Ważne daty

Performance - próba definicji

Performance to rodzaj ulotnych działań wykonywanych przez artystę w obecności widzów bądź przed kamerą. Ciało performera staje się zarówno podmiotem, jak i przedmiotem w kreowanej przez niego sytuacji artystycznej. Podczas wystąpienia performer jest zarazem twórcą, narzędziem jak i materią sztuki. Psychika i cielesność – ruch, mimika, gest- łączą się ze sobą tworząc spójną całość. Działanie odbywa się w ściśle określonym kontekście czasu i przestrzeni, czasem z wykorzystaniem jakiś rekwizytów, realizowane według wcześniej przygotowanego scenariusza. Tematem performance’u może być każde dowolne zagadnienie, które zainteresuje artystę. Cechami charakterystycznymi tego działania artystycznego są procesualność, jednorazowość, ulotność i osobiste zaangażowanie artysty.

Tekst jest próbą wyjaśnienia, czym jest performance [czytaj: performens] jako działanie artystyczne, na czym polega oraz jaką rolę ogrywa w nim teraźniejszość.

RRh52hPVOYuny

Sztuka nowoczesna Mariny Abramovic „Artystka obecna”. Zdjęcie przedstawia dwie kobiety siedzące na krzesłach przy kwadratowym stole. Zarówno krzesła, jak i stół są wykonane z jasnego drewna. Kobieta siedząca po lewej stronie ubrana jest w długą, czerwoną suknię. Ma ciemne długie włosy upięte w warkocz. Kobieta siedząca po prawej stronie ubrana jest w czarne skórzane spodnie i  jasną kurtkę. Ma długie, ciemne, rozpuszczone włosy. Kobiety siedzą w przestronnym wnętrzu, w którym przy ścianach zgromadzeni są widzowie.

Dwa źródła Performance'u

Performance jest gatunkiem artystycznym, który ma podwójne korzenie. Z teatru wywodzi się jego widowiskowy i zbliżony do scenicznego charakter.

R1MJnn1n9hsB1

Czarno-białe zdjęcie spektaklu baletowego wykonane przez fotografa André Cros. Na zdjęciu widoczna jest scena, na której czterej mężczyźni w obcisłych strojach wykonują akrobacje. Po prawej stronie sceny stoi mężczyzna, na którego ramionach stoi kolejny z rękoma wzniesionymi ku górze. Tworzą pewnego rodzaju wieżę. Dwaj pozostali znajdują się po lewej stronie sceny, jeden stoi, drugi klęczy. Obaj wznoszą ręce w kierunku mężczyzny znajdującego się na górze.

Drugim źródłem powstania performance’u są sztuki plastyczne, zwłaszcza malarstwo gestu, konceptualizmKonceptualizmkonceptualizm i body art, w których akcent przesunięty jest z dzieła sztuki, czyli efektu pracy, na sam proces twórczy.

RvTnkFiEUWDgl

Zdjęcie przedstawia Jacksona Pollocka w czasie pracy nad swoim dziełem. Płachta materiału leży na podłodze. Obok stoją liczne puszki farby z włożonymi do nich pędzlami. Malarz stoi obok płótna, na którym robi kolorowe smugi machając pędzlem umoczonym w farbie.

RWG9c1GWHnZas

Zdjęcie przedstawia dzieło Alastaira MacLennan „Performance artystyczny”. Na chodniku, przy ulicy stoi stolik przykryty białym obrusem. Na stoliku stoją cztery talerze, dwie filiżanki i dwie szklanki. Naczynia wypełnione są czarną ziemią. Przy stoliku, na krześle siedzi mężczyzna ubrany na czarno. Na głowę ma założony czarny materiał, który całkowicie zasłania jego twarz i ramiona. Dodatkowo na czubku głowy leży biały sportowy but.

