Pamiętaj, które z wymienionych pojęć określają klasyczną sztukę opierającą się na tworzeniu trwałych obiektów przestrzennych, a które skupiają się na ulotnym działaniu i żywym procesie artystycznym.

Pomyśl o tym, że u podstaw sztuki akcji leży bezpośrednia obecność artysty przed publicznością, co mocno zbliża ten nurt do sztuk widowiskowych oraz tradycji scenicznej.

Przypatrz się kadrom z archiwalnych akcji artystycznych i spróbuj połączyć charakterystyczne rekwizyty (np. drewniane kłody) lub współczesny, garniturowy ubiór z konkretnymi postaciami polskiego performance'u.

Pomyśl o tym, który z wymienionych współczesnych performerów słynie z bardzo ironicznego wizerunku scenicznego i charakterystycznego, eleganckiego, błyszczącego stroju.

Zwróć uwagę na to, który z twórców odrzucał zachodni termin „performance” na rzecz pojęć mocno zakorzenionych w sferze rytuału, symbolu i tradycji.

Pamiętaj, aby dokładnie zweryfikować fakty historyczne dotyczące polskiej awangardy, analizując zarówno specyfikę akcji z literami alfabetu, jak i oficjalne daty powstawania grup artystycznych.

Pomyśl o pionierze polskiego performance'u, którego działania miały głęboki wymiar intelektualny i teoretyczny, a on sam wprost definiował swoją sztukę jako formę uprawiania filozofii.

Zwróć uwagę na termin określający dzieło sztuki, które dosłownie „otacza” widza, tworząc trójwymiarową przestrzeń, w którą można wejść całym ciałem.

Pamiętaj, że premiera legendarnego spektaklu Umarła klasa i ogłoszenie manifestu Tadeusza Kantora miały miejsce w drugiej połowie lat 70. XX wieku.

Pamiętaj, które legendarne dzieło Tadeusza Kantora miało swoją premierę w krakowskich Krzysztoforach w 1975 roku, a kilka lat później podbiło międzynarodową scenę w Australii.

Zwróć uwagę na formę tych ikonicznych działań Kantora, które polegały na bezpośredniej akcji w przestrzeni, angażowaniu przedmiotów powszechnego użytku oraz zacieraniu granicy między sztuką a życiem codziennym.

Zwróć uwagę na łączenie różnych dziedzin sztuki, pracę w realnej przestrzeni, rolę widza, obecność artysty, procesualność działań oraz przenikanie happeningu, teatru i sztuk plastycznych.

Argumenty i przykłady:

• Przekraczanie granic sztuk – teatr, happening, malarstwo, rzeźba: Kantor świadomie rezygnował z tradycyjnej sceny, wprowadzając działania w przestrzeń realną. Jego happeningi (Panoramiczny happening morski, Lekcja anatomii wedle Rembrandta) łączyły teatr, muzykę, performans i sztukę zdarzenia.

• Obecność artysty jako element dzieła: Kantor był fizycznie obecny na scenie, współtworząc działania, kierując nimi, komentując, wchodząc w relację z aktorami i widzami. W spektaklach Cricot 2 jego obecność była znakiem, gestem, komentarzem — częścią kompozycji.

• Teatr jako przestrzeń pamięci i biografii: W Umarłej klasie, Wielopolu, Wielopolu, Niech sczezną artyści, Nigdy tu już nie powrócę Kantor tworzył „teatr śmierci”, w którym mieszały się żywi i umarli, pamięć i wyobraźnia, biografia i historia. Jego teatr był totalnym doświadczeniem: plastycznym, emocjonalnym, filozoficznym.

• Widz jako współuczestnik zdarzenia:  w happeningach widzowie byli częścią kompozycji (plaża, leżaki, realna przestrzeń). W teatrze Cricot 2 widz nie oglądał „przedstawienia”, lecz uczestniczył w zdarzeniu, które go obejmowało.

• Procesualność i otwartość formy: Kantor traktował sztukę jako proces — nieustanne przekraczanie, poszukiwanie, eksperyment. Jego ostatni spektakl Dziś są moje urodziny pozostał niedokończony, a mimo to został wystawiony — jako świadectwo, że dzieło Kantora jest zawsze w ruchu.

Wniosek:

Kantor jest artystą „totalnym”, ponieważ jego twórczość obejmuje wszystkie elementy sztuki: przestrzeń, ciało, pamięć, widza, proces, rytuał, teatr, malarstwo i działanie. Jego dzieła nie są zamkniętymi obiektami, lecz żywymi zdarzeniami, w których sztuka przenika się z życiem, a artysta staje się ich integralną częścią.

