Przestrzeń do odkrycia

Ten nowy styl, zwany gotyckim znacznie później, miał początek we Francji północnej około roku 1140, skąd rozpowszechnił się na dalsze kraje środkowo i północno‑europejskie. Nazwę gotyk rozpowszechnili Włosi jako nowy, barbarzyński kierunek o odrębnych cechach stylowych. Giorgio Vasari określał go jako monstruosa e barbara (monumentalny i barbarzyński), pisząc: Ci barbarzyńcy stworzyli styl własny, mieszaninę pinakli, wieżyczek i groteskowej dekoracji, niepotrzebnych detali, którym zupełnie brak piękna klasycznego. Jednak gotyk, stosując inne niż klasyczne rozwiązania, osiągnął najwyższy poziom techniki, kształtując styl oparty na nowatorskiej formie i konstrukcji. Korzystał z osiągnieć romanizmu, lecz znacznie go ulepszył i wzbogacił, udoskonalił konstrukcję, pozbawił budowle ciężkości.

Polecenie 1

Porównaj kościoły: romański i gotycki. Wskaż różnice w cechach brył tych budowli. Wymień ich cechy.

R14EFLUGH84OX

Ilustracja przedstawia widok perspektywiczny na rekonstrukcję bryły kościoła Cluny III. Widoczny jest na niej układ poszczególnych segmentów – nawy główne i boczne, wieże od strony wschodniej, a od zachodu transepty oraz powstałe na ich przecięciach z nawami wieże i wieżyczki, ambit i apsydy.

RTSDVD85OCTTR

Fotografia kościoła Notre Dame w Paryżu od strony południowo‑zachodniej. W południowej części widoczny jest szczyt transeptu dekorowany ogromną rozetą oraz mniejszą w ryzalicie. Na przecięciu nawy głównej i transeptu usytuowana jest smukła wieżyczka z iglicą. Po wschodniej stronie widoczny jest fragment konstrukcji przyporowej, a po stronie zachodniej znajdują się dwie wieże.

R1A34OU94Z22P

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na ogólny kształt budowli — czy jest ciężka i zwarta, czy smukła i wysoka. Porównaj liczbę i rozmieszczenie wież, proporcje bryły oraz wielkość otworów okiennych. Zastanów się, które elementy dominują wizualnie i jak budowla oddziałuje swoją formą — czy sprawia wrażenie stabilnej i masywnej, czy dynamicznej i lekkiej.

Pokaż odpowiedź

Kościół Cluny III, jako przykład architektury romańskiej, ma masywną i zwartą bryłę. Widoczne są grube mury, liczne wieże o prostych kształtach oraz stosunkowo niewielkie otwory okienne. Całość sprawia wrażenie ciężkiej, stabilnej i podporządkowanej poziomemu układowi. Notre‑Dame w Paryżu prezentuje bardziej strzelistą i wertykalną formę. Jej bryła jest wysoka, bogato zdobiona, z dużą ilością detali architektonicznych. Okna są większe, podłużne, a całość sprawia wrażenie lekkości i wznoszenia się ku górze. Różnice w bryłach wskazują na całkowicie różne założenia estetyczne i rozwiązania techniczne — romańska budowla podkreśla masywność i trwałość, a późniejsza forma Notre‑Dame dąży do ekspresji i wizualnej lekkości.

Symbolika i funkcja katedry

Sakralna architektura gotycka charakteryzowała się strzelistymi wieżami, smukłymi kolumnami, ostrymi łukami i wąskimi oknami. Wszystkie te elementy symbolizowały duchowe dążenie ku Bogu. Konstrukcje gotyckich świątyń miały wyrażać harmonię między człowiekiem a Stwórcą. Boska obecność była podkreślana przez światło wpadające do wnętrza przez ogromne, zdobione witrażami okna. Katedra stawała się odbiciem boskiego ładu i wyrazem uwielbienia.

Budowle gotyckie świadczyły również o zamożności fundatora, miasta lub władcy. W ich formie odzwierciedlano miejsce człowieka na drodze do wieczności. Architekci tej epoki osiągnęli szczyt możliwości technicznych i artystycznych, tworząc dzieła, które przetrwały do dziś. Człowiek gotyku podążał drogą wyznaczoną przez teocentryzm.

