Sztuka masowa i kultura konsumpcyjna - pop art
Pod lupą nowej wiedzy
Geneza pop‑artu
Pop‑art to jeden z prąd artystycznych w sztuce, powstały po II wojnie światowej. Nazwa jest skrótem od angielskiego popular art - sztuka popularna. Za jej twórcę uważa się brytyjskiego krytyka sztuki, Lawrence’a Allowaya, który po raz pierwszy użył pojęcia pop‑artu w Przeglądzie Architektonicznym, opisując obrazy ukazujące powojenny konsumpcjonizm i wszechobecny materializm.
Nurt ten, rozwijający się od połowy lat 50. do lat 70., związany był z kulturą masową i został ukształtowany poprzez konsumpcjonizm, charakterystyczny wówczas dla zachodniego społeczeństwa. Celem artysty było przedstawienie rzeczywistości dużych miast oraz wpływu kultury masowej. Twórcy byli zainteresowani techniką, życiem codziennym, sferą seksu, w ich pracach można zauważyć motywy zaczerpnięte z komiksu, reklamy, łączenie różnych styli oraz nacechowanie poczuciem humoru, ironią.
Audiobook Nowe zjawisko pop‑artu
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D29ZJUZTR
Independent Group
Independent Group (Grupa Niezależna) została założona w Londynie w 1952. Jej członkowie organizowali spotkania, podczas których poruszano często pomijane tematy: samochody, cybernetyka, rock and roll. Najbardziej znacząca rolę ma wystawa This is tomorrow, na której został zaprezentowany kolażkolaż Hamiltona Co właściwie sprawia, że dzisiejsze mieszkania są tak odmienne, tak pociągające? Wycięte z gazet postacie i przedmioty artysta wkomponował w nowoczesne wnętrze, a dzieło uznane zostało za moment narodzin pop - artu.
Andy Warhol – ikona pop‑artu
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D29ZJUZTR
Rzeczywistą datę swoich urodzin ukrywał. Podawał rok 1929 lub 1933 i nigdy tego nie prostował. Naprawdę urodził się w Pensylwanii 6 sierpnia 1928 jako Andriej Varchola , lecz po studiach i po wyprowadzeniu się (emigracja rodziców w celach zarobkowych) do Nowego Jorku skrócił imię i zmienił czeskie nazwisko rodziców na Warhol.
Debiutował jako grafik reklamowy, wykonywał ilustracje do gazet oraz projektował wystawy sklepowe. Technika, którą stosował do tworzenia obrazów to serigrafiaserigrafia. Andy Warhol dał się poznać także jako twórca filmów eksperymentalnych, współpracował z zespołem wokalno‑instrumentalnym The Velvet Underground, produkował wideoklipy oraz stworzył Andy Warhol TV. Artysta zmarł w Nowym Jorku 22 lutego 1987.
Od 1954 roku do lat 80. w twórczości Warhola przewija się motyw buta. Buty Warhola są ozdabiane złotem, widziane z profilu lub spodu, pojedyncze, rzeźbione, szkicowane albo wykonane drobnymi kropkami. W 1955 roku wykonał serię W poszukiwaniu straconego buta, na którą składa się 17 plansz z obuwiem z dołączonymi opisami. Warhol wybiera najpopularniejsze marki przemysłowe, przeobrażając ich reklamy w dzieła sztuki. Wykonuje rzeźbę pudełka mydła Brillo, przedstawia na płótnie butelki Coca‑Coli, a także Wódki Absolut. Prócz tego powiela znak dolara.
„32 puszki z zupą Campbell” [czytaj: kambel] Andy'ego Warhola [czytaj: endiego łorhola] z 1962 roku to zestaw 32 płócien ukazujących puszki z zupą firmy Campbell [czytaj: kambel] we wszystkich dostępnych wówczas smakach. Działanie w czasach, gdy praca powstała mogło szokować ze względu na wybór tematu (masowo produkowanego produktu). Dziś dzieła Warhola [czytaj: łorhola] są symbolem pop kultury.
W 1963 roku, na podstawie zdjęć przestępców z kartotek FBI tworzy serię 13 portretów: 13 najbardziej poszukiwanych, na których przedstawił mężczyzn z profilu i z przodu. Większość poszukiwanych to Włosi, dlatego doszło do skandalu, gdy na zamówienie Światowej Wystawy w NYC Warhol posłał właśnie tę serię. Obawiano się, że może zostać odebrana jako przejaw dyskryminacji.
