(gr. allēgoría - allēgoreín - mówić w przenośni, obrazowo) motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym i bezpośrednio przedstawionym ma ukryte znaczenie dodatkowe, pozostawione domyślności czytelnika lub wyjaśnione przez autora.

w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów rom. (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

(franc. bordure) 1) ozdobny pas obramiający tkaninę, stanowiącą zamkniętą całość dekor. (arrasy, gobeliny, kobierce, kilimy, makaty); 2) niekiedy obrzeżenie stosowane w podobnie rozwiązanych kompozycjach malarskich (np. iluminacjach), rzeźbiarskich i graficznych; 3) w ogrodach wzorzyste obramienie w formie wąskiego pasma kwiatowego, stosowane jako obrzeżenie kwater, gazonów, kobierców kwiatowych lub klombów.

znak ☧ – ligatura (połączenie dwóch lub więcej liter w jedną) dwóch greckich liter „Χchi” (chi) i „Ρrho” (rho), jeden z najstarszych chrystogramów używanych przez chrześcijan. ☧ Znak chi rho powstał z nałożenia na siebie pierwszych dwóch liter „Χchi” i „Ρrho” greckiego słowa Chrystus ΧchiΡrhoΙiotaΣsigmaΤtauΟomicronΣsigma, tworząc monogram ⳩. Oznacza więc skrót „Chr”.

sproszkowane szkło stopione w wysokiej temperaturze, nałożone najczęściej na podłoże metalowe; także technika zdobienia tym sposobem i samo dzieło nią wykonane; sztukę zdobienia emalią nazywa się emalierstwem (staropol. robota szmelcowana, smaltowanie); w szerszym znaczeniu używa się terminu emalia na oznaczenie pewnych typów barwnych glazur ceramicznych. Emalię sporządza się ze szkła barwionego tlenkami metali, utartego na proszek, rozrobionego wodą lub klejem, kładzionego następnie na wygładzonej powierzchni metali szpachlą lub pędzlem (na podłoże nadaje się najlepiej złoto, miedź, brąz, mosiądz i tombak); tak przygotowaną dekorację ogrzewa się do odpowiedniej temperatury, w której szkło topiąc się tworzy powłokę trwale związaną z podłożem; powierzchnię emalii szlifuje się i poleruje.

(od ewangelia, z gr. eu‑angelion - dobra nowina) księga liturgiczna zawierająca pełny tekst czterech Ewangelii, często bogato iluminowana, w cennych oprawach.

(łac.) zapinka lub agrafa, ozdoba służąca do spinania szat, stosowana powszechnie od epoki brązu we wszystkich krajach; wyszła z użycia we wczesnym średniowieczu. Fibule miały dwie zasadnicze formy: jednoczęściowa (kabłąk i szpila stanowiły jeden kawałek i łączyła je sprężyna lub - głównie w fibule rzymskiej - zawiaskowa konstrukcja) i dwuczęściowa (szpila zaopatrzona w rozszerzonym końcu w otwór obracała się naokoło kabłąka). Fibulom nadawano różnorodne formy i bogatą ornamentykę, zdobiono emalią i wysadzano kamieniami, wyrabiano je najczęściej z brązu; fibule ze srebra i złota zdobione bywały bogato filigranem. 

(gr. eikṓn – obraz,  gráphō – piszę), dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

łac. illuminatio, miniatura do tekstu rękopiśmiennego na pergaminie.

(łac. initialis, od initium - początek, wejście) litera rozpoczynająca rozdział lub poszczególne partie tekstu w rękopisach lub drukach, wyróżniająca się wielkością, kształtem, kolorem lub ornamentem. Inicjał pojawiał się sporadycznie w późnoantycznych rękopisach V w.; od 2 poł. VII w. uformowany przeważnie ze stylizowanych ciał zwierzęcych i ptasich był głównie ozdobą rękopisów merowińskich; w rękopisach iryjskich (pocz. VII w.) i karolińskich ornamentyka rozbudowała się zajmując nieraz całą stronę rękopisu; przez całe średniowiecze pozostał głównie ozdobą rękopisów. Od okresu romańskiego poczynając po renesans zaczęto umieszczać w inicjałach, wśród splotów liści i wstęg, postacie ludzkie, w gotyku całe sceny figuralne.

(gr. calligraphia) sztuka pięknego i wyraźnego pisania, szczególnie rozwinięta w Chinach, gdzie jest traktowana jako dziedzina sztuki na równi z malarstwem i nierozłącznie z nim związana; napis umieszczony na obrazie stanowi integralną część jego kompozycji; z drugiej strony sama inskrypcja kaligraficzna może być dziełem sztuki, w którym wypracowany kształt znaków nie stanowi żadnego komentarza dla kompozycji malarskiej,

(franc. camee, wł. cameo, z hiszp. camafeo, może z arab.) wypukło rzeźbiona, przeważnie w nieprzezroczystych kamieniach półszlachetnych i muszlach; aby uzyskać efekty kolorystyczne wykorzystywano umiejętnie warstwy barwnych kamieni; warstwa głębsza, zwykle ciemniejsza, stanowiła tło, wierzchnia, przeważnie biała - motyw płaskorzeźby; oprawiane w złoto, srebro, zdobiły biżuterię i wyroby złotnicze już od czasów starożytnych. 