Układ przestrzenny i system konstrukcyjny

Konstrukcja kościoła gotyckiego opierała się na systemie szkieletowym i przyporowym. Założone zazwyczaj na planie krzyża łacińskiego o trzech lub więcej nawach kościoły oparte były na dwóch układach – bazylikowym i halowym o wydłużonym prezbiterium zakończonym apsydą z kapliczkami. Najważniejszym osiągnięciem konstrukcyjnym było wyodrębnienie elementów nośnych, udoskonalenie konstrukcji sklepień i uzyskanie statyczności bardzo wysokich naw. Na zewnętrznych ścianach naw bocznych wznoszono zakończone pinaklem lub sterczyną tzw. wieże sił, które za pomocą łęków przyporowych przejmują nacisk sklepienia nawy głównej, przenosząc go nad dachami naw bocznych lub ukrytych poddaszy. Dekorowane czołgankami i zwieńczone kwiatonem pinakle (fiale, sterczyny), oprócz funkcji dekoracyjnej, naciskały na wieżę. W kościołach halowych, posiadających równe nawy, do ścian dostawiono przypory lub skarpy.

Sklepienia jako wyraz techniki i estetyki

W gotyku, w wyniku ewolucji budowlanej zapoczątkowanej przez cystersów, ze sklepienia krzyżowego, wykształciło się sklepienie żebrowe.  Budowniczowie podnieśli je i zastosowali żebra wzmacniające, na których opierała się kolebka sklepienia – pełniły więc funkcję nośną, a w wyniku złożonych ich kształtów i przekrojów stanowiło jednocześnie ważny element dekoracyjny. Na przecięciu żeber sklepiennych znajdował się zwornik zdobiony często rzeźbą. Poprzez dodawanie żeber wykształcił się nowy typ sklepienia gwiaździstego, w wyniku zastosowania wysklepek – sklepienie kryształowe. Stosowanie żeber tworzących w rzucie siatkę, rozwinęło - analogicznie - sklepienie zwane siatkowym.

Dekoracja głowic

Funkcję nośną pełni gotycki filar, którego przekrój stanowi zespół złożonych elementów, będących przedłużeniem żeber sklepiennych. Ustawiony na wysokim cokole filar dekorowany jest głowicą, pokrytą realistycznymi ornamentami roślinnymi w kształcie kielichowo skomponowanych liści dębu, klonu, bluszczu. Rzadko pojawiają się w gotyku filary wolnostojące, częściej dzielą triforia lub są obramieniem okien.

R2K57NXTL9RLS

Czarno‑biała ilustracja przedstawia głowicę liściastą wczesnogotycką o kształcie ściętego ostrosłupa, którego ściany zostały bogato przyozdobione ornamentami w kształcie liści.

R1Q4HATOFO16K

Zdjęcie przedstawia starożytny kamienny budynek z kilkoma kolumnami i witrażami. Wygląd tej budowli sugeruje, że może to być średniowieczna katedra lub kaplica, prawdopodobnie używana jako miejsce kultu przez wieki. Ściany budynku wykonane są z szarych kamieni, ułożonych starannie w skomplikowany wzór, zaś dach zdobią wysokie wieże i arkady. Po obu stronach ściany znajdują się zdobiące witraże. W każdym oknie zastosowano wiele kolorowych szklanych elementów, takich jak niebieski, zielony, żółty i czerwony, tworząc piękne wzory i pozwalając barwnemu światłu przenikać do wnętrza.

RCKE3AC16M51K

Czarno‑biała ilustracja przedstawia głowicę pączkową wczesnogotycką o kształcie ściętego ostrosłupa, którego ściany zostały bogato przyozdobione ornamentami w kształcie pączkujących gałęzi - czyli takich, gdzie na poszczególnych gałęziach pojawią się owoce.

R1H19DDAAMXZC

Zdjęcie przedstawia świątynie z witrażami. Budynek jest wykonany z ciemnego kamienia i prezentuje piękną gotycką architekturę. W głównej fasadzie znajdują się kilka wysokich arkad, prowadzących do głównego wejścia, które flankują dwie kolumny po obu stronach. Wnętrze świątyni zawiera rzędy ławek prowadzących do ołtarza na przedzie. Obok jednego z okien znajduje się okrągły wzór z centralną gwiazdą.

