Przyjrzyj się charakterystycznym cechom stylu: sposobowi przedstawienia ciała, kolorystyce, geometryzacji i temu, czy postać jest pokazana statycznie czy dynamicznie. Każde z tych dzieł ma bardzo wyrazisty sposób budowania formy, który pozwala je rozpoznać nawet bez znajomości szczegółów.

Zwróć uwagę na typowe cechy malarstwa poszczególnych formistów: jedni stosowali mocną geometryzację, inni miękkie łuki, jeszcze inni charakterystyczne zestawienia barw. Autorów można rozpoznać po powtarzających się rozwiązaniach formalnych, które pojawiają się w ich najważniejszych pracach.

Skup się na układzie postaci: kobieta trzyma dziecko na rękach, w spokojnej, frontalnej pozie. To klasyczny, najbardziej rozpowszechniony typ przedstawienia w sztuce chrześcijańskiej, łatwy do odróżnienia od scen bólu, żałoby czy symbolicznych ujęć Maryi.

Zwróć uwagę na charakterystyczny sposób budowania kompozycji: podział obrazu na barwne strefy, rytmiczne powtarzanie kształtów oraz wyraźne kontury. Te elementy są typowe dla jednego z twórców formizmu, który opracował własną teorię dotyczącą organizacji płaszczyzny obrazu. Warto też pamiętać, że scena przedstawia uczestników uczty, co jest jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych motywów.

Wszystkie brakujące słowa dotyczą początków formizmu i jego teorii. Pierwsze dwie luki odnoszą się do kolejnych nazw grupy, trzecia do najważniejszego teoretyka, a ostatnia do czasopisma, w którym opublikował swoją kluczową rozprawę o typach rzeczywistości w sztuce. Warto przypomnieć sobie, jak zmieniała się nazwa ugrupowania i jakie teksty programowe powstały w latach 1917–1921.

Skup się na tym, kto faktycznie zainicjował powstanie grupy Rytm w Paryżu. Wśród podanych nazwisk są zarówno osoby, które dołączyły później, jak i te, które były rdzeniem pierwszego spotkania prowadzącego do powstania ugrupowania. Warto przypomnieć sobie, którzy twórcy spotkali się w 1921 roku i zaczęli wspólnie formułować nową stylistykę.

Każde dzieło na ilustracji ma bardzo wyraźne cechy, które pozwalają je łatwo przyporządkować do właściwego twórcy. Zwróć uwagę na charakterystyczny styl każdego artysty.

Pomyśl o tym, że grupa Rytm była bardzo aktywna i zostawiła po sobie konkretne, łatwo zapamiętywalne fakty. Przypomnij sobie ich najbardziej charakterystyczne osiągnięcia.

U Pontorma dominuje dynamiczny ruch, wydłużone, napięte sylwetki i mocne kontrasty barw typowe dla manieryzmu. Kompozycja jest bardziej skomplikowana, pełna skręconych póz i dramatycznych gestów. Kolorystyka jest intensywna, a przestrzeń głęboka i niestabilna, co wzmacnia emocjonalny charakter sceny.

Oba dzieła ukazują ten sam temat, lecz Borowski interpretuje go w sposób syntetyczny i klasycyzujący, natomiast Pontormo — ekspresyjny, dynamiczny i pełen napięcia.

Zastanów się, z jakimi kierunkami awangardowymi związani byli formiści. Wskaż przykłady dzieł, w których artyści wykorzystywali inspiracje kubizmem, futuryzmem lub ekspresjonizmem, antykiem i renesansem, sztuką ludową i tradycją narodową. Zwróć uwagę nie tylko na to, co przedstawiono, lecz także na geometryzację, uproszczenie, rytmizację, kompozycję i sposób budowania postaci. 

Teza: Formiści i artyści grupy Rytm nie odrzucali całkowicie tradycji, lecz przekształcali ją za pomocą nowoczesnego języka plastycznego, łącząc inspiracje awangardowe z dziedzictwem antyku, renesansu i sztuki ludowej. 

Argumenty i przykłady: 

• Zbigniew Pronaszko – Akt formistyczny – artysta wykorzystał doświadczenia kubizmu, upraszczając i geometryzując ciało kobiety. Jednocześnie postać zachowuje proporcje, a zastosowanie kontrapostu nawiązuje do antycznej tradycji przedstawiania ludzkiego ciała. 

• Nowoczesność dzieła polega więc na sposobie przetworzenia tradycyjnego motywu, a nie na jego całkowitym odrzuceniu. Leon Chwistek – Danae – uproszczona sylwetka i dynamiczne łuki nadają przedstawieniu nowoczesny, syntetyczny charakter. Jednocześnie temat oraz układ postaci nawiązują do renesansowego obrazu Tycjana. Chwistek połączył więc awangardową formę z tradycyjnym motywem mitologicznym. 

• Tytus Czyżewski – Madonna – artysta sięgnął po tradycyjny temat Madonny z Dzieciątkiem, ale przedstawił go za pomocą celowo uproszczonej, prymitywizowanej formy. Inspiracją nie była jednak sztuka akademicka, lecz sztuka ludowa, dzięki czemu tradycyjny temat otrzymał nową, charakterystyczną dla formizmu postać. 

• Henryk Kuna – Rytm – rzeźbiarz odwołał się do klasycznej rzeźby antycznej, szczególnie do idealizowanego przedstawienia ludzkiego ciała. Jednocześnie uprościł bryłę i zastosował charakterystyczne łukowe płaszczyzny, a rytmizację sylwetki i szaty podporządkował nowoczesnej koncepcji formy. 

