruchu i doświadczenia intuicyjnego; 

• Gerrit Rietveld, Czerwono‑niebieskie krzesło – zasady De Stijl zostały przeniesione z malarstwa do wzornictwa, a prosta konstrukcja i podstawowe kolory stały się elementami projektu użytkowego; 

• Gerrit Rietveld, dom Pani Schröder – idee De Stijl zostały zastosowane w architekturze, gdzie proste płaszczyzny, kąty proste, biel, szarość i podstawowe kolory organizują zarówno bryłę budynku, jak i jego wnętrze.

Wniosek:
Ograniczenie środków artystycznych nie zmniejszyło możliwości sztuki, lecz stworzyło nowy język artystyczny. Mondrian wykorzystał go do budowania abstrakcyjnych kompozycji, Malewicz do zakwestionowania przedmiotowości malarstwa, a Rietveld do przekształcenia zasad abstrakcji w język wzornictwa i architektury.