RH6CCTUZKZQJ2

Ilustracja przedstawia głowicę liściastą z winoroślą, którego ornamenty na górnej części filaru przypominają kształtem liście winogron, pomiędzy którymi znalazły się grona.

RXV1AEU7GM591

Na tej fotografii przedstawiono dużą, bogato zdobioną salę z licznymi witrażami. Ściany wykonane są z kamienia, a podłoga ułożona w symetryczny wzór z kafelków. Przestrzeń jest zaopatrzona w kilka rzędów krzeseł, z każdym z nich posiadającym poduszki. W centralnej części pomieszczenia znajduje się ołtarz otoczony dwoma stołami po bokach. Całość wieńczy sklepiony sufit zdobiony wzorami, oraz witraże umieszczone powyżej. Kaplica została zbudowana w stylu gotyckim, co można zaobserwować w charakterystycznych cechach takich jak ostrołukowe łuki, żeberkowe sklepienia, przypory oporowe i inne elementy typowe dla średniowiecznych kościołów.

R1GAUVK4UPGC4

Ilustracja przedstawia głowicę z suchymi liśćmi, której ornamenty na górnej części filaru przypominają kształtem wysuszone liście drzew.

RECVFLN9HAU47

To zdjęcie ukazuje dużą kamienną kolumnę z rzeźbami i zdobieniami. Kolumna znajduje się na zewnątrz, prawdopodobnie w pobliżu kościoła lub innego obiektu sakralnego. Podstawa kolumny zdobiona jest licznymi ornamentami w formie wolut, które służą celom dekoracyjnym. Również krawędzie kolumny ozdobione są dekoracyjnymi elementami.

Dekoracja i funkcja okien gotyckich

Okna gotyckie zamknięte były łukiem ostrym. Dzięki przejęciu przez filary i wieże sił funkcji nośnej, okna mogły wypełniać sporą powierzchnię muru. Dekorowane były maswerkami z wieloliściami i wypełnione barwnymi witrażami. Symbolikę świątyń gotyckich wzbogacił wizerunek Najświętszej Maryi Panny w postaci okrągłego okna zwanego rozetą. To właśnie za jej pośrednictwem człowiek prowadzony był do wnętrza świątyni. Rozeta w katedrze NotreDame w Paryżu ma średnicę 14 metrów.

R1OFQ21HTXDUG

Ilustracja przedstawia rozetę z kościoła Notre Dame w Paryżu. Na jej dekorację składają się wielobarwne witraże ułożone w kształt rozwiniętej różycy. W dolnych polach po obu stronach zostały zamieszczone dwa niewielkie wieloliście, tworząc w tej części proste, kwadratowe zamknięcie witrażu, od góry mającego kształt kolisty.

Gotycki portal

Reprezentacyjną częścią kościoła gotyckiego są portale o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Szczególną uwagę zwraca typ monumentalny — o szerokich rozglifieniach, zdobiony rzeźbą figuralną, z kolumienkami ustawionymi w uskokach. Górna część portalu zamknięta jest rzędami archiwolt, również cofniętymi w głąb, które otaczają pole wypełnione rzeźbionym tympanonem. Tego rodzaju portale, określane jako perspektywiczne, często obejmują dwa lub trzy otwory wejściowe, znane jako portale bliźniacze lub potrójne.

Dodatkowo w portalach pojawia się rzeźba o właściwych proporcjach i złożonej tematyce ikonograficznej. Na tympanonach, archiwoltach i ościeżach zamieszczone są  postacie świętych, personifikacje, proroków, będących pośrednikami pomiędzy wiernymi a Bogiem.

R1JSS63N2261K

Zdjęcie przedstawia portal zakończony ostrym łukiem. Portal składa się z czterech pasów, stopniowo wgłębiających się w ścianę budynku. Na każdym pasie umieszczono duże podobizny mężczyzn w szatach i wysokich, podłużnych czapkach. Nad nimi umieszczono małe rzeźby, również przedstawiające postacie. W centralnej części portalu wysoka kolumna, która w górnej części posiada rzeźbę postaci. Nad kolumną, w centrum portalu znajduje się element o trójkątnym kształcie, pokryty trzema poziomymi pasami z płaskorzeźbami postaci.