Warhola interesowała współczesna banalność - lubił zbytek, na bieżąco czytał plotki w prasie, reagował na wydarzenia emocjonalnie. Używając neutralnego wyrazu, jakim jest sitodruk, wykonał całe serie sławnych ludzi. W ten sposób powstały serigrafie – za pomocą szablonów i sitodruku powtarzał w różnych kombinacjach twarze, uzyskując zaskakujące efekty barwne. Największą sławę przyniosły artyście portrety Marilyn Monroe, które zaczął tworzyć kilka dni po jej śmierci 5 sierpnia 1962 r.
W twórczości Warhola znalazło się także miejsce na liczne autoportrety. Rok po namalowaniu własnego wizerunku z 1967 Warhol został postrzelony przez członka Society fir Cutting Up Men. Zamach ten bezpośrednio wpłynął na twórczość. Malowanie samego siebie również powielał, stawiając tym samym znak równości między sobą, a produktami spożywczymi i gwiazdami estrady.
Animacja Andy i muzyka
Animacja Andy i muzyka oparta jest na interaktywnym działaniu, podczas którego zaprezentowane zostały okładki płyt zaprojektowane przez artystę z możliwością wysłuchania wybranych utworów. W centrum znajduje się widziany z góry gramofon. Po bokach zamieszczono po trzy płyty z każdej strony z utworami następujących wykonawców: 1. Okładka płyty The Velvet Underground, The Velvet Underground & Nico. Okładka przedstawia banana. Odtwarzany utwór to I'm set Free. 2. Okładka płyty Rolling Stones, Sticky Fingers. Okładka przedstawia mężczyznę w spodniach – ukazany fragmen od paska do połowy uda. Odtwarzany utwór to Wild Horses. 3. Okładka płyty Paula Anka, Painter. Okładka przedstawia mężczyznę w kowbojskim kapeluszu. Odtwarzany utwór to The Painter. 4. Okładka płyty Diany Ross, Silk electric. Okładka przedstawia popiersie nagiej kobiety widoczne od ramion w górę. Kobieta ma bujne, długie i czarne włosy. Odtwarzany utwór to I am me. 5. Okładka płyty Johna Lennona, Menlove ave. Okładka przedstawia twarz Johna Lennona w charakterystycznych dla artysty okularach z okrągłymi oprawkami. Odtwarzany utwór to Steel And Glass - Menlove Ave. 6. Okładka płyty Arethy Franklin, Aretha. Okładka przedstawia twarz Arethy Franklin z włosami w kolorach czerwonym niebieskim i żółtym. Odtwarzany utwór toDo You Still Remember.
Roy Lichtenstein - z komiksu do pop artu
Roy Lichtenstein pochodził urodził się na Manhattanie w 1923. W czasie studiów na University of Colombus spory wpływ wywarł na niego Hoyt Sherman (malarz, rysownik, architekt), dzięki któremu Lichtenstein uczył się abstrakcyjnego podejścia do przedmiotów. Po odbyciu służby wojskowej w Europie (1943‑45) wykonywał portrety jazzmanów. Inspirował się postimpresjonizmem, kubizmem i Matisse’em. Z czasem pojawiła się geometryzacja (wpływ kubizmu) jego sztuki.
Po 1960 artysta wprowadził do swojej twórczości technikę, która miała imitować druk, estetyką bardzo zbliżoną do komiksu. Nadawał swoim obrazom onomatopeiczne tytuły, które udźwiękowiały przedstawiane sceny. Kolorowe punkty rastrowe imitowały druk, były rozprowadzane regularnie na białym tle. Oglądane z daleka wydawały się łączyć w jednolitą plamę.
Twarze postaci Lichtensteina posiadają wiele ekspresji, chociaż wyrażane są one w bardzo uproszczony sposób. Bohaterowie scen zdają się kontrolować swoje emocje i jak najdłużej zachować spokój. Dużo wyjaśniają też gesty, takie jak bezwładna dłoń kobiety w Nie boję się.
W 1965 roku malarz stworzył serię Brushstrokes (tłum.: pociągnięcia pędzlem), nawiązujących do ekspresjonizmu abstrakcyjnego i malarstwa gestu. Obraz można odczytać jako hołd złożony ekspresjonistom abstrakcyjnym, którzy wywarli duży wpływ na młodzieńczą twórczość artysty, lecz niektórzy krytycy uważają, że dzieło jest wyrazem drwiny z abstrakcji.