Sztuka Performance'u w Polsce

W Polsce po raz pierwszy użyto terminu performance podczas festiwalu IAM. International Artists Meeting zorganizowanego przez Henryka Gajewskiego w studenckiej Galerii Riwiera–Remont w Warszawie w dniach 28 marca – 6 kwietnia 1978 roku. W 1981 roku w Krakowie odbył się festiwal Performance/Manifestacje, czyli pierwsza szeroka prezentacja polskiego tego typu działania. Od początku lat osiemdziesiątych XX wieku pojawiły się one podczas wystąpień artystów na Międzynarodowych Spotkaniach Artystów, Naukowców i Teoretyków Sztuki w Osiekach. Najbardziej znanymi przedstawicielami performance'u w Polsce są: Zbigniew Warpechowski, Ewa Partum, Jerzy Bereś i Oskar Dawicki.

Zbigniew Warpechowski urodził się w 1938 roku. W latach 1956‑62 studiował architekturę na Politechnice Krakowskiej. Jest jednym z pierwszych polskich artystów, którzy zainteresowali się sztuką performance. Działanie to traktował jako filozoficzne, podyktowane potrzebą duchową bądź intelektualną. Prezentował je zawsze na żywo, w obecności publiczności, dopuszczając element improwizacji i nierzadko balansując na granicy ryzyka i niebezpieczeństwa.

RAn6tqrCChi7W

Ilustracja w formie prostokąta przedstawia czarno‑białą fotografię. Na pierwszym planie ukazany został mężczyzna o włosach średniej długości. Ubrany jest w białą koszulkę na długi rękaw, której jeden z rękawów posiada czarne paski praz ciemne spodnie. Wzrok oraz głowa mężczyzny skierowane są w lewą stronę. Jedną z rąk unosi delikatnie ku górze. Jest ona rozmazana na fotografii. W tle ukazuje się jasna ściana, na której umiejscowione są dwie pary jasnych drzwi. Pomiędzy nimi zawieszona jest duża, biała plansza z czarnymi napisami. Przed nią ustawiony jest ciemny stół. Przy suficie znajdują się ciemne belki.

Ewa Partum urodziła się w 1945 roku. W latach 1963‑65 studiowała malarstwo w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, a w latach 1965‑70 obroniła dyplom na wydziale malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Jej twórczość koncentrowała się wokół realizacji konceptualnych. Od początku lat siedemdziesiątych tworzyła tzw. poezję aktywną, będącą przełożeniem języka poetyckiego na działanie artystyczne. Najbardziej znaną jej realizacją jest powtarzany wielokrotnie i w różnych miejscach Poemat Ewy. Podczas działania  artystka wykorzystywała powycinane z białego brystolu szablony liter , które rozrzucane, tworzyły przypadkowe hasła.  Swoje performance wykonywała zarówno w przestrzeni ach zamkniętych, np. w galerii czy muzeum, jak również  w otwartej, na wolnym powietrzu, nadając im wymiar społeczny.Artystka jest uznawana za pionierkę sztuki feministycznejSztuka feministycznasztuki feministycznej w Polsce. Jej realizacje dotykają problemu funkcjonowania kobiet w społeczeństwie, stereotypów związanych z cielesnością, macierzyństwem i małżeństwem.

R1Ms8KViW3h6B

Czarno-białe zdjęcie przedstawia wnętrze pomieszczenia. Na podłodze rozłożone są litery alfabery. Pokrywają praktycznie całą podłogę. Na jednej ze ścian wyświetlone jest duże zdjęcie, na którym kobieta kuca na trawie obok drzew i z trawy podnosi rozrzucone litery alfabetu.

Jerzy Bereś urodził się w 1930 roku, zmarł w 2012. W 1956 roku ukończył studia z zakresu rzeźby na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierownictwem Xawerego Dunikowskiego. Początkowo zajmował się tylko rzeźbą. Później grubo ciosane, surowe  pnie łączył ze skórą i łańcuchami . Obiekty te przypominały narzędzia rolnicze i gospodarskie przedmioty użytkowe. W połowie lat sześćdziesiątych wykorzystywał je jako rekwizyty do działań artystycznych, opartych na aktywnym kontakcie z publicznością. Swoje performance nazywał manifestacjami, odnoszącymi się do romantycznego mitu tworzenia. W jego działaniach częstym elementem było  własne, nagie ciało, pokryte napisami i malowidłami.