Zapoznaj się z audiobookiem, zawierającym tekst znanego historyka sztuki, Nikolausa Pevsnera, a następnie wykonaj polecenie.

Polecenie 5

W odniesieniu do tekstu Pevsnera z poniższego audiobooka, wskaż, jaka idea towarzyszyła budowniczym gotyckich katedr i czemu służyła.

R4uhtYvgejtlk

Audiobook Katedra i scholastyka (…) Gotyckie katedry były wyrazem scholastycznego ducha nie tylko w sensie ogólnym i w przenośni, lecz ponadto bezpośrednim pismem obrazowym wielkich encyklopedii, kamiennymi zwierciadłami (specula) świata doczesnego i królestwa niebieskiego. W głównym portalu katedry w Reims, na środkowym filarze stoi posąg Najświętszej Marii Panny, a ościeża portalu zdobią liczne figury, między innymi grupa Zwiastowania, Nawiedzenia i Ofiarowania w świątyni. W górze, w wimpergach trzech portali widoczne są sceny Ukrzyżowania, Ukoronowania Matki Boskiej i Sądu Ostatecznego. Nie tylko w rzeźbach portali, lecz także w witrażach okien, w płaskorzeźbach cokołów, fryzach i archiwoltach , w ozdobach przypór i zworników ukazuje gotycka świątynia wciąż na nowo życie Chrystusa, Marii i świętych, przy czym ci ostatni bywają przedstawiani zawsze wraz z atrybutami charakteryzującymi ich osoby, a więc św. Piotr z kluczami, św. Mikołaj z trzema złotymi kulami, św. Barbara z wieżą i św. Małgorzata ze smokiem; dalej znajdujemy sceny i postacie ze Starego Testamentu, jak na przykład stworzenie Adama, Jonasza z wielorybem, Abrahama i Melchizedeka, a ponadto sceny alegoryczne zaczerpnięte z przypowieści, jak np. Mądre i Głupie Niewiasty, Sybille, uchodzące za zwiastunki przyjścia Chrystusa, itd. Nie brak tu także tematyki o świeckiej treści, jak siedem sztuk wyzwolonych, znaki zodiaku z przedstawieniem prac przypadających na poszczególne miesiące, jak szczepienie drzewek, strzyżenie owiec czy też ubój świń. Świeckie sprawy łączą się tu ze świętymi w jedno kompendium ogólnej ówczesnej wiedzy. Wszystko to jednak jest - jak powiada św. Tomasz - "urządzone, aby świadczyć o Bogu". Tak więc Jonasz przedstawiony jest nie tylko ze względu na to, co o nim podaje Stary Testament, lecz głównie dlatego, że trzy dni spędzone w paszczy wieloryba uzmysławiają śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa, podobnie jak scena z Melchizedekiem ofiarującym Abrahamowi chleb i wino, miała przypominać misterium Wieczerzy Pańskiej. Dla człowieka średniowiecza wszystko było wypełnione symboliczną treścią. Ostateczne i najgłębsze znaczenie rzeczy leżało poza materialnym bytem. Pomyślmy choćby o wizerunkach dwóch mieczy - cesarskiego i papieskiego, będących przecież alegorią teorii politycznych. Dla Wilhelma Duranda plan kościoła w kształcie krzyża jest symbolem krzyża Chrystusa; kurek na wieży kościelnej to kaznodzieja, budzący śpiących z nocy grzechu. Zaprawa składa się z wapna, które uzmysławia miłość, z piasku, będącego brzemieniem tego świata, i z wody, która łączy miłość do Boga z mozołem doczesnego życia. Kto sobie uzmysłowi ezoterykę średniowiecznego obrazu