Zastanów się, jak oba nurty przesunęły akcent z trwałego obiektu na działanie, proces, obecność i relację z odbiorcą.

Teza: Performance i happening radykalnie zmieniły rozumienie dzieła sztuki, zastępując materialny obiekt działaniem, procesem i relacją między artystą a widzem.

Argumenty i przykłady

• Performance: ciało jako narzędzie i materia sztuki; jednorazowość, ulotność, procesualność; obecność artysty jako kluczowy element (Artystka obecna Mariny Abramović). 

• Happening: aktywizacja publiczności, improwizacja, działania w codziennych sytuacjach (Allan Kaprow – Gospodarstwo domowe, Fluids). 

• Kantor: sztuka zdarzenia, praca w realnej przestrzeni, łączenie happeningu z teatrem (Panoramiczny happening morski, Lekcja anatomii wedle Rembrandta). 

• Oba nurty: odejście od trwałego dzieła na rzecz czasu, przestrzeni, obecności i doświadczenia.

Wniosek: Performance i happening przekształciły sztukę w działanie, w którym znaczenie powstaje w procesie, a nie w materialnym obiekcie.

Zwróć uwagę na cielesność jako komunikat, ryzyko, ból, obecność, gest, symbolikę, feministyczny wymiar oraz rytuał.

Argumenty i przykłady

• Marina Abramović: ciało jako próba wytrzymałości, obecność, czas, relacja z widzem (Artystka obecna). 

• Zbigniew Warpechowski: ciało jako narzędzie filozoficznego doświadczenia, improwizacja, ryzyko (Dialog z rybą, Rąsia). 

• Ewa Partum: ciało jako manifest feministyczny, krytyka społecznych ról (Samoidentyfikacja). 

• Jerzy Bereś: ciało jako element rytuału, symboliczna struktura, połączenie z materiałem (Pomnik artysty).

Wniosek: Choć strategie różnią się, wszyscy artyści traktują ciało jako nośnik znaczeń, przekraczając granice tradycyjnej sztuki i redefiniując relację między artystą a widzem.

Zwróć uwagę na różnice między działaniami konceptualnymi, cielesnymi, rytualnymi i teatralnymi. Zastanów się, jak każdy z twórców rozumiał „zdarzenie artystyczne”.

Teza: Polski performance i happening rozwijały się w kilku odmiennych kierunkach — konceptualnym, cielesnym, rytualnym i teatralnym — tworząc różne modele sztuki opartej na działaniu.

Argumenty i przykłady

• Warpechowski: działania filozoficzne, ryzykowne, oparte na improwizacji i bezpośrednim kontakcie z widzem (Dialog z rybą, Rąsia). 

• Partum: działania konceptualne i feministyczne, poezja aktywna, język jako materiał sztuki (Poezja aktywna, Samoidentyfikacja). 

• Bereś: działania rytualne, wykorzystanie surowych materiałów, ciało pokryte napisami, symboliczne rekwizyty (Pomnik artysty). 

• Kantor: happening jako sztuka zdarzenia, praca w realnej przestrzeni, łączenie happeningu z teatrem (Panoramiczny happening morski, Lekcja anatomii wedle Rembrandta).

Wniosek: Polski performance i happening tworzyły odmienne modele sztuki działania — od konceptualnych eksperymentów, przez cielesność i rytuał, po teatralne zdarzenia — ukazując szeroki zakres możliwości sztuki opartej na obecności i procesie.

Zwróć uwagę na obecność, interakcję, aktywizację widza, pracę w przestrzeni publicznej, teatr zdarzenia, milczenie, czas i rytuał.

Teza: Performance i happening zmieniły relację artysta–widz–przestrzeń, czyniąc ją dynamiczną, interaktywną i opartą na współobecności.

Argumenty i przykłady

• Abramović: relacja oparta na milczeniu, obecności, uważności; widz staje się współuczestnikiem (Artystka obecna). 

• Kaprow: widz jako aktywny uczestnik, działania w codziennych sytuacjach (Gospodarstwo domowe, Fluids). 

• Kantor: teatr zdarzenia, praca w realnej przestrzeni, widz jako element kompozycji (Panoramiczny happening morski, Lekcja anatomii wedle Rembrandta). 

• Przestrzeń: galeria, ulica, plaża, teatr — przestrzeń realna staje się sceną.

Wniosek: Działania performatywne i happeningowe przekształciły sztukę w doświadczenie współobecności, w którym artysta, widz i przestrzeń tworzą jedną, dynamiczną strukturę.