R1JNmfageqkH9

Zdjęcie przedstawia Jerzego Beresia podczas ostatniego wystąpienia na Międzynarodowym Festiwalu Sztuki Efemerycznej Konteksty 2012 w Sokołowsku. Starszy mężczyzna z niebieską przepaską na czole, jest wzruszony, ma smutny wyraz twarzy. W tle stoi grupa ludzi.

R6rpSvznBBWzy

Czarno-biała fotografia przedstawia nagiego mężczyznę idącego drogą. Mężczyzna na biodrach ma przewieszoną kartkę z napisem CIAŁO ARTYSTY. W jednej ręce trzyma dwa kije, do których przymocowany jest niewielki walec. Mężczyzna ciągnie walec za sobą. W drugiej ręce, przewieszony przez ramię trzyma długi kij, na którego końcu umieszczony jest kawałek materiału z napisem DUCH ARTYSTY. Za mężczyzna idzie kobieta ubrana w długie spodnie, koszulę i kurtkę. W tle widoczne jest pole o fragment zabudowań.

Oskar Dawicki urodził się w 1971 roku. W 1996 roku kończył malarstwo na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jeszcze w trakcie studiów, w 1994 roku,  po spotkaniu ze Zbigniewem Warpechowskim, zainteresował się performancem. Tworzy również instalacje, fotografie i wideoartyWideoartwideoarty. Jego twórczość cechuje autokreacja, ironia i groteska. Porusza zagadnienia filozoficzne, odnoszące się do własnego bytu, tworzy działania, na potrzeby których wynajmuje śledzącego go  prywatnego detektywa , a następnie prezentuje na wystawie zebrane materiały, prosi ulicznych rysowników o stworzenie portretów pamięciowych.

Performance a happening

Gatunkiem zbliżonym do performance’u jest happeningHappeninghappening, który - w przeciwieństwie do performance’u - mniej skupia się na cielesności artysty. Jest to wydarzenie artystyczne,  ograniczone czasowo i wykonane według ustalonych wytycznych. Podstawową cechą happeningu jest angażowanie widzów do czynnego udziału w wydarzeniu, dopuszczając pewien element improwizacji.

Wychodzeniem na spotkanie z odbiorcą cechuje się happening [czytaj: hapening], łączący elementy teatru, muzyki, rzeźby. Jego twórcy ukazywali swoje działania w codziennych sytuacjach. Pionierem happeningu jest Allan Kaprow, [czytaj: alan kaproł] który pierwsze pokazy oparł na przypadkowym działaniu. Jeden z nich jest upamiętnia zdjęcie Sola Goldberga, przedstawiające „kobiety liżące dżem z samochodu” podczas happeningu „Gospodarstwo domowe” (1964).

R16WnLGSojxsU

Stare czarno białe zdjęcie przedstawia auto, wokół którego zebrało się kilka kobiet. Maska pojazdu pokryta jest dżemem, który zlizywany jest przez zgromadzone osoby.

Happeningi i teatr Tadeusza Kantora

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych Tadeusz Kantor zaczął intensywnie eksperymentować z formą sztuki zdarzenia, łącząc działania performatywne z elementami teatru i muzyki oraz wprowadzając je bezpośrednio w przestrzeń realną. Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów tych poszukiwań był „Panoramiczny happening morski”. Elementy teatru i muzyki połączył w „Panoramicznym happeningu morskim” Tadeusz Kantor.