świata, łatwo pojmie, jak daleki i niedostępny jest dla nas, ludzi dzisiejszych, wiek gotyku, mimo całego naszego zachwytu dla katedr i ich rzeźb. Wrażenie, jakiego doznajemy wobec tych potężnych pomników, pozostaje zawsze w pewnym stopniu dowolne i to, co przeżywamy oglądając je, zabarwione jest zbyt wielką dozą romantyzmu, sentymentalizmu i jeszcze czegoś nieokreślonego. Tymczasem dla człowieka trzynastego wieku, a zwłaszcza dla człowieka wykształconego, katedra była tworem przejrzystym i zrozumiałym, w którym objawiał się rozum ludzki i to, co leży poza światem zmysłowym. W tej jedności rozumu i wiary, tego co ziemskie i co boskie, tkwi jakaś sprzeczność, z którą my, żyjący w czasach ogólnego braku wiary, nie potrafimy się uporać. Natomiast w trzynastym wieku ludzie wszystkich stanów i warstw społecznych, biskup czy prosty mnich, rycerz czy rzemieślnik, byli głęboko przekonani - chociaż każdy odpowiednio do swych indywidualnych duchowych dyspozycji - że sensu i ostatecznej prawdy wszelkiego stworzenia należy szukać wyłącznie w Bogu. Tak więc pojmowanie prawdy było całkiem różne od naszego. W średniowieczu prawdą było nie to, co wymagało specjalnego dowodu i co jest możliwe do udowodnienia, lecz to, co było zgodne z bezwzględnie uznanym i poprzedzającym wszelką myśl ludzką objawieniem. Podejmowano badania naukowe nie po to, aby znaleźć prawdę, lecz po to, aby pogłębić zrozumienie dawno ustalonej prawdy, to znaczy pogłębić zrozumienie uwarunkowanej przez Boga przyczynowości wszelkiego bytu. Dlatego pojęcie autorytetu miało dla średniowiecznego uczonego nieskończenie większe znaczenie niż dla ludzi obecnych czasów. (…) Dzieła nowe w naszym rozumieniu powstawały w średniowieczu tylko w efekcie powolnego rozwoju i w sposób o wiele mniej zamierzony, niż to sobie zwykle wyobrażamy. A przecież styl gotycki stanowił na pewno świadomą innowację w architekturze i niewątpliwie był dziełem mocnych, świadomych siebie indywidualności. Ich katedry są świadectwem, które uzasadnia takie mniemanie, a i w scholastyce znajdujemy jego potwierdzenie. Najważniejszym osiągnięciem trzynastego wieku jest w dziedzinie scholastyki zdecydowane odejście od czysto transcendentalnej postawy. (…) Piękno świata jest zawsze pięknem boskiego dzieła, które się w nim czci. Powinniśmy się nim cieszyć całym sercem, gdyż sam Bóg "znajduje radość we wszystkich rzeczach, bo każde z jego dzieł znajduje się w harmonii z jego najważniejszą istotą" (św. Tomasz z Akwinu). Była to właśnie ta sama, nacechowana religijnymi uczuciami idea, która przyświecała również kamieniarzom, gdy się teraz zabrali do odtwarzania z natury kształtów liści dębu, klonu, głogu i winnej latorośli. (…) Ornamentyka trzynastego wieku, nawet tam gdzie posługuje się naturalistycznymi motywami, zawsze jest wolna od małostkowości i pedanterii, daleka od tego, aby się zbytnio eksponować; pozostaje zawsze w służbie chrześcijańskiej świątyni jako idei i jako koncepcji architektonicznej.- Nikolaus Pevsner