• Zofia Stryjeńska – Pory roku – artystka wykorzystywała motywy folkloru i mitologii słowiańskiej, ale nie kopiowała bezpośrednio sztuki ludowej. Geometryzowała postacie, rytmizowała kompozycję i stosowała intensywną kolorystykę. Tradycyjny materiał kulturowy został więc przekształcony w nowoczesną, dekoracyjną formę.

Wniosek: Formiści i artyści Rytmu nie traktowali tradycji jako przeciwieństwa nowoczesności. Wykorzystywali dawne motywy, lecz zmieniali sposób ich przedstawiania, łącząc tradycję z doświadczeniami awangardy. Dzięki temu poszukiwali własnej, nowoczesnej formuły.

Zwróć uwagę na sposób upraszczania i geometryzowania kształtów, budowania kompozycji oraz przedstawiania postaci i ruchu. Porównaj wybrane obrazy z rzeźbami Zbigniewa Pronaszki lub Henryka Kuny i zastanów się, jak artyści podporządkowywali przedstawienie własnej koncepcji formy.

Teza: Dążenie do podkreślenia znaczenia formy było wspólną cechą różnych dziedzin twórczości formistów, ponieważ zarówno malarze, jak i rzeźbiarze upraszczali rzeczywistość, geometryzowali kształty i podporządkowywali przedstawienie rytmowi oraz konstrukcji dzieła. 

Argumenty i przykłady: 

• Zbigniew Pronaszko – Akt formistyczny – artysta nie przedstawia kobiecego ciała w sposób realistyczny, lecz upraszcza je i geometryzuje. Sylwetkę budują przede wszystkim linie wertykalne i łuki, dzięki czemu ważniejsza od wiernego odtworzenia wyglądu staje się konstrukcja kompozycji. 

• Leon Chwistek – Szermierka – geometryczne formy tła zostają połączone z syntetycznie przedstawionymi sylwetkami szermierzy. Powtarzające się kształty i układy figur pozwalają pokazać kolejne fazy ruchu. Artysta podporządkowuje więc przedstawienie rzeczywistości rytmowi i układowi form na płaszczyźnie. 

• Zbigniew Pronaszko – Projekt pomnika Adama Mickiewicza dla Wilna – w rzeźbie artysta wykorzystał rozczłonkowaną, masywną bryłę i uproszczone płaszczyzny. Postać poety nie została potraktowana jako realistyczny portret, lecz jako monumentalna, ekspresyjna forma. 

• Henryk Kuna – Rytm – również w rzeźbie najważniejsze stają się uproszczona bryła i rytm powtarzających się łuków. Układ ciała, włosów i szaty tworzy harmonijną kompozycję, a inspiracja antykiem zostaje podporządkowana indywidualnej koncepcji formy. 

Wniosek: Formistyczna koncepcja formy obejmowała zarówno malarstwo, jak i rzeźbę. Artyści nie kopiowali rzeczywistości, lecz przekształcali ją, podporządkowując przedstawienie geometrii, rytmowi, uproszczeniu i konstrukcji dzieła.

Zwróć uwagę na to, że obie grupy poszukiwały nowych środków artystycznych, ale nie miały identycznego programu. Porównując dzieła, zastanów się nad stopniem geometryzacji i uproszczenia form, stosunkiem do awangardy oraz sposobem wykorzystywania antyku, renesansu i sztuki ludowej.

Teza: Formizm i Rytm łączyło dążenie do odnowienia sztuki polskiej i poszukiwanie nowoczesnej formy, jednak formiści byli bardziej związani z radykalnymi doświadczeniami awangardy, natomiast artyści Rytmu częściej łączyli nowoczesność z klasycznym porządkiem i tradycją. 

Argumenty i przykłady: 

Formiści 

• Leon Chwistek, Szermierka – syntetyczne sylwetki i geometryczne formy służą przedstawieniu ruchu. Rozwiązanie to nawiązuje do doświadczeń futuryzmu, a sposób deformowania i upraszczania rzeczywistości pokazuje silniejsze zainteresowanie awangardowym eksperymentem.

• Tytus Czyżewski, Akt z kotem – ciało zostało pokazane z wielu punktów widzenia jednocześnie. Poszczególne części postaci są przedstawione frontalnie, w trzech czwartych lub z profilu, co podważa tradycyjny sposób budowania jednego, spójnego punktu widzenia i wyraźnie wiąże dzieło z doświadczeniami kubizmu. 

Rytm 

• Henryk Kuna, Rytm – rzeźbiarz odwołuje się do klasycznej rzeźby antycznej, idealizuje postać i nadaje jej spokojną, harmonijną formę. Jednocześnie upraszcza bryłę i wykorzystuje rytmiczne układy łuków. Nowoczesność zostaje więc połączona z klasycznym ideałem piękna. 

• Wacław Borowski, Diana – temat mitologiczny i statyczna, harmonijna kompozycja nawiązują do tradycji klasycznej. Artysta stosuje jednak uproszczone formy i rytmiczne powtórzenia, dzięki czemu dawna tematyka otrzymuje współczesną interpretację. 

• Różnicę między grupami pokazuje także ich stosunek do programu artystycznego – formiści formułowali założenia teoretyczne dotyczące znaczenia formy i czerpali z doświadczeń kubizmu, ekspresjonizmu oraz futuryzmu. 

• Rytm nie wypracował jednego konkretnego stylu ani programu, a jego członków łączyły przede wszystkim podobne poszukiwania estetyczne. 

Wniosek: Formizm i Rytm należały do ważnych zjawisk polskiej sztuki międzywojennej, ponieważ oba środowiska poszukiwały nowoczesnego języka artystycznego, jednak robiły to w różny sposób. Formiści silniej eksperymentowali z awangardową formą, natomiast artyści Rytmu częściej łączyli współczesne rozwiązania z klasycyzmem, tradycją i sztuką ludową.