(franc. contour) zarys kształtu postaci lub przedmiotu; linia obwodząca kształt przedstawiony na rysunku lub malowidle i odgraniczająca jedną płaszczyznę od drugiej; konturowanie: akcentowanie przez przesadne niekiedy pogrubienie linii; manierę taką stosowano często w stylizacjach, podkreślających płaszczyznowość ujęcia (np. w malarstwie monumentalnym, w secesji.

(ang. linear, franc. lineaire, z łac. linearis, od linea - sznur lniany) sposób kształtowania kompozycji malarskiej lub graficznej, polegający na wydobyciu kształtu, plastyki i ekspresji przedstawianego przedmiotu czy postaci przez akcentowanie wartości dekoracyjnych, głównie konturu i linii.

(łac. manuscriptum - pisany ręcznie, rękopis) oryginalny tekst napisany ręcznie przez autora na materiale piśmienniczym (np. pergaminie, papierze). W kontekście historycznym odnosi się do zabytkowych ksiąg i pism sprzed epoki druku.

technika wyrabiania z blachy metalowej przedmiotów użytkowych i dekoracyjnych, głównie za pomocą kucia, wyginania, cięcia i wytłaczania; termin wprowadzony w latach 20. XX w.

(gr. monos - jedyny + gramma - litera) znak jednoliterowy lub składający się z kilku liter stojących obok siebie albo powiązanych w jedną całość (najczęściej z początkowych liter imion lub imienia i nazwiska), może być także skrótem jednego czy kilku słów, a nawet całych zdań. Od V w. p.n.e. stosowano monogramy na monetach, a od I w. p.n.e. na nagrobkach i przedmiotach przenośnych, np. wazach; w średniowieczu m. zastępował podpis na listach, dokumentach i pieczęciach; od ostatniej ćw. XV w. monogramy używane były przez artystów i rzemieślników zarówno jako sygnatura dzieła, jak i zastrzeżenie prawa własności; od okresu renesansu obok m. zaczęto używać pełnego lub skróconego nazwiska artysty (sygnatura). Monogram występuje często w herbach, sygnetach oraz na przedmiotach użytku osobistego; znalazł też zastosowanie jako motyw ornament, umieszczany w ozdobnym kartuszu na budowlach. Średniowiecznych artystów anonimowych, znanych tylko z dzieł sygnowanych monogramami, nazywamy monogramistami (np. Mistrz E.S.).

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z 2 równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

ornament złożony z linii, wstęg, taśm, pasów albo listew (plecionka geometryczna), ciał zwierzęcych lub wstęg z głowami i kończynami zwierzęcymi (plecionka zwierzęca), łodyg roślinnych albo wstęg z liśćmi i kwiatami (plecionka roślinna); elementy plecionki zachodzą na siebie raz górą raz dołem (jak w koszykarstwie lub tkactwie), splatają się często w zawiłe układy ósemek, spirali, warkoczy itp.; znana była już w czasach prahistorycznych; najpopularniejsza w sztuce Bliskiego Wschodu i wczesnego średniowiecza. Występuje w sztuce w licznych odmianach; jest charakterystycznym ornamentem wyrobów rzemiosła artystycznego, stosowana również w architektonicznej dekoracji rzeźbiarskiej (plecionka romańska), w malarstwie miniaturowym (iluminowane plecionki iryjskie), w mozaikach.

(niem. Reliąuiar, wł reliąuiaro, od reliąuia - relikwia) sprzęt kultowy służący do przechowywania relikwii; wykonywany ze szlachetnych metali, kości słoniowej lub szkła, przybiera różnorodne kształty, m.in. ampułki, skrzynki, sarkofagu, krzyża i narzędzi męki (dla relikwii pasyjnych), hermy, monstrancji itp. W średniowieczu najczęściej stosowaną formą relikwiarza był sarkofag z dwuspadowym daszkiem, wykonany z kości słoniowej lub drewna pokrytego emalią albo złotą blachą repusowaną, zdobiony drogimi kamieniami lub dekoracją malarską.

mały przenośny pulpit w kształcie skrzyneczki z pochyłym otwieranym wiekiem ustawiany na stole lub opierany na kolanach, służący w średniowieczu do pisania i czytania; zwykle bogato zdobiony; 2) pomieszczenie w średniowiecznych klasztorach, w którym zakonnicy, tzw. skryptorzy lub skrybowie, zajmowali się przepisywaniem ksiąg. 

przejaw intertekstualności, celowe naśladowanie w wypowiedzi będącej realizacją danego stylu wybranych cech stylu innego, wyraźnie odcinającego się, dającego rozpoznać jako cudzy i zewnętrzny; w plastyce: przekształcenie formy przedstawionych postaci lub przedmiotów dla podkreślenia walorów dekoracyjnych.

(wł. tondo - dosł. krąg, talerz) obraz lub płaskorzeźba w kształcie koła, popularna szczególnie w renesansie wł. dla przedstawień religijnych.

w sztuce plastycznej przedstawianie w kształcie zwierząt (realnych lub fantastycznych) bóstw, pojęć abstrakcyjnych, zjawisk przyrody itp.