Audiobook Katedra i scholastyka (…) Gotyckie katedry były wyrazem scholastycznego ducha nie tylko w sensie ogólnym i w przenośni, lecz ponadto bezpośrednim pismem obrazowym wielkich encyklopedii, kamiennymi zwierciadłami (specula) świata doczesnego i królestwa niebieskiego. W głównym portalu katedry w Reims, na środkowym filarze stoi posąg Najświętszej Marii Panny, a ościeża portalu zdobią liczne figury, między innymi grupa Zwiastowania, Nawiedzenia i Ofiarowania w świątyni. W górze, w wimpergach trzech portali widoczne są sceny Ukrzyżowania, Ukoronowania Matki Boskiej i Sądu Ostatecznego. Nie tylko w rzeźbach portali, lecz także w witrażach okien, w płaskorzeźbach cokołów, fryzach i archiwoltach , w ozdobach przypór i zworników ukazuje gotycka świątynia wciąż na nowo życie Chrystusa, Marii i świętych, przy czym ci ostatni bywają przedstawiani zawsze wraz z atrybutami charakteryzującymi ich osoby, a więc św. Piotr z kluczami, św. Mikołaj z trzema złotymi kulami, św. Barbara z wieżą i św. Małgorzata ze smokiem; dalej znajdujemy sceny i postacie ze Starego Testamentu, jak na przykład stworzenie Adama, Jonasza z wielorybem, Abrahama i Melchizedeka, a ponadto sceny alegoryczne zaczerpnięte z przypowieści, jak np. Mądre i Głupie Niewiasty, Sybille, uchodzące za zwiastunki przyjścia Chrystusa, itd. Nie brak tu także tematyki o świeckiej treści, jak siedem sztuk wyzwolonych, znaki zodiaku z przedstawieniem prac przypadających na poszczególne miesiące, jak szczepienie drzewek, strzyżenie owiec czy też ubój świń. Świeckie sprawy łączą się tu ze świętymi w jedno kompendium ogólnej ówczesnej wiedzy. Wszystko to jednak jest - jak powiada św. Tomasz - "urządzone, aby świadczyć o Bogu". Tak więc Jonasz przedstawiony jest nie tylko ze względu na to, co o nim podaje Stary Testament, lecz głównie dlatego, że trzy dni spędzone w paszczy wieloryba uzmysławiają śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa, podobnie jak scena z Melchizedekiem ofiarującym Abrahamowi chleb i wino, miała przypominać misterium Wieczerzy Pańskiej. Dla człowieka średniowiecza wszystko było wypełnione symboliczną treścią. Ostateczne i najgłębsze znaczenie rzeczy leżało poza materialnym bytem. Pomyślmy choćby o wizerunkach dwóch mieczy - cesarskiego i papieskiego, będących przecież alegorią teorii politycznych. Dla Wilhelma Duranda plan kościoła w kształcie krzyża jest symbolem krzyża Chrystusa; kurek na wieży kościelnej to kaznodzieja, budzący śpiących z nocy grzechu. Zaprawa składa się z wapna, które uzmysławia miłość, z piasku, będącego brzemieniem tego świata, i z wody, która łączy miłość do Boga z mozołem doczesnego życia. Kto sobie uzmysłowi ezoterykę średniowiecznego obrazu świata, łatwo pojmie, jak daleki i niedostępny jest dla nas, ludzi dzisiejszych, wiek gotyku, mimo całego naszego zachwytu dla katedr i ich rzeźb. Wrażenie, jakiego doznajemy wobec tych potężnych pomników, pozostaje zawsze w pewnym stopniu dowolne i to, co przeżywamy oglądając je, zabarwione jest zbyt wielką dozą romantyzmu, sentymentalizmu i jeszcze czegoś nieokreślonego. Tymczasem dla człowieka trzynastego wieku, a zwłaszcza dla człowieka wykształconego, katedra była tworem przejrzystym i zrozumiałym, w którym objawiał się rozum ludzki i to, co leży poza światem zmysłowym. W tej jedności rozumu i wiary, tego co ziemskie i co boskie, tkwi jakaś sprzeczność, z którą my, żyjący w czasach ogólnego braku wiary, nie potrafimy się uporać. Natomiast w trzynastym wieku ludzie wszystkich stanów i warstw społecznych, biskup czy prosty mnich, rycerz czy rzemieślnik, byli głęboko przekonani - chociaż każdy odpowiednio do swych indywidualnych duchowych dyspozycji - że sensu i ostatecznej prawdy wszelkiego stworzenia należy szukać wyłącznie w Bogu. Tak więc pojmowanie prawdy było całkiem różne od naszego. W średniowieczu prawdą było nie to, co wymagało specjalnego dowodu i co jest możliwe do udowodnienia, lecz to, co było zgodne z bezwzględnie uznanym i poprzedzającym wszelką myśl ludzką objawieniem. Podejmowano badania naukowe nie po to, aby znaleźć prawdę, lecz po to, aby pogłębić zrozumienie dawno ustalonej prawdy, to znaczy pogłębić zrozumienie uwarunkowanej przez Boga przyczynowości wszelkiego bytu. Dlatego pojęcie autorytetu miało dla średniowiecznego uczonego nieskończenie większe znaczenie niż dla ludzi obecnych czasów. (…) Dzieła nowe w naszym rozumieniu powstawały w średniowieczu tylko w efekcie powolnego rozwoju i w sposób o wiele mniej zamierzony, niż to sobie zwykle wyobrażamy. A przecież styl gotycki stanowił na pewno świadomą innowację w architekturze i niewątpliwie był dziełem mocnych, świadomych siebie indywidualności. Ich katedry są świadectwem, które uzasadnia takie mniemanie, a i w scholastyce znajdujemy jego potwierdzenie. Najważniejszym osiągnięciem trzynastego wieku jest w dziedzinie scholastyki zdecydowane odejście od czysto transcendentalnej postawy. (…) Piękno świata jest zawsze pięknem boskiego dzieła, które się w nim czci. Powinniśmy się nim cieszyć całym sercem, gdyż sam Bóg "znajduje radość we wszystkich rzeczach, bo każde z jego dzieł znajduje się w harmonii z jego najważniejszą istotą" (św. Tomasz z Akwinu). Była to właśnie ta sama, nacechowana religijnymi uczuciami idea, która przyświecała również kamieniarzom, gdy się teraz zabrali do odtwarzania z natury kształtów liści dębu, klonu, głogu i winnej latorośli. (…) Ornamentyka trzynastego wieku, nawet tam gdzie posługuje się naturalistycznymi motywami, zawsze jest wolna od małostkowości i pedanterii, daleka od tego, aby się zbytnio eksponować; pozostaje zawsze w służbie chrześcijańskiej świątyni jako idei i jako koncepcji architektonicznej.- Nikolaus Pevsner