RM1wkUTW3pW4m

Na starym czarno białym zdjęciu ukazana jest scena rozgrywająca się nad brzegiem morza. W płytkiej wodzie postawiono drabinę, na której stoi ubrany na czarno mężczyzna. Z prawej strony drabiny dryfuje łódka, w której siedzą dwaj mężczyźni trzymający w dłoniach wiosła. Trzeci mężczyzna stoi obok rufy łodzi. Na brzegu ustawiono osiem leżaków, w których siedzą ludzie. Za leżakami przechadza się mężczyzna ubrany w szlafrok w pionowe paski; w dłoni trzyma megafon.

Od 1965 roku Tadeusz Kantor realizował serię akcji artystycznych i happeningów, współpracując z warszawską Galerią Foksal, która stała się jednym z najważniejszych ośrodków jego działań poza teatrem Cricot 2. W tym okresie powstał m.in. happening Lekcja anatomii wedle Rembrandta z 1969 roku, przeprowadzony w przestrzeni Galerii Foksal. Działanie to stanowiło rozwinięcie jego koncepcji sztuki jako zdarzenia, w którym realność, przypadek i obecność widza stają się równorzędnymi elementami kompozycji.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych artysta rozwijał własną koncepcję teatru happeningowego, w którym działania sceniczne przenikały się z realnością i przypadkiem. W 1965 roku powstały pierwsze happeningi jego autorstwa, między innymi Cricotage oraz Linia podziału, stanowiące próbę przekroczenia granic tradycyjnego spektaklu i wprowadzenia widza w obszar zdarzenia artystycznego. Dwa lata później Kantor zrealizował Kurkę wodną według Stanisława Ignacego Witkiewicza, prowadząca do ukształtowania jego późniejszej estetyki teatru Cricot 2.

R1HzNiLObKP0M

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, która została wykonana podczas odgrywania sceny w teatrze w Klubie Studenckim „Stodoła” w Warszawie. Mężczyzna na scenie ubrany jest w czarny płaszcz i kapelusz. Ma odchyloną głowę do tyłu, prawą ręką łapie za czarną flagę, która umocowana jest do roweru.

R1Ull1kWvKMMq

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, która została wykonana podczas odgrywania sceny w teatrze do „Kurka wodna”. Na scenie jest dwóch mężczyzn, jeden z nich do Tadeusz Kanotra i otyła kobieta siedzącą na wysokim krześle. Kobieta jest ubrana w białą bluzkę na ramiączkach.

RXGm65dJZwbSj

Ilustracja przedstawia szkic maszyny do tortur do spektaklu „Kurka wodna”.

Happening, jak pisał sam Kantor, był konsekwentną kontynuacją jego dotychczasowych działań teatralnych i malarskich: „Dotychczas usiłowałem scenę przezwyciężyć, obecnie zrezygnowałem w ogóle ze sceny, to znaczy miejsca pozostającego w pewnym stosunku do widzów, w poszukiwaniu nowego miejsca miałem do dyspozycji teoretycznie całą rzeczywistość życiową.” (cyt. za: Jan Kłossowicz, Tadeusz Kantor) Rozczarowanie happeningiem przywiodło Kantora na powrót do teatru, tworzy kolejną formę teatru – teatr niemożliwy.

W 1973 roku powstaje spektakl Nadobnisie i koczkodany, wg S.I Witkiewicza, w których elementy happeningu zostały wchłonięte przez widowisko. W 1975 roku ogłosił manifest teatru śmierci, realizując legendarny spektakl Umarła klasa.

R1JLaHCUsoePd

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, która przedstawia aktorów na scenie, ubrani są wszyscy na czarno, mają smutne miny. Aktorzy odgrywali wolę w spektaklu „Umarła klasa”.

RE7MluOEwqbTo

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, która prezentuje aktorów na scenie, ubrani są wszyscy na czarno, mają smutne miny. Trzymają w ręce nekrolog na czarnym papierze białą czcionką, tekst: Józef Wgrzdągiel. Aktorzy odgrywali wolę w spektaklu „Umarła klasa”.