W swojej twórczości Lichtenstein często odwoływał się do sztuki z początku XX wieku. W jego obrazach znalazły się nawiązania do obrazów Cézanne’a, Matisse’a Picassa. Często były to bezpośrednie cytaty, jak w Kobiecie w kapeluszu z kwiatami z 1963 roku (Picasso), czy w Martwej naturze ze słojem złotych rybek z 1972 roku (Matisse). W latach 1973‑1974 Lichtenstein namalował kilka wersji Pracowni artysty, w każdej z nich cytując swój wcześniejszy obraz lub znane dzieło. Znalazły się w nim nawiązania do Picassa i Cézanne’a.
Wielkie akty Toma Wesselmanna
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D29ZJUZTR
Urodził się w 1931 w Cincinnati w stanie Ohio. W latach 1954‑56 odbył służbę wojskową, podczas której odkrył swoje artystyczne powołanie. Wykonywał wtedy rysunki humorystyczne i pragnął zająć się kreskówkami. Inspirował się Matisse’em.
We wczesnym okresie twórczości Wesselmann naklejał bezpośrednio na swe obrazy reklamy lub ogłoszenia oraz dołączał do nich rzeczywiste przedmioty, dzięki czemu uzyskiwał efekt przestrzenny asamblażuasamblażu.
Tom Wesselmann jest autorem cyklu Wanien, w której przedstawia kobietę w intymnej atmosferze łazienki. Sprzeczne jest połączenie intymności kobiety, ukazanej w pełnym akcie z surowym wnętrzem łazienki.
Jednym z najważniejszych osiągnięć artysty jest seria aktów Great American Nudes, których pierwsza wystawa miała miejsce w się w nowojorskiej Tanager Gallery w 1960 roku i była kontynuowana w latach późniejszych. Prace te odzwierciedlały jego zamiłowanie do kobiecego ciała i aktu.
Pozbawione bryły, płaskie i uproszczone ciała zawsze zachowywały u Wesselmanna najistotniejsze walory kobiecości: usta, włosy, paznokcie, sutki. Malarz umieszczał akty w przestrzeniach, które często zawierały elementy życia społeczeństwa konsumpcyjnego, wprowadzone za pomocą kolażu. Tak dzieje się w obrazie Wielki Akt Amerykański #27.
Wesselmann dąży do stworzenia ideału kobiecych ust. Zmysłowe, pomalowane szminką usta są rozchylone i wydmuchują dym.
Claes Oldenburg - realistyczne przedmioty
Claes Oldenburg (1929‑2022)to artysta amerykański szwedzkiego pochodzenia, jedna z najważniejszych postaci sztuki amerykańskiej i światowej XX. wieku. Oldenburg przyjechał do Nowego Jorku z Chicago w 1956 roku, gdy miał dwadzieścia siedem lat. Początkowo jego celem było przede wszystkim malarstwo, ale w 1960 roku zmienił zdanie i zainteresował się rzeźbą. Jego twórczość wpisuje się w jeden z głównych nurtów sztuki nowoczesnej pop‑artpop‑art, ale wymyka się prostym i jednoznacznym klasyfikacjom.
Odcięcie się od konwencji abstrakcyjnego ekspresjonizmuabstrakcyjnego ekspresjonizmu i skupienie na przedmiotach codziennego użytku, ubraniach, jedzeniu i innych dobrach konsumpcyjnych, traktowanych z ironią i zdeformowanych (poprzez użycie miękkich materiałów) oraz przeskalowanych, uważane jest za początek rzeźby pop‑art. HappeningiHappeningi i frapujące „mini‑muzea” Mouse Museum i Ray Gun Museum, aż w końcu monumentalne realizacje w przestrzeniach publicznych, przedstawiające agrafkę, pudełko zapałek, czy rożek lodów - warto zapoznać się z bogatą twórczością Claesa Oldenburga, by lepiej zrozumieć kierunki w jakich rozwinęła się sztuka współczesna w drugiej połowie XX. wieku.
Jeff Koons - artysta, który łączy tendencje w sztuce
Jeff Koons jest jedną z kluczowych postaci sztuki amerykańskiej drugiej połowy XX wieku. Jego twórczość rozwija idee dadaizmu i pop‑artu, wykorzystując przedmioty codziennego użytku oraz zabawki jako podstawę do tworzenia autonomicznych dzieł sztuki. Artysta świadomie operuje estetyką reklamy i kultury masowej, posługując się prostymi, łatwo rozpoznawalnymi formami. Koons umiejętnie wykorzystuje mechanizmy mediów, analizując ich wpływ na kształtowanie popularności i wartości symbolicznej dzieła.