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9XAGSPQA

Rtoy8R02Q4Uyc

Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę, jak autor opisuje funkcję katedry - nie tylko jako budowli, ale jako nośnika wiedzy, symbolu wiary i narzędzia edukacji. Poszukaj fragmentów, w których mowa o przedstawieniach biblijnych, alegoriach, encyklopedycznym charakterze dekoracji. Zastanów się, co miały przekazywać rzeźby, witraże i ornamenty, czy chodziło tylko o piękno, czy o coś głębszego.

Pokaż odpowiedź

Idea, która towarzyszyła budowniczym gotyckich katedr, polegała na ukazaniu jedności rozumu i wiary oraz symbolicznym przedstawieniu boskiego porządku. Katedra miała służyć jako kamienne zwierciadło świata doczesnego i niebiańskiego, będąc jednocześnie encyklopedią wiedzy religijnej i świeckiej. Poprzez rzeźby, witraże i dekoracje ukazywano sceny biblijne, postacie świętych z ich atrybutami, alegorie cnót, przypowieści, a nawet codzienne prace i znaki zodiaku - wszystko to miało prowadzić wiernych do głębszego zrozumienia prawd objawionych. Katedra była więc nie tylko miejscem kultu, ale także narzędziem nauczania i kontemplacji, w którym każdy element architektoniczny miał znaczenie duchowe.

Dekoracja gotyckiej fasady

Dekoracja fasady w architekturze gotyckiej miała charakter głęboko symboliczny i dydaktyczny. Rzeźba figuralna, umieszczana najczęściej wokół portali, pełniła funkcję wizualnego przekazu treści religijnych i moralnych. Sceny przedstawiane na fasadach pochodziły głównie z Pisma Świętego, zarówno z Nowego, jak i Starego Testamentu oraz z apokryfów i tradycji chrześcijańskiej.

Postacie były ukazywane w sposób narracyjny, często w układzie ciągłym, co pozwalało wiernym „czytać” historię poprzez obraz. Rzeźby te były częścią większego programu ikonograficznego, który obejmował również alegorie, symbole teologiczne oraz motywy odnoszące się do porządku świata i zbawienia.

R813MJM5TU2AK

Zdjęcie przedstawia fragment dekoracji fasady. Jest ona w kolorze beżowym i znajduje się na niej wiele zdobień. Na środku są przedstawione stojące postacie. Po lewej stronie jest postać o kręconych włosach do ramion, długiej szacie i skrzydłach. Następnie jest postać w długiej, prostej szacie i chuście na głowie. Kolejne dwie postacie mają długie, marszczone szaty i trzymają przedmioty w lewej dłoni, a prawą mają uniesioną do góry. Piąta postać znajduje się na rogu budynku. Ma kręcone włosy i długą brodę. Ubrana jest w długą, prostą szatę. Za nią znajdują się inne postacie w długich szatach.