Formuła teatru śmierci polegała na stworzeniu plastycznej ilustracji mechanizmów pamięci. Sekwencje nierealnych obrazów, strzępy wspomnień, natrętnie powracające sceny, absurd sytuacyjny. Nasza cielesność i fizyczność wpływa na kształt naszej pamięci i wyobraźni.

Nie istniejąc bez formy, myślimy, a nawet czujemy obrazami. Kantor potrafił pokazać to na scenie. Stworzył niezwykle sugestywną przestrzeń, w której mieszają się żywi i umarli, gdzie ujawniają się najwstydliwsze pragnienia, najbardziej okrutne przeżycia. Wojna, miłość i zbrodnia, lęk, namiętność, nienawiść. Na spłowiałych, wyblakłych kliszach z rodzinnego albumu – osobista biografia splata się z historią, narodowe mity, prywatne obsesje wracają męczącym echem, jak w krzywym zwierciadle. Właśnie do tego nurtu przypisywane są najwybitniejsze i najbardziej znane spektakle artysty, powstałe w latach 80‑tych i pokazane z Teatrem Cricot 2: Wielopole, Wielopole z 1980 roku, Niech sczezną artyści z 1985 roku i Nigdy tu już nie powrócę – premiera spektaklu odbyła się 23 kwietnia w 1988 roku w Mediolanie, premiera krakowska: 23 stycznia 1990.

RXPMcOAfNpHj9

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, przedstawia odgrywaną scenę ze sztuki Wielopole, Wielopole. Na zdjęciu widocznym jest Tadeusz Kantor, który opiera się z rękoma o drewniany blat. Po prawej stronie siedzi kobieta odwrócona tyłem w długiej sukni, ręce ma złączone na pośladkach.

R24YpnhwLzmMf

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, przedstawiająca odgrywaną scenę ze sztuki Wielopole, Wielopole. Mężczyzna trzyma krzyż z ukrzyżowanym człowiekiem.

RaHlQaduJaW8m

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, przedstawiającą odgrywaną scenę ze sztuki „Niech sczezną artyści”. Kantor Tadeusz stoi pośrodku zdjęcia, ubrany w białą koszulę i czarny garnitur. Mężczyzna ma rozłożone ręce na boki.

R7dF2NeKUbHbg

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, przedstawiająca odgrywaną scenę ze sztuki „Nigdy tu już nie powrócę”. Tadeusz Kantor klęczy przed małą dziewczynką, która jest smutna, trzyma ją za rękę i rozmawia z nią. Wokół sceny znajdują się inni mężczyźni ubrani na czarno.

W 1990 roku Tadeusz Kantor pracował nad swoim ostatnim spektaklem, „Dziś są moje urodziny”, który miał stać się podsumowaniem jego artystycznej biografii i powrotem do najważniejszych motywów teatru pamięci. Próby trwały do ostatnich dni jego życia, a przedstawienie – choć ukończone jedynie w formie roboczej – zostało zaprezentowane przez zespół Cricot 2 już po śmierci artysty. Odbiór spektaklu nabrał przez to szczególnego wymiaru: stał się nie tylko finalnym ogniwem jego twórczości, lecz także symbolicznym pożegnaniem, w którym obecność Kantora została zastąpiona jego nieusuwalnym śladem w przestrzeni sceny.

R1W5kuRBNqLP3

Ilustracja przedstawia czarno-białą fotografię, prezentującą odgrywaną scenę ze sztuki „Dziś są moje urodziny”. Trzej mężczyźni w kapturach mają uniesione ręce i nogi w kierunku leżącego na drewnianych deskach mężczyzny. Zebrani robią zamach w celu sprawienia bólu mężczyźnie..

W widowiskach teatru śmierci uwypukla się obecna w całej twórczości Kantora koncepcja Realności Najniższej Rangi, o której mówił sam Kantor iż: „każe mi zawsze sprawy umieszczać i wyrażać w materii jak najniższej, biednej, pozbawionej godności, prestiżu, bezbronnej, często nawet nikczemnej.” (Tadeusz Kantor za: Jan Kłossowicz, Tadeusz Kantor).