Jeff Koons jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych artystów współczesnych, a jego twórczość konsekwentnie bada granice między sztuką wysoką a kulturą masową. Jego prace, często oparte na estetyce kiczu i przesady, wywołują silne reakcje odbiorców, ponieważ podważają tradycyjne kryteria wartościowania sztuki. Koons wykorzystuje strategie pop‑artu, przekształcając banalne przedmioty i zabawki w monumentalne obiekty, które testują nasze przyzwyczajenia estetyczne oraz sposób definiowania sztuki we współczesnej kulturze wizualnej
Pop‑artowa reinterpretacja tradycyjnego popiersia
Jeff Koons wykorzystuje wizerunki własne i Ilony Staller, przekształcając je w idealizowane, dekoracyjne obiekty o charakterystycznej dla pop‑artu gładkiej, lśniącej powierzchni. Jedną z takich prac jest Popiersie Bourgeois – Jeff and Ilona, rzeźba świadomie nawiązująca do klasycznej formy portretowego popiersia. Koons zestawia historyczny typ rzeźbiarski, wywodzący się ze starożytnego Rzymu i rozwinięty w baroku, z estetyką współczesnej kultury wizualnej. W Popiersiu Bourgeois łączy tradycyjną strukturę popiersia z popartową strategią idealizacji, połyskliwości i ornamentalności. W efekcie powstaje obiekt, który jednocześnie wykorzystuje język historii rzeźby i poddaje go krytycznej reinterpretacji charakterystycznej dla pop‑artu.
Po cyklu Made in Heaven zmieniła się pozycja Jeffa Koonsa w świecie sztuki: jego prace zaczęto postrzegać jako bardziej kontrowersyjne, lecz jednocześnie wzrosła ich rozpoznawalność i wartość rynkowa. W 1988 roku powstała jedna z kluczowych rzeźb artysty, Michael Jackson and Bubbles. Monumentalna porcelanowa figura, utrzymana w lśniącej, złocistej stylistyce, stanowi przykład popartowego przetworzenia ikony kultury masowej w obiekt o statusie dzieła sztuki. Rzeźba ta umocniła pozycję Koonsa jako twórcy operującego estetyką kiczu, idealizacji i spektakularności, a zarazem przyniosła mu szeroką sławę oraz znaczący sukces komercyjny.
Jeff Koons traktuje estetykę jako narzędzie komunikacji z szerokim gronem odbiorców, analizując, w jaki sposób formy wizualne odzwierciedlają preferencje i aspiracje różnych grup społecznych. W jego ujęciu estetyka nie służy schlebianiu gustom, lecz umożliwia przekazywanie treści poprzez rozpoznawalne, kulturowo zakorzenione obrazy i obiekty.
W tym kontekście powstała seria Equilibrium (1983–1993), w której Koons wykorzystuje gotowe przedmioty, m.in. sprzęt sportowy, przekształcając je w rzeźbiarskie obiekty o symbolicznym znaczeniu. Seria ta bada, w jaki sposób produkty konsumpcyjne przekazują wartości kulturowe oraz jak odzwierciedlają napięcia związane z mobilnością społeczną i presją sukcesu.
W twórczości Jeffa Koonsa widoczna jest łączenie idei pop‑artu z elementami zaczerpniętymi z tradycji dadaistycznej. Artysta wykorzystuje przedmioty codziennego użytku, zabawki oraz obiekty związane z kulturą masową, przekształcając je w autonomiczne dzieła sztuki. Jego praktyka opiera się na analizie współczesnej kultury konsumpcyjnej, w której przedmiot staje się nośnikiem znaczeń, a jednocześnie elementem wizualnego spektaklu. Koons świadomie operuje formami prostymi, natychmiast rozpoznawalnymi, co pozwala mu dotrzeć do szerokiego kręgu odbiorców i podkreślić demokratyczny charakter pop‑artowego języka. Istotnym aspektem jego działalności jest umiejętne wykorzystywanie mechanizmów funkcjonowania mediów oraz ich roli w kształtowaniu popularności i wartości symbolicznej dzieła sztuki. Koons analizuje relacje między sztuką a rynkiem, między estetyką masowej produkcji a statusem obiektu artystycznego. Skupia się na atrakcyjnością, połyskliwością i efektownością jako podstawowymi narzędziami oddziaływania.
Tendencje te szczególnie wyraźnie ujawniają się w realizacjach takich jak słynny Królik, Żółty pies balonowy oraz Tulipany. Oba dzieła wykorzystują estetykę kojarzoną z tandetą, przesadą i wizualną nadprodukcją, charakterystyczną dla kultury konsumpcyjnej. Monumentalna skala, intensywne barwy i lustrzana powierzchnia nadają im status obiektów spektakularnych, a jednocześnie podkreślają ich sztuczność i dekoracyjność.
Ilustracja interaktywna prezentująca wielokolorowe rzeźby ustawione w białym pomieszczeniu. Rzeźba składa się z wielu, nieregularnych, różnokolorowych fragmentów. Jest wysokie, ustawione na białym postumencie. Fotografia pojawia się na środku ekranu. Po jej obu stronach ukazują się łącznie cztery, okrągłe zdjęcia. Każde z nich przedstawia analogiczne dzieło, różniące się kształtami oraz barwami elementów, które ustawione są na tle szarych budynków. Na ilustracji jest pięć punktów interaktywnych, po kliknięciu na które podświetla się część posągu i wyświetla dodatkowa informacja: 1. O dziele. Informacja dodatkowa: Kolorowanka jest częścią rozpoczętej w 1994 roku serii „Celebration” Koonsa, monumentalnych rzeźb inspirowanych fascynacją doświadczeniami z dzieciństwa i optymizmem. Pierwowzór znajduje się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Wersje dzieła były pokazywane m.in. w Nowym Jorku, w Metropolitan Museum of Art (2008) oraz w londyńskiej Royal Academy of Arts (2011). 2. Wykonana jest ze stali chromowanej, polerowanej na wysoki połysk i “pokolorowanej” w żywych, półprzezroczystych odcieniach barw. Wyświetlona zostaje ilustracja dzieła ustawionego na tle szaro‑beżowego budynku zdobionego rzeźbieniami, fasadami oraz kolumnami. W tle znajdują się również białe busy oraz przechadzający się po placu ludzie. 3. Przypomina dziecięce bazgroły, przenosi w świat wyobraźni, fantazji i spontanicznej radości. Wyświetlona zostaje górna część dzieła na tle jasnego budynku oraz zachmurzonego nieba. 4. Falująca, chromatyczna powierzchnia mieni się i odbija otoczenie, wprowadzając wrażenie, przezroczystości, a płynnego ruchu. Wyświetlona zostaje fotografia środka dzieła, obok którego ustawiona jest ciemna rzeźba mężczyzny spoglądającego w niebo. Na jego ramieniu przewieszono wianek z białych kwiatów. 4. Rzeźba ma na celu uchwycenie dziecięcej ekstatycznej radości ze świata. Jest to pierwsza z prac, która trafi do stałej ekspozycji publicznej. Wyświetlone zostaje zdjęcie dzieła ustawionego na tle nowoczesnej, jasnoszarej galerii.
Podsumowanie
Pop‑art stanowi jedno z najważniejszych zjawisk w sztuce drugiej połowy XX wieku, odzwierciedlając głęboką transformację relacji między praktyką artystyczną a rzeczywistością społeczną. W nurcie tym dochodzi do świadomego włączenia motywów kultury masowej do języka sztuki, co prowadzi do redefinicji zarówno statusu dzieła, jak i roli artysty. Twórczość takich artystów jak Andy Warhol, Roy Lichtenstein czy Tom Wesselmann ukazuje, że obraz może funkcjonować równocześnie jako komentarz do współczesności i jej bezpośrednie odbicie, wykorzystujące estetykę reklamy, komiksu oraz mediów wizualnych. Zacieranie granic między sztuką wysoką a popularną, charakterystyczne dla pop‑artu, skutkuje poszerzeniem pola sztuki i jej odbiorców, czyniąc ją zjawiskiem powszechnym i silnie zakorzenionym w codziennym doświadczeniu. Jednocześnie nurt ten inicjuje refleksję nad mechanizmami konsumpcji, powielania wizerunków oraz funkcjonowania ikon kultury masowej, które w kontekście artystycznym zyskują nowe znaczenia i podlegają krytycznej reinterpretacji.