Na gzymsach i narożnikach budowli umieszczane były gargulce — kamienne rzeźby o fantazyjnych, często groteskowych kształtach. Pełniły one funkcję praktyczną jako zakończenia rynien odprowadzających wodę deszczową z dachu, a jednocześnie miały symbolicznie chronić świątynię przed złymi siłami. Ich ekspresyjna forma wpisywała się w bogaty program dekoracyjny gotyckiej architektury.

Sterczyny, znane również jako pinakle, to pionowe elementy dekoracyjne charakterystyczne dla architektury gotyckiej. Umieszczane były najczęściej na szczytach przypór, wież, wimperg czy baldachimów, gdzie pełniły podwójną funkcję - estetyczną i konstrukcyjną.

Ich smukła, strzelista forma wzmacniała wertykalny charakter budowli, podkreślając dążenie ku niebu, typowe dla gotyckiej symboliki. Sterczyny były bogato zdobione, często zwieńczone kwiatonem, ozdobione czołgankami i drobnymi detalami roślinnymi. Oprócz walorów wizualnych, wywierały nacisk na przypory, stabilizując konstrukcję i wspomagając rozkład sił w budowli. Dzięki swojej formie i funkcji stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów gotyckiej architektury.

Slajd 1 z 2

RCOQ5VCLGJQCU

Czarno‑biała ilustracja przedstawia spiczasty element architektoniczny umieszczony na dachu budynku. Element ten swoim kształtem przypomina igłę. Na poszczególnych ścianach znajdują się zdobienia, a na szczycie krzyż.

R1V6ST23P6OKE

Fotografia przedstawia fragment górnej części elewacji budynku, na którym znajdują się sterczyny - elementy architektoniczne swoim kształtem przypominające igły. Sterczyny umieszczone są na kolumnach i mają bogato zdobione ścianki - pełno na nich wypustek oraz kolców. Pomiędzy sterczynami - kamienna balustrada a pod nią rzeźby przedstawiające głowy zwierząt - lwów, psów, kotów i niedźwiedzi.

Nad portalami gotyckich świątyń umieszczano dekoracyjne szczyty w formie wimperg, które pełniły istotną funkcję estetyczną. Ich trójkątna forma, wzbogacona misternym maswerkiem - ślepym lub ażurowym - oraz ozdobiona detalami takimi jak żabki, kwiatony i pinakle, podkreślała wertykalny charakter fasady i rytm kompozycji. Wimpergi nie tylko urozmaicały architekturę, ale także wzmacniały symboliczny przekaz świątyni, stanowiąc wyraz dążenia ku transcendencji. Z czasem stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów dekoracyjnych gotyku, obecnym również w sztuce użytkowej późnego średniowiecza.

Gotyk to wyjątkowe zjawisko w historii kultury, łączące duchowość epoki z mistrzostwem konstrukcyjnym. Styl ten, rozwijający się od XII wieku, wywodził się z północnej Francji i szybko rozprzestrzenił się na całą Europę. Choć początkowo uznawany za barbarzyński, z czasem ujawnił swoją innowacyjność i głębię ideową.

Architektura gotycka opierała się na systemie szkieletowym i przyporowym, umożliwiając budowę strzelistych, lekkich konstrukcji o dużej wysokości. Kluczowe elementy, takie jak sklepienie żebrowe, łuki ostre, filary z realistycznymi ornamentami roślinnymi oraz rozbudowany system przypór, pozwalały na uzyskanie efektu przestrzenności i wertykalizmu. Dzięki temu możliwe było zastosowanie dużych okien wypełnionych barwnymi witrażami, które wprowadzały do wnętrza światło o symbolicznym znaczeniu.

Dekoracja gotyckich świątyń miała charakter narracyjny i teologiczny. Portale zdobione były rzeźbą figuralną, przedstawiającą sceny biblijne i alegoryczne, a fasady uzupełniano o elementy takie jak gargulce, wimpergi czy pinakle. Całość tworzyła spójną ikonograficzną opowieść, która prowadziła wiernych ku kontemplacji i poznaniu boskiego ładu.

Gotycka katedra była nie tylko dziełem sztuki i techniki, lecz także wyrazem teocentrycznego światopoglądu, w którym każda forma - od układu przestrzennego po detal - miała głębokie znaczenie duchowe